Giäi thoát nghîa là c·i m· nhæng dây ràng buµc mình vào mµt hoàn cänh ðau kh± ngh¸ch ý.
Niªt Bàn (Nirvana) cüa ðÕo Ph§t không phäi là mµt cõi thiên ðàng nhß nhi«u ng߶i l¥m tß·ng. Ng߶i ta th߶ng cho r¢ng tu h÷c là c¯t ð¬ ðßþc giäi thoát khöi cuµc ð¶i n¥y, và khi chªt, ðßþc ðßa vào mµt thª gi¾i ð©p ð¨, ð¥y ðü nhæng lÕc thú, không sþ mµt kh± ðau nào xâm chiªm. Thª gi¾i ð©p 𨠤y g÷i là Cñc LÕc, ho£c là Niªt Bàn. Th§t không có gì l¥m lÕc h½n næa.
ÐÕo Ph§t chü trß½ng vÕn v§t vô th߶ng và vô ngã và vì thª, không bao gi¶ công nh§n có mµt sñ t°n tÕi b¤t biªn cüa mµt thª gi¾i, dù thª gi¾i ¤y là thª gi¾i Cñc LÕc.
Cuµc s¯ng là gì? Là mµt giòng biªn chuy¬n. Vì có biªn chuy¬n nên m¾i có sinh di®t thành hoÕi: mà có sinh di®t thành hoÕi tÑc là có th¶i gian. Ý ni®m v« th¶i gian không th¬ nào tách bi®t khöi ý ni®m biªn chuy¬n: nªu không có biªn chuy¬n, không có th¶i gian, thì s¨ không có sñ s¯ng.
Ta thØ tß·ng tßþng th¶i gian ng×ng hÆn lÕi, vÕn v§t im lìm, b¤t biªn, b¤t ðµng... Không th¬ nào có sñ s¯ng ðßþc. Sñ t°n tÕi im lìm n¥y là mµt cái chªt hoàn toàn. Giä sØ Niªt Bàn là mµt cuµc s¯ng ði næa, thì cuµc s¯ng n¥y hÆn cûng không phäi là mµt cuµc s¯ng hÕnh phúc, vì ðã là mµt cuµc s¯ng, t¤t nhiên phäi là mµt dòng biªn chuy¬n, mà ðã có biªn chuy¬n là có thành hoÕi, có sinh di®t, có ðau kh±.
Nªu Niªt Bàn không phäi là mµt cänh gi¾i, mµt cuµc s¯ng, thì là gì?
V« v¤n ð« n¥y, l¡m nhà h÷c giä nghiên cÑu chßa ðªn n½i ðªn ch¯n, ðã vµi kªt lu§n r¢ng Niªt Bàn là mµt trÕng thái di®t hoÕi, hß vô. Nói nhß thª, tuy h÷ tö ra ðã hi¬u Niªt Bàn không phäi là mµt cänh gi¾i Cñc LÕc, nhßng h÷ cûng lÕi tö ra r¢ng h÷ chßa hi¬u Niªt Bàn là gì. Bäo Niªt Bàn là di®t hoÕi, hß vô, lÕi bäo r¢ng Niªt Bàn là mµt ''trÕng thái '' (état) thì có nghe ðßþc không? ''TrÕng thái'' là gì? TÕm cho là tình trÕng ði. Nhßng tình trÕng cüa cái gì? Có phäi là cüa mµt cá v§t nào ðó không? Nªu thª cái trÕng thái n¥y cûng luôn luôn chuy¬n biªn, vì không có cá v§t nào mà không chuy¬n biªn. Còn nªu là sñ di®t hoÕi, sñ hß vô, thì làm gì có trÕng thái mà g÷i là trÕng thái di®t hoÕi, hß vô.
Cho nên bäo r¢ng Niªt Bàn là mµt trÕng thái thì không ðúng. Chæ Niªt Bàn v¯n là do tiªng phÕn Nirvana, có th¬ d¸ch là di®t ðµ, là giäi thoát. C¥n có mµt câu giäi thích ð¬ khöi hi¬u l¥m. Di®t ðµ không có nghîa là mµt sñ tiêu di®t hoàn toàn thành hß vô nhß các h÷c giä Tây Phß½ng l¥m tß·ng. Di®t ðây có nghîa là sñ ch¤m dÑt cüa dòng nhân quä nghi®p báo. е có nghîa là qua khöi dòng mê m¶ ð¬ lên b¶ giác ngµ giäi thoát. ÐÕo Ph§t chü trß½ng r¢ng sñ s¯ng cüa mµt chúng sinh là mµt dòng biªn chuy¬n liên tøc theo ðà nhân quä tiªp n¯i cüa ngû u¦n. еng c½ cüa dòng s¯ng ¤y là ham mu¯n, là døc v÷ng. Còn ham mu¯n, còn døc v÷ng, là còn sñ s¯ng, còn luân h°i sinh tØ, cûng nhß còn d¥u còn b¤c thì ðèn còn cháy v§y. Khi døc v÷ng tiêu di®t, dòng biªn chuy¬n cüa ngû u¦n s¨ d×ng lÕi và hªt sinh di®t. Lúc b¤y gi¶ Niªt Bàn hi¬n hi®n. Niªt Bàn là sñ hi¬n hi®n cüa bän th¬ sáng su¯t m¥u nhi®m, ho£c nói cho khác h½n, là sñ th¬ nh§p vào bän th¬ vô biên trong sáng cüa mµt chúng sinh giäi thoát.
Niªt Bàn có hai thÑ: Niªt Bàn Hæu Dß Y và Niªt Bàn Vô Dß Y.
Mµt chúng sinh ðßþc giäi thoát, song còn thân mÕng và còn hoàn cänh t°n tÕi: sinh hoÕt v¾i thân mÕng ¤y và hoàn cänh ¤y mà vçn an nhiên, giäi thoát, vçn không b¸ sñ v§t lung lÕc, kéo lôi theo ðà lo sþ ðau bu°n. Nhß thª là Niªt Bàn Hæu Dß Y. Khi thân mÕng và hoàn cänh hªt t°n tÕi, thì sñ th¬ nh§p bän th¬ ðßþc thñc hi®n: ð¤y là Vô Dß Y Niªt Bàn, không có sinh tØ, không có kh± ðau, vì Vô Dß Y Niªt Bàn không phäi là mµt cuµc s¯ng có sinh di®t. Vô Dß Y Niªt Bàn là bän th¬ th߶ng còn b¤t sinh b¤t di®t cüa vÕn loÕi hæu tình và vô tình, không th¬ dùng ngôn ngæ ð¬ hình dung, trí thÑc ð¬ quan ni®m.
Tuy nhiên t× Niªt Bàn Vô Dß Y có th¬ hi®n ra di®u døng m¥u nhi®m. Hóa thân cüa các ÐÑc Ph§t, các v¸ B° Tát ð«u là nhæng biªn hi®n ''tùy duyên'' cüa các b§c giäi thoát an trú trong Vô Dß Y Niªt Bàn. — quä v¸ Ph§t, có hai loÕi trí tu®: mµt loÕi là Vô Phân Bi®t Trí, cùng v¾i bän th¬ chân nhß an trú, không phân bi®t ð¯i tßþng và chü th¬; mµt loÕi là Sai Bi®t Trí có khä nång nh§n thÑc các hi®n biªn nhi®m m¥u cüa bän th¬ th߶ng trú, tÑc là thª gi¾i hi®n tßþng. Nh§n thÑc nhß thª ðó ð¬ hóa ðµ, ð¬ hoàn thành bän nguy®n ðµ sanh.
Thª gi¾i hi®n tßþng là thª gi¾i di®u døng biªn hóa cüa thª gi¾i bän th¬. Nhßng vì vô minh che l¤p, chúng sinh nhìn thª gi¾i ¤y nhß mµt thª gi¾i kh± ðau, ðen t¯i, vì ðã ðem ác nghi®p cüa mình ð¬ hòa hþp vào ðó, ho£c nói khác h½n, vì ðã có mµt nh§n thÑc sai lÕc l¤m láp ph¥n chü quan ðen t¯i. Mang mµt c£p kính ác nghi®p, chúng sinh nhìn thª gi¾i hi®n tßþng m¥u nhi®m kia thành mµt thª gi¾i ðau thß½ng và v¾i ác nghi®p mình, lån lµn trong thª gi¾i ðau thß½ng r¤t ''chü quan'' ¤y.
Các v¸ chÑng ngµ xßa ðã t×ng ca ngþi trång nß¾c muôn hoa là nhæng bi¬u hi®n cüa bän th¬, là vì h÷ ðã lµt bö ðßþc c£p kính vô minh ðó, và kinh Pháp Hoa cûng dÕy r¢ng chim kêu hoa n· là hi®n tßþng m¥u nhi®m cüa bän th¬, cüa ''pháp thân'' b¤t di®t:
Chß pháp tùng bän lai,
Th߶ng tñ t¸ch di®t tß¾ng.
Xuân ðáo bách hoa khai,
Hoàng oanh ð« liu thßþng
D¸ch: Các hi®n tßþng xßa nay,
Bän tính th߶ng v¡ng l£ng.
Xuân ðªn tråm hoa m×ng,
Oanh vàng ca liu th¡m.
V§y bän th¬ cüa các hi®n tßþng v¯n là chân nhß sáng su¯t, không sinh di®t, là Niªt Bàn. V§y Niªt Bàn là qua b¶ bên kia, là giäi thoát, là ch¤m dÑt sinh tØ. Nhßng chï là ch¤m dÑt sñ sinh tØ mà chü th¬ sinh tØ là b¸ ðµng. Mµt chúng sinh giäi thoát, có Niªt Bàn, có th¬ an nhiên sinh hoÕt trong sinh tØ mà vçn không th¤y có sinh tØ, kh± ðau, vçn có trong tay mµt khä nång m¥u nhi®m, tñ do sinh di®t, tñ do an trø, tñ do Niªt Bàn. Khä nång ¤y, ðÕo Ph§t g÷i là khä nång tùy duyên hóa ðµ, là khä nång ''tñ tÕi'', mµt trong b¯n ðÑc cüa Niªt Bàn: Th߶ng, LÕc, Ngã, T¸nh. Tñ TÕi là ngã v§y.
— ðây cûng c¥n giäi thích chæ Ph§t.
Ph§t là gì? Ph§t là mµt b§c có khä nång viên mãn ð¬ có th¬ giác ngµ cho mình và cho ng߶i. Các v¸ B° Tát cûng có khä nång ¤y nhßng chßa ðßþc viên mãn nhß Ph§t, nên chßa có th¬ g÷i là ''giác hÕnh viên mãn''.
Ph§t là mµt hóa hi®n viên mãn nh¤t, t¯t ð©p nh¤t, và xÑng ðáng nh¤t cho bän th¬ sáng su¯t. Vì là mµt hóa hi®n, mµt bi¬u hi®n, nên ''các ðÑc Ph§t'', ð«u là nhæng hóa thân cüa Ph§t, chÑ chßa hÆn là Ph§t. Hóa thân (nhß cá nhân ðÑc Thích Ca) thì có sinh có di®t, chÑ pháp thân, tÑc là Ph§t, thì luôn luôn b¤t di®t b¤t sinh. Cûng nhß các l¾p sóng có lên có xu¯ng, có thành có hoÕi, chÑ bän th¬ cüa các l¾p sóng là nß¾c thì chÆng lên xu¯ng, thành vÞ bao gi¶.
V§y mµt chúng sinh thành Ph§t tÑc là th¬ nh§p vào bän th¬ vô biên, hoàn toàn sáng su¯t. Và t× bän th¬ sáng su¯t ¤y, t× Niªt Bàn ¤y, có th¬ hoàn toàn tñ do tñ tÕi ð¬ hóa thân, sinh hoÕt, trôi n±i trong sñ sinh tØ biªn hoÕi cüa thª gi¾i hi®n tßþng mà vçn an nghiên giäi thoát, không bao gi¶ b¸ lôi cu¯n theo nghi®p lñc nhß vô lßþng chúng sinh. Ъn ðây, ta m¾i hi¬u ðßþc câu kinh m¥u nhi®m n¥y mà m÷i ng߶i ð«u truy«n tøng ''Niªt Bàn tÑc là sinh tØ, sinh tØ tÑc là Niªt Bàn''. Quä thñc, Niªt Bàn không t°n tÕi ngoài sinh tØ, và chính trong sinh tØ, các ðÑc Ph§t ðã tìm th¤y Niªt Bàn.
Ь ch¤m dÑt bài n¥y, ta hãy ð÷c ðoÕn thâm thúy sau ðây trong kinh PhÕm Võng:
''Chân tß¾ng cüa m÷i hi®n tßþng là b¤t sinh b¤t di®t, không th߶ng cûng không ðoÕn, không sinh tØ, không Niªt Bàn. Kë ngu si sþ hß không mà mu¯n ði tr¯n thì dù bö hß không mà chÕy cûng không th¬ nào thoát ðßþc hß không. Kë ði tìm hß không dù có chÕy kh¡p ðông tây nam b¡c cûng không tìm th¤y hß không. Nhßng kë ¤y chï biªt cái DANH cüa hß không mà không phân bi®t ðßþc cái thñc cüa hß không.
Nay có kë mu¯n tìm Niªt Bàn, th߶ng qua lÕi trong Niªt Bàn mà không biªt ðó là Niªt Bàn, chï th¤y toàn là sinh tØ phi«n não: kë ¤y chï biªt cái DANH cüa Niªt Bàn mà không biªt cái thñc cüa Niªt Bàn v§y''.
Cho nên, ta không th¬ bäo Niªt Bàn có ngoài sinh tØ cûng không th¬ bäo r¢ng giäi thoát tÑc là lìa bö ð¶i hi®n tÕi. Chính trong hi®n tÕi, con ng߶i phäi tìm ra Niªt Bàn: con ng߶i vçn có th¬ giäi thoát mà không r¶i thª gian sinh di®t.