Ai cûng biªt hi®n nay trên thª gi¾i có hai chª ðµ ån u¯ng, chª ðµ ån th¸t cá và chª ðµ ån thñc ph¦m rau ð§u. Chª ðµ ån th¸t cá ðßþc xem là l¯i ån u¯ng tiêu bi¬u cüa ng߶i Tây phß½ng, mà thñc ph¦m chính là th¸t cá và các thÑc ån biªn chª t× th¸t ðµng v§t. Chª ðµ ån thñc ph¦m rau ð§u mà ng߶i Á Ðông chúng ta th߶ng g÷i là ån chay là mµt chª ðµ dinh dßÞng l¤y t× các ngu°n thñc v§t mà rau ð§u và ngû c¯c là chánh.

Khoa h÷c ngày nay ðã minh chÑng r¢ng các cån b®nh nh°i máu c½ tim và tai biªn mÕch máu não (stroke) cûng nhß nhi«u loÕi ung thß là h§u quä cüa vi®c ån quá nhi«u th¸t và các sän ph¦m có ngu°n g¯c t× th¸t nhß trÑng b½ sæa và ån quá ít rau ð§u trái cây. Nhìn vào nhæng lý do tØ vong tÕi các nß¾c ån nhi«u th¸t ðµng v§t, ng߶i ta b¡t ð¥u xét lÕi chª ðµ ån u¯ng này.

Chª ðµ dinh dßÞng b¢ng thñc ph¦m rau ð§u ðã và ðang ðßþc khuyªn cáo áp døng b·i h¥u hªt các c½ quan có th¦m quy«n v« sÑc khoë nhß T± chÑc Y Tª Qu¯c Tª Liên Hi®p Qu¯c, Bµ Y Tª Hoa KÏ, Bµ Y Tª Anh Qu¯c, Vi®n Tim MÕch Qu¯c Gia Hoa KÏ, và Vi®n Ung Thß Qu¯c Gia MÛ Qu¯c.

Nhæng công trình nghiên cÑu khoa h÷c ðã so sánh hai chª ðµ ån u¯ng nêu trên và tìm ra r¢ng chª ðµ dinh dßÞng b¢ng các thñc ph¦m rau ð§u có nhi«u sÑc khoë và ít b®nh t§t h½n là chª ðµ ån th¸t cá.

Ån thñc ph¦m rau ð§u, dù bÕn ån tr߶ng chay hay ån chay kÏ, không nhæng làm thân th¬ bÕn khöe mÕnh, tinh th¥n vui tß½i mà s¨ làm thª gi¾i tr· nên t¯t ð©p h½n. Thí dø nhß, khi nhu c¥u ån th¸t giäm, ng߶i ta s¨ không duy trì nhæng trÕi chån nuôi kh±ng l° mà ch¤t phª thäi ðã làm ô nhi­m không khí, nß¾c u¯ng; ch¤t sát trùng, ch¤t hóa h÷c ð¬ t¦y rØa ðã làm c¢n c²i ð¤t ðai, làm thay ð±i b¥u khí quy¬n; súc v§t ån m߶i ph¥n ngû c¯c ð¬ sän sinh ðßþc mµt ph¥n th¸t ðã làm hao t¯n thñc ph¦m l¨ ra là ð¬ cho ng߶i dân nhæng xÑ nghèo ðßþc no bøng.

Nªu khi ði chþ, bÕn mua toàn thñc ph¦m rau ð§u trái cây, hay khi vào nhà hàng ð£t thÑc ån chay, là bÕn ðang bß¾c vào mµt thª gi¾i ð¥y thích thú mà 93% dân s¯ Hoa KÏ chßa bß¾c chân t¾i.

Thñc tª, chª ðµ ån thñc ph¦m rau ð§u ðã du nh§p vào Hoa KÏ t× nåm 1817. H÷ là nhæng ng߶i Thiên Chúa Giáo Bible-Christians, nhæng ng߶i ðã tách r¶i khöi Giáo Hµi Anh Qu¯c. H÷ tin tß·ng r¢ng Hoa KÏ là mµt qu¯c gia tñ do, r¤t t¯t cho vi®c hành ðÕo, trong ðó có vi®c ån chay cüa h÷. Bible Christans không còn nhßng vi®c làm t¯t cüa h÷ ðã änh hß·ng ðªn vi®c cäi cách chính sách sÑc khöe cüa qu¯c gia này v« sau.

Trß¾c khi nhæng ng߶i ån chay ð¥u tiên này ðªn Hoa KÏ, chª ðµ ån thñc ph¦m rau ð§u ðã có · các løc ð¸a khác nhß „n е, Châu Á, Châu Phi và Châu Âu.

Không có mµt nghi ng¶ nào, bÕn s¨ không cô ð½n trong cuµc hành trình thám hi¬m m¾i này. Cuµc thåm dò nåm 1992 ðã tìm th¤y 6,7 ph¥n tråm s¯ ng߶i Hoa KÏ trß·ng thành ån thñc ph¦m rau ð§u; tÑc là khoäng 12,5 tri®u ng߶i.

Mµt cuµc thåm dò khác do công ty Bruskin Goldring Research cûng cho kªt quä tß½ng tñ. Khi so sánh nhæng con s¯ này v¾i nhæng con s¯ cüa kÏ thåm dò trß¾c, h÷ ðã khám phá ra r¢ng m²i nåm Hoa KÏ tång khoäng mµt tri®u ng߶i ån chay và h÷ ß¾c tính cÑ ðà này cho ðªn nåm 2005 Hoa KÏ s¨ có khoäng 25 tri®u ng߶i ån thñc ph¦m rau ð§u.

"Hình nhß chü nghîa ån chay ðang tràn ng§p các qu¥y hàng health food và ðang trên ð߶ng ði vào các dòng sinh hoÕt chính cüa ð¶i s¯ng ng߶i dân Hoa KÏ", Cô Linda Gilbert, Chü t¸ch T±ng Giám Яc Công Ty Health Focus, mµt công ty tß v¤n và tiªp th¸ · Hoa KÏ ðã tuyên b¯ nhß v§y sau khi ðã thñc hi®n cuµc phöng v¤n hàng ngàn ng߶i ði chþ kh¡p toàn qu¯c Hoa KÏ. Cô Linda nói tiªp: "Chi«u hß¾ng giäm thi¬u ho£c ch¤m dÑt ån th¸t s¨ tiªp tøc. "

Sñ th§t ðã ðßþc k¬, dân s¯ ån chay ðã không ðßþc s¡p loÕi. Nó hi®n di®n trong t¤t cä m÷i lÑa tu±i và giai c¤p xã hµi: ng߶i già, ng߶i trë, phi công, nhân viên quân sñ, tài tØ màn bÕc, th¬ thao, y sî và các cñu thành viên ban nhÕc Beatle. Mµt s¯ ån chay mµt vài nåm, nhæng ng߶i khác ån nhi«u th§p niên.

Theo cuµc thåm dò Yankelovich thì khoäng phân nØa nhæng ng߶i ån chay ðã ån hamburger mµt l¥n và th« là s¨ không bao gi¶ s¶ t¾i th¸t næa, phân nØa s¯ kia thay ð±i t× t×, t× chª ðµ ån th¸t qua chª ðµ ån thñc ph¦m rau ð§u.

T× bên kia ðÕi dß½ng, vån hào Nga Leo Tolstoy, ng߶i ðã viªt quy¬n ti¬u thuyªt l×ng danh "War and Peace", và bên này ðÕi dß½ng, xa cách hàng vÕn d£m, John Harvey Kellogg ðã biªn chª ngû c¯c thành thñc ph¦m ån chay bu±i sáng mà chúng ta th߶ng g÷i là cereal.

Có sñ liên h® nào không? Cä hai v¸ ð«u là nhæng ng߶i ån chay, nhßng thành ph¥n thñc ph¦m cüa h÷ có ðôi chút khác. Vån hào Tolstoy không ån th¸t cá nhßng ån cheese, trong khi ðó ông Kellogg chï ån thu¥n ngû c¯c rau ð§u trái cây, không ån trÑng, b½ và cheese.

Tolstoy ðßþc g÷i là ovo-lacto vegetarian. Kellogg là vegan. Hai ng߶i ån chay nhßng hai l¯i ån. Thñc sñ ån chay có nhi«u lña ch÷n.

Th§t khó mà nói r¢ng l¯i ån chay nào thích hþp cho bÕn. Có r¤t nhi«u yªu t¯ trong vi®c quyªt ð¸nh ån chay, nhi«u lý do chính và nhæng yªu t¯ ngoÕi cänh. Chúng ta hãy xem qua nhi«u loÕi ån chay khác nhau cüa 12 tri®u rßÞi ng߶i Hoa KÏ.

OVO-LACTO VEGETARIAN

Ph¥n l¾n nhæng ng߶i ån chay tÕi Tây phß½ng (46%) ch÷n l¯i ån này. SÑc khöe là lý do chính yªu. L¯i ån chay này bao g°m ån rau, ð§u, hÕt, trái cây, và g°m cä trÑng (ovo) và sæa b½ (lacto), h¥u hªt m÷i thÑ ngoÕi tr× th¸t ðµng v§t.

B·i vì ovo-lacto cho phép ch÷n lña nhi«u thÑ thñc ph¦m, nhæng ng߶i ån l¯i này không bao gi¶ th¤y tr· ngÕi khi ði nhà hàng, ði du l¸ch, hay ði công tác xa nhà. Nó cûng r¤t là d­ dàng tìm th¤y trong các family buffet hay nhæng bæa ån business luncheon.

L¯i ån này là l¯i ån chay d­ nh¤t và h¥u nhß thöa mãn m÷i ng߶i. Nó cûng r¤t là lành mÕnh tr× phi bÕn lÕm døng b¢ng cách ån quá nhi«u trÑng, b½ và sæa.

LACTO-VEGETARIAN

Sñ ch÷n lña l¯i ån này cûng tß½ng tñ nhß ovo-lacto vegetarian ngoÕi tr× bÕn không ån trÑng. Hai lý do chính ð¬ ng߶i dân Hoa KÏ tr· nên lacto-vegeterian là ð¬ giäm cholesterol, ngån ng×a b®nh d¸ Ñng và các b®nh do nhi­m vi khu¦n salmonella và campylobacter. LÕi cûng có nhæng ng߶i không ån trÑng vì thß½ng súc v§t phäi ðau ð¾n s¯ng trong nhæng môi tr߶ng cñc kÏ tàn bÕo. Mµt s¯ ng߶i khác næa t× ch¯i không ån trÑng vì lý do tôn giáo, xem trÑng nhß là có ð¶i s¯ng.

VEGAN (PURE VEGETARIAN)

Nhæng ng߶i ån thu¥n rau ð§u trái cây, không ån trÑng, u¯ng sæa bò, và các sän ph¦m biªn chª t× sæa bò ðßþc g÷i là vegan hay pure vegetarian, hay strict vegetarian. Khoäng 4% nhæng ng߶i ån chay · Hoa KÏ thuµc loÕi này. TÕi sao h÷ ch÷n lßa nhß v§y? Ph¥n l¾n là vì lý do ðÕo ðÑc. H÷ không mu¯n tiªp tay giªt hÕi sinh m®nh các súc v§t. Tôn tr÷ng mÕng s¯ng, nói theo quan ni®m cüa Bác sî Albert Schweitzer, ng߶i ðã ðoÕt giäi Nobel v« Hòa Bình thì "không giªt sinh v§t k¬ cä côn trùng", "không ån b¤t cÑ cái gì mà trß¾c kia ðã t×ng s¯ng".

Ðó là nhæng l¯i ån chay cüa 12 tri®u rßÞi ng߶i Hoa KÏ. Bây gi¶ chúng ta hãy thØ tìm hi¬u nhæng quan ði¬m cüa h÷, hay là nhæng ðµng lñc thúc ð¦y h÷ ån chay, bao g°m nhæng lý do nhß là bäo v® sÑc khöe, bäo v® môi sinh, giäm tình trÕng ðói ån trên thª gi¾i và lòng nhân t× v¾i súc v§t.