Trong th¶i gian này và cho ðªn giæa thª kÖ thÑ hai sau Tây l¸ch, Ph§t Giáo ÐÕi Th×a vçn chßa ðßþc thiªt l§p.

Trong su¯t th¶i gian tr¸ vì vß½ng qu¯c „n е, Asoka ðã tr· nên mµt ðÕi quân vß½ng Ph§t tØ, l¤y nhæng tinh hoa cüa Ph§t giáo và nhæng l¶i giäng dÕy cüa ÐÑc Ph§t làm thành chính sách tr¸ nß¾c cüa ông. M÷i n½i, Ngài ra l®nh xây các bia ðá "pillars of life" ghi lÕi gi¾i lu§t cüa Ph§t. Trên các bia này, Ngài ð£c bi®t nh¤n mÕnh ðªn lòng t× bi và tính cách b¤t khä xâm phÕm cüa ð¶i s¯ng, cä con ng߶i lçn súc v§t. Ngài ðã ð¯i xØ v¾i t¤t cä muôn loài chúng sinh b¢ng lòng t× bi không phân bi®t. Ngài cho xây c¤t không chï nhæng b®nh vi®n ð¬ sån sóc cho ng߶i ðau ¯m mà còn xây b®nh vi®n sån sóc cho thú v§t. Trong mµt bia ðá có kh¡c nhæng hàng chæ sau: "Không nên l¤y sñ s¯ng nuôi sñ s¯ng. Cho ðªn r½m rÕ, nªu còn côn trùng trong ¤y, cûng không nên ð¯t".

Không nhæng Ngài ån chay tr߶ng mà còn c± võ m÷i ng߶i ån chay nhß Ngài. Trong Chï dø s¯ 1 kh¡c trên ðá (tÑc s¡c l®nh bây gi¶), Ngài ngån c¤m t¤t cä m÷i hành ðµng giªt thú v§t ð¬ tª l­ th¥n linh. Mµt s¡c l®nh khác, Ngài ngån c¤m m÷i hành ðµng có th¬ làm ðau ð¾n ðªn thú v§t. T¤t cä vi®c sån b¡n trên bµ, trên không và dß¾i nß¾c b¸ tuy®t ð¯i ngån c¤m.

V« tr߶ng hþp Ph§t Giáo Trung Hoa, ðÕo Ph§t ðßþc truy«n qua xÑ này t× thª kÖ thÑ nh¤t, l¨ dî nhiên vi®c ån chay cûng ðßþc mang theo và thång tr¥m theo sñ thång tr¥m cüa Ph§t Giáo.

Trong nhæng th¶i kÏ mÕnh m¨ nh¤t phäi nói t¾i tri«u ðÕi nhà Lß½ng (502-549 A.D.), vua Lß½ng ðã c¤m t¤t cä các thÑc ån th¸t cá tÕi các bu±i ti®c trong hoàng cung và yêu c¥u dân chúng ån chay. Ngài cûng ngån c¤m vi®c giªt thú v§t ð¬ tª l­ th¥n linh cüa ÐÕo giáo (Taoism) và cûng c¤m không cho dùng thú v§t nhß t¡c kè, r¡n, nai, h±, c÷p, v..v.. làm thu¯c.

Ъn tri«u ðÕi nhà Ð߶ng vi®c ån chay còn mÕnh h½n næa, chï riêng thü ðô Tràng An, kinh ðô cüa Trung Hoa th¶i b¤y gi¶ có khoäng hai tri®u dân mà có ít nh¤t là phân nØa dân s¯ ån chay.

T× sau tri«u ðÕi nhà Ð߶ng, Ph§t giáo suy thoái và vi®c ån chay cûng änh hß·ng theo mãi cho ðªn tri«u ðÕi nhà Minh, Ph§t giáo Trung Hoa m¾i ðßþc phøc hßng lÕi và Hòa Thßþng Vân Thê Châu Ho¢ng (1565-1615) là ng߶i c± võ mÕnh m¨ nh¤t, không nhæng cho vi®c ån chay mà còn phóng sinh næa.

Nhß v§y rõ ràng ån chay ðã có t× th¶i kÏ ban ð¥u cüa ðÕo Ph§t và không phäi là nét ð£c thù hay là sän ph¦m riêng cüa Ph§t Giáo ÐÕi Th×a, nh¤t là Ph§t Giáo ÐÕi Th×a Trung Hoa.

Th§t ra ån chay là mµt ph¥n cüa vi®c thñc hành giáo pháp, thñc hành gi¾i lu§t c¤m sát sinh và thñc hành hÕnh t× bi, mµt trong nhæng tinh lý thiªt yªu và quan tr÷ng cüa cä hai tr߶ng phái Nguyên Thüy và ÐÕi Th×a.

M²i sáng s¾m tÕi các tu vi®n Ph§t Giáo Nguyên Thüy và mµt s¯ tu vi®n Ph§t Giáo ÐÕi Th×a ð«u có ð÷c tøng Kinh T× Bi, mµt bài kinh ng¡n thuµc kinh h® Nguyên Thüy và sau ðó, có n½i l¤y nµi dung bài kinh làm ð« møc tham thi«n.

Th§t là khó hi¬u khi mà hàng ngày v×a ð÷c tøng Kinh T× Bi và thñc hành t× bi quán, lÕi v×a ån th¸t chúng sinh!

Có nhæng quan ði¬m khác nhau giäi thích sñ ki®n mâu thuçn k¬ trên. Ngài Philip Kapleau, mµt Thi«n Sß n±i tiªng tÕi Hoa KÏ ðã trình b¥y trong quy¬n sách Cherish All Life r¢ng Ngài tin tß·ng ÐÑc Ph§t không th¬ nào cho phép hàng tång læ ån th¸t. Thi«n Sß cho r¢ng s· dî có vi®c cho phép ån th¸t trong kinh h® Pali là kªt quä cüa vi®c hi®u chïnh kinh tÕng trong các th¶i kÏ kªt t§p kinh ði¬n do nhæng v¸ sß hay do nhæng h® phái bäo v® quan ði¬m cüa h® phái mình hay cho chính cá nhân mình.

Tuy nhiên, các h÷c giä Ph§t Giáo không tìm th¤y kinh Jivaka Sutta, Majjhima Nikaya 55, bän tiªng Hoa trong tÕng kinh Madhyama Agama, Majjhima Nikaya cüa Ph§t Giáo Trung Hoa và tö ý nghi ng¶ Ph§t Giáo Trung Hoa ðã c¯ ý bö sót kinh này. Ði«u này cûng ðßþc Hòa Thßþng Thích Minh Châu nói ðªn trong quy¬n The Chinese Madhyma Agama And Pali Majjhima Nikaya: A Comparative Study

Tß·ng cûng nên biªt qua v« nhæng l¶i cüa ÐÑc Ph§t ðßþc ghi chép vào kinh tÕng.

Sau khi thiªt l§p tång ðoàn (sangha), ÐÑc Ph§t có ban hành nhæng gi¾i lu§t (vinaya) ð¬ sñ sinh hoÕt cüa tång ðoàn có t± chÑc quy cü. Ph¥n còn lÕi cüa nhæng l¶i Ngài dÕy qua hình thÑc pháp thoÕi và v¤n ðáp ðßþc g÷i là pháp hay kinh (dharma, dhamma).

Ba tháng sau khi ÐÑc Ph§t nh§p di®t, các ðÕi ð® tØ cüa Ngài, g°m nåm tråm v¸ A-la-hán, nhóm h÷p tÕi thành Vß½ng Xá (Ràjagaha) ð¬ trùng tuyên lÕi nhæng l¶i dÕy cüa Ngài. Trong kÏ kªt t§p kinh ði¬n l¥n thÑ nh¤t này không có mµt gi¾i lu§t nào ðßþc ðßa thêm vào và không có mµt gi¾i lu§t nào ÐÑc Ph§t ð£t ra c¥n sØa ð±i. Cûng tÕi kÏ kªt t§p này, kinh ði¬n ðßþc phân chia ra thành hai ph¥n riêng bi®t là Lu§t cüa Giáo hµi (vinaya) và Pháp thoÕi cüa ðÑc Ph§t (sutta), và m²i ph¥n ðßþc giao cho mµt v¸ trß·ng lão cùng các môn ð° ghi nh¾. Kinh lu§t nhß v§y ðßþc truy«n mi®ng t× th¥y ðªn trò.

Mµt tråm nåm sau, vào nåm 383 trß¾c Tây l¸ch, kÏ kªt t§p thÑ nhì ðßþc t± chÑc tÕi Ph® Xá Li (Vesali), g°m b¦y tråm v¸ Thßþng t÷a, ð¬ kiªt t§p lÕi kinh ði¬n và thäo lu§n v« v¤n ð« "Th§p Sñ Phi Pháp" hay là m߶i ði¬m canh tân gi¾i lu§t. Mµt s¯ th¥y tÏ kheo không ð°ng ý thay ð±i, mµt s¯ khác cho r¢ng thay ð±i nhæng gi¾i lu§t nhö là c¥n thiªt. Cu¯i cùng mµt nhóm ðã r¶i khöi hµi ngh¸ ra thành l§p ÐÕi Chúng Bµ (Mahasanghika).

T× ðây giáo ðoàn ðÕo Ph§t chia thành hai bµ phái là Thßþng T÷a Bµ (Theravàda) và ÐÕi Chúng Bµ. Trên ðÕi th¬, Thßþng T÷a Bµ là phái tuân thü truy«n th¯ng, có khuynh hß¾ng bäo thü, còn ÐÕi Chúng Bµ là phái ð±i m¾i, có khuynh hß¾ng c¤p tiªn.

Mãi thª kÖ thÑ 3 trß¾c Tây l¸ch tÑc vào th¶i A Døc Vß½ng (Asoka), kÏ kªt t§p thÑ ba m¾i ðßþc tri®u t§p ð¬ thäo lu§n v« nhæng quan ði¬m khác bi®t cüa nhæng v¸ tÏ kheo thuµc các bµ phái khác nhau. Vào cu¯i kÏ hµi ngh¸, ngài Moggaliputta Tissa chü t÷a hµi ngh¸ ðã ðúc kªt cu¯n Katha vatthu bác bö nhæng lý thuyªt và quan ði¬m sai l¥m ho£c không ðúng cüa mµt vài bµ phái. KÏ này tam tÕng kinh ði¬n ðßþc chính thÑc viªt b¢ng tiªng Pali dña theo ngôn ngæ Magadhi mà ÐÑc Ph§t nói.

ÐÕi Chúng Bµ ðã phát tri¬n vào khoäng ð¥u Công nguyên, và chuy¬n mình thành tông phái ÐÕi Th×a và phát tri¬n mÕnh trong thª kÖ thÑ hai, th¶i ðÕi vua Kaniska.

Nhß v§y, sau mµt tråm nåm Ph§t Niªt bàn, giáo ðoàn nguyên thüy chia thành hai bµ Thßþng T÷a và ÐÕi Chúng; ðªn khoäng hai tråm nåm sau Ph§t Niªt bàn thì t× trong ÐÕi Chúng Bµ lÕi chia thành tám phái; r°i ðªn khoäng t× ba tråm ðªn b¯n tråm nåm sau Ph§t Niªt bàn, t× trong Thßþng T÷a Bµ lÕi phát sinh ra m߶i phái, t±ng cµng có 18 phái, và hþp cä hai bµ chính lÕi thành 20 bµ phái.

Nhß thª, sau khi ÐÑc Ph§t nh§p di®t, ba hµi ð°ng kªt t§p kinh ði¬n ðã ðßþc t± chÑc trong vòng nhi«u tråm nåm ð¬ thiªt l§p tÕng kinh. Nhà nghiên cÑu Ph§t h÷c Edward Conze trong quy¬n sách Ba Mß½i Nåm Nghiên CÑu Ph§t giáo ðã lßu ý chúng ta r¢ng ÐÑc Ph§t không nói b¢ng tiªng Pali mà b¢ng ngôn ngæ Magadhi và ông nói r¢ng, gi¯ng nhß Jesus, có th¬ ðã th¤t lÕc hªt tß li®u nguyên thüy. Trong kÏ hµi ngh¸ kªt t§p kinh ði¬n l¥n thÑ ba có ít nh¤t m߶i tám h® phái khác nhau và m²i h® phái ð«u có riêng tß li®u và ð«u cho r¢ng h® phái mình có th¦m quy«n.

Tr· lÕi nhæng ði«u khoän mà ÐÑc Ph§t cho phép ån ba thÑ th¸t, các h÷c giä Ph§t giáo cho biªt h÷ không tìm th¤y trong bµ kinh c± nh¤t The Mahasanghika Vinaya mà chï tìm th¤y trong kinh Jivaka Sutta, Majjhima Nikaya 55. Ðây cûng là mµt nghi v¤n cüa nhi«u nhà nghiên cÑu Ph§t giáo.