GÕt bö nhæng l¯i nghiên cÑu l¸ch sØ cüa các h÷c giä v« khía cÕnh chính th¯ng hay không chính th¯ng cüa vån tñ chæ nghîa, chúng ta hãy tìm hi¬u quan ði¬m thñc cüa ng߶i Ph§t Giáo v« v¤n ð« không ån th¸t cá này qua gi¾i lu§t, ð£c bi®t là gi¾i c¤m sát sinh.

Nhß trên ðã nói, ån chay là chính sách dinh dßÞng nh¢m bäo t°n sÑc khöe, thÑc ån chï là nhæng ch¤t dinh dßÞng, là nhæng thu¯c b± ð¬ nuôi c½ th¬, ð°ng th¶i ån chay cûng là chính sách thñc hành giáo pháp, thñc hành gi¾i lu§t c¤m sát sinh và do ðó tâm t× bi ðßþc phát tri¬n.

Nhß v§y ån chay có liên h® m§t thiªt v¾i gi¾i c¤m sát sinh và vì thª khi nói ðªn ån chay mà không nói ðªn gi¾i c¤m này là mµt vi®c thiªu sót hay c¯ tình tách r¶i hai v¤n ð« nhß là khác nhau!

Theo Tr߶ng Bµ Kinh và Tr߶ng A Hàm, thì Gi¾i là mµt trong tam h÷c cüa ðÕo Ph§t: Gi¾i H÷c, иnh H÷c và Tu® H÷c và là bß¾c ð¥u tiên cüa tiªn trình nåm bß¾c dçn ðªn giäi thoát: Gi¾i, иnh, Tu®, Giäi Thoát và Giäi Thoát Tri Kiªn.

Gi¾i là bß¾c ði cån bän, do gi¾i mà có thi«n ð¸nh và do thi«n ð¸nh mà phát sinh trí tu®. Nªu bß¾c ði ð¥u không væng vàng hay sai trái thì không th¬ nào ði ðßþc các bß¾c kª tiªp.

Trong su¯t b¯n mß½i chín nåm ho¢ng pháp, ÐÑc Ph§t ðã ð¬ lÕi không biªt bao nhiêu là kinh ði¬n, nhßng không ngoài ba ði«u, mà hai ði«u ð¥u tiên thu nhiªp t¤t cä v« gi¾i lu§t: không làm các ði«u ác, làm các vi®c lành và giæ tâm ý thanh t¸nh (chß ác mÕc tác, chúng thi®n phøng hành, tñ t¸nh kÏ ý).

Ph§t tØ tÕi gia giæ 5 gi¾i: không sát sinh, không trµm c¡p, không tà dâm, không nói d¯i, không u¯ng rßþu. Nªu giæ thêm 3 gi¾i næa là không n¢m gi߶ng cao, không ß¾p hoa, xoa ph¤n, và không ån trái gi¶, ðßþc g÷i là bát quan trai gi¾i. Nªu là xu¤t gia, Sa di và Sa di ni giæ 10 gi¾i, TÏ kheo giæ 250 gi¾i, TÏ kheo ni giæ 348 gi¾i, B° Tát gi¾i, xu¤t gia hay tÕi gia giæ 10 gi¾i tr÷ng và 48 gi¾i khinh.

Cån cÑ theo t×ng gi¾i c¤m mµt, cûng nhß toàn th¬ gi¾i b±n, thì nåm gi¾i cån bän áp døng chung cho cä hai hàng xu¤t gia và tÕi gia, áp døng cho t¤t cä m÷i ng߶i mu¯n ðßþc s¯ng an lÕc hÕnh phúc cho mình và cho chúng sinh · hi®n tÕi cûng nhß tß½ng lai.

Trên ý nghîa c½ bän, gi¾i ðßþc ð£t trên n«n täng t× bi thß½ng sót ðªn t¤t cä muôn loài chúng sinh, là không làm các ði«u ác và làm các vi®c t¯t lành hay nói mµt cách khác, không làm nhæng gì có hÕi cho mình, cho chúng sinh, ho£c hÕi cä hai, và tích cñc làm nhæng gì v« cä ba phß½ng di®n thân, kh¦u và ý mà có lþi cho mình và cho chúng sinh.

Gi¾i không sát sinh là gi¾i thÑ nh¤t, không phäi là nhæng ði«u rån dÕy hay c¤m ðoán trong n«n täng luân lý thông th߶ng mà ðßþc ð£t trên c½ s· bình ðÆng Ph§t tánh n½i m²i chúng sinh, n½i lòng t× bi cüa con ng߶i và n½i ð¸nh lu§t nhân quä cüa vû trø vÕn v§t.

Kinh ÐÕi Bát Niªt Bàn dÕy: T¤t cä chúng sinh ð«u có Ph§t tánh, nhßng vì b¸ vô lßþng phi«n não che phü nên chúng sinh chÆng nh§n th¤y ðßþc.

Яi tßþng chúng sinh trong gi¾i c¤m thÑ nh¤t cüa ðÕo Ph§t là hæu tình chúng sinh, tÑc là nhæng chúng sinh có h® th¥n kinh, có tình cäm, biªt cäm giác, biªt ðau ð¾n và vui sß¾ng.. Chúng sinh ¤y bao g°m t× ng߶i cho t¾i các loài ðµng v§t trên bµ, trên không và dß¾i nß¾c, t× nhæng con v§t l¾n nhß voi tßþng, nhß cá ông cho ðªn các con v§t nhö bé nhß kiªn, nhß sâu trùng.

Do nghîa trên m²i cá th¬ chúng sinh ð«u ð°ng có Ph§t tánh, ð«u có khä nång thành Ph§t nên có ð£c tính bình ðÆng, do ðó ng߶i Ph§t tØ chúng ta không nhæng không dám sát hÕi chúng sinh mà còn phäi tôn tr÷ng và bäo v® chúng sinh.

Bän ch¤t cüa chúng sinh, dù loài nào, cûng ð«u ham s¯ng sþ chªt. Giªt hÕi chúng sinh tÑc là gây cho chúng sinh mµt sñ ðau ð¾n v« thân th¬ và mµt sñ tuy®t v÷ng khi lòng ham s¯ng b¸ ðe d÷a và xâm phÕm. H½n næa, cái chªt cüa mµt chúng sinh luôn luôn ð°ng nghîa v¾i sñ chia lìa thân quyªn. Khi mµt chúng sinh b¸ ðe d÷a ðªn mÕng s¯ng, chúng cûng có nhæng phän Ñng tñ v®, ít nh¤t là phát ra nhæng n²i oán h¶n thù h§n ðªn nhæng ai ð¸nh tâm sát hÕi chúng. TÕi sao chúng ta làm ðau ð¾n hay hüy mÕng s¯ng cüa chúng trong khi chúng ta mu¯n s¯ng và không mu¯n ai hành hÕ chúng ta?

Không sát sinh tÑc là không tß¾c ðoÕt sñ s¯ng, hay tôn tr÷ng sñ s¯ng chính là n«n täng cån bän cüa nªp s¯ng an lÕc cho cá nhân và hoà bình cho xã hµi. Sát sanh là nguyên nhân cüa chiªn tranh tàn phá. Con ng߶i giªt thú v§t mµt cách si mê ngu muµi, ðâu biªt r¢ng ni«m oán h§n không th¬ nào xóa bö cÑ ch°ng ch¤t theo nåm tháng khó mà cän ngån n²i thù sâu oán trä.

ÐÕo Ph§t chü trß½ng c¤m sát sinh, th¬ hi®n qua vi®c ån chay, nhß là mµt chính sách dinh dßÞng t¯t và c¥n thiªt cho sñ hành trì Ph§t pháp cüa m²i cá nhân, ±n ð¸nh cho gia ðình, xã hµi, và t§n di®t ngu°n g¯c cüa chiªn tranh.

Cån cÑ vào ð¶i s¯ng gß½ng mçu cüa Ph§t, chúng ta hi¬u r¢ng khi ð£t ra gi¾i c¤m này, Ph§t không chï gi¾i hÕn vào vi®c tôn tr÷ng và bäo v® sñ s¯ng cüa con ng߶i, mà còn là tôn tr÷ng và bäo v® sñ s¯ng cüa t¤t cä m÷i sinh v§t. Ngay cä ðªn cö cây hoa lá, dù không phäi là hæu tình chúng sinh, không có tình cäm kh± vui, Ngài cûng dÕy r¢ng nên tôn tr÷ng. Ðó là thói quen t¯t cüa ng߶i Ph§t tØ, không bao gi¶ sØ døng bÕo lñc. Chúng ta hãy xem quan ði¬m cüa Hòa Thßþng Thích Minh Châu, nguyên Vi®n Trß·ng Vi®n ÐÕi H÷c VÕn HÕnh:

"Trong vû trø bao la, hành tinh chúng ta cñc kÏ nhö bé, sñ s¯ng mong manh, trß¾c ðe d÷a cüa mµt thäm h÷a hÕch nhân. Do v§y chúng ta s¯ng trên hành tinh này, phäi tôn tr÷ng và bäo v® hành tinh chúng ta, tôn tr÷ng và bäo v® sñ s¯ng còn cüa con ng߶i, tôn tr÷ng và bäo v® sñ s¯ng cüa sinh v§t, tôn tr÷ng và bäo v® sñ s¯ng cüa cö cây hoa lá. Sñ s¯ng tñ nó là thiêng liêng, ðòi höi chúng ta phäi tôn tr÷ng và bäo v®, d¥u là sñ s¯ng ðµng v§t hay thñc v§t. Hüy hoÕi ð¶i s¯ng ng߶i khác, các loài hæu tình khác ð¬ duy trì ð¶i s¯ng cüa mình, không nhæng trái v¾i ðÕo lý con ng߶i, mà còn ngh¸ch lÕi v¾i lu§t thiên nhiên.

Tôn tr÷ng và bäo v® ð¶i s¯ng cüa con ng߶i, cüa m÷i loài, là ðµng lñc hay nh¤t và thiªt thñc nh¤t ð¬ bäo v® và tôn tr÷ng ð¶i s¯ng cüa chính bän thân mình.

Bäo v® sñ s¯ng · n½i ðây còn có nghîa bäo v® môi tr߶ng s¯ng, bäo v® sñ dinh dßÞng trong lành cüa ð¤t, nß¾c, cö cây hoa lá, bäo v® sñ trong sÕch cüa b¥u khí quy¬n khöi b¸ ô nhi­m, ð¬ nuôi dßÞng sñ s¯ng con ng߶i. Chï b¢ng cách bäo v® hæu hi®u môi tr߶ng s¯ng m¾i có khä nång bäo ðäm sñ s¯ng cüa muôn loài và sñ s¯ng còn cüa chúng ta.

Nguyên lý này ð£t trên n«n móng, trên l¶i khuyên cüa ÐÑc Ph§t, ch¾ có sát sinh, ch¾ có khuyªn khích sát sanh, ch¾ có ch¤p nh§n sát sanh, ch¾ có làm hÕi các sinh v§t nhö bé trong nß¾c, th§m chí ch¾ có ðÕp trên cö xanh. Яi v¾i ÐÑc Ph§t, t× bö sát sanh có nghîa là b¯ thí không sþ hãi, b¯ thí không h§n thù, b¯ thí không làm hÕi cho vô lßþng chúng sanh. Ðây là b¯ thí ð® nh¤t, b¯ thí t¯i thßþng, b¯ thí vßþt ngoài th¶i gian, b¯ thí ðßþc t°n tÕi lâu dài.

— ðây l¶i dÕy cüa ÐÑc Ph§t v« lòng t×, v« tôn tr÷ng sñ s¯ng, v« không sát sanh s¨ ði r¤t xa trong sñ nghi®p thay ð±i tâm trí cüa nhân loÕi. Chúng ta phäi tu t§p lòng t× (metta) ð¬ nhiªp phøc lòng sân và b¤t mãn. Chúng ta c¥n phäi tu t§p lòng bi (karunà) ð¬ gìn giæ không làm hÕi mµt ai, mµt sinh v§t nào. Chúng ta c¥n phäi tu t§p lòng hÖ (mudita) ð¬ hoan hÖ trß¾c sñ thành công cüa ng߶i khác. Chúng ta phäi tu t§p lòng xä (upekkhà) ð¬ di®t n²i cåm thù và oán h§n."

Không nhæng gi¾i không sát sanh ðßþc ð£t trên cån bän bình ðÆng và chúng sinh ð°ng th¬ ðÕi bi mà còn ðßþc ð£t trên cån bän là t¤t cä chúng sinh hæu tình ð«u ðã t×ng là bà con quyªn thuµc cüa nhau, là cha m©, anh ch¸ em, ch°ng vþ, con cái cüa nhau trong muôn vàn kiªp trß¾c, hi®n tÕi hay tß½ng lai trong vòng luân h°i nhân quä trùng trùng.

ÐÑc Ph§t ðã th¤y t¤t cä chúng sinh hæu tình ð«u träi qua nhæng vòng sinh tØ luân h°i và th¤y rõ nhæng m¯i liên h® v¾i nhau qua nhi«u dÕng th¬ khác nhau. Bây gi¶ mµt s¯ chúng sinh ðang s¯ng dß¾i hình thÑc nhæng con v§t th¤p kém nhßng trß¾c ðây h÷ có th¬ ðã mang dÕng th¬ con ng߶i. Có th¬ chúng ðã có lúc cùng mµt loÕi v¾i chúng ta. Vì lòng t× bi vô b¶ bªn Ngài không mu¯n chúng ta ån th¸t lçn nhau nên Ngài ðã ban hành gi¾i c¤m ð¥u tiên là gi¾i không sát sanh.

Ngài nói: "T¤t cä chúng sinh vì tâm tß·ng khác nhau, do v§y có sñ xoay v¥n trong các thú." Ngài nói rõ thêm "Hæu tình luân h°i th÷ sanh trong sáu ð߶ng nhß bánh xe quay không có ð¥u m¯i trß¾c sau, ho£c làm cha m©, ho£c làm con cái, ð¶i ð¶i kiªp kiªp mang ân lçn nhau. V¾i kë nam, ng߶i næ th¤y ð°ng nhß cha m©, do vì chÆng chÑng Thánh trí nên không làm sao biªt ðßþc. Hªt thäy ng߶i nam là cha ta, hªt thäy ng߶i næ là m© ta, tÕi sao chßa báo ð«n cái ân ð¶i trß¾c, mà tr· lÕi sanh ý nghî x¤u ð¬ thành oán h§n."

Nói v« gi¾i không sát sanh này, Ngài Tr¥n Thái Tông, v¸ vua khai sáng ra tri«u ðÕi nhà Tr¥n, cûng ðã viªt trong Khóa Hß Løc nhß sau: "Phàm các loài sinh t× trÑng, thai, ¦m, hóa, tính vçn ð°ng, th¤y nghe hi¬u biªt ðâu khác. Chï do tÕo nghi®p kªt oán, nên th÷ tên khác hi®u khác. Ngày trß¾c v¯n loài ng߶i, nay sanh ðàn gi¯ng khác nhau. Ho£c là bÕn bè, ho£c là anh em. Thay ð±i áo xiêm ðai mû, biªn làm mai v¦y cánh lông. Vþ quên ch°ng, ch°ng quên vþ, con trái cha, cha trái con. Ðã th¤y ð±i ð¥u khác m£t, lôi v« m± bøng ch£t chân. Lu¯ng lo tham s¯ng sþ chªt, lÕi không mµt l¶i kêu ðau kh±. Ngß½i giªt nó, nó giªt ngß½i, h¡n ån mày, mày ån lÕi h¡n, h¢ng không ngày dÑt, mãi tÕo oan trái. Kiªp kiªp trä nhau, ð¶i ð¶i thù nhau.

Ng߶i quay ð¥u li«n ðªn quê nhà, kë phóng tâm h¢ng chìm ð¸a ngøc. Sách Nho dÕy: "Thi ân b¯ ðÑc". Kinh ÐÕo dÕy: "Ái v§t háo sanh". Ph§t chï c¤m sát là giæ gi¾i, ngß½i phäi ð¬ ý tuân hành ch¾ phÕm".

Nói mµt cách khác, gi¾i không sát sanh ðßþc ð£t trên ð¸nh lu§t nhân quä, cüa tác ðµng và phän ðµng, ðây là ð¸nh lu§t thiên nhiên. Nhân là nguyên nhân gây nên và quä là kªt quä. Nhß tr°ng hÕt lúa thì có cây lúa, tr°ng cam thì có cây cam. иnh lu§t nhân quä chi ph¯i t¤t cä chúng sinh hæu tình lçn vô tình. T¤t cä hành ðµng cüa chúng ta bao g°m thân làm, mi®ng nói và tâm ý mà ðÕo Ph§t g÷i là ba nghi®p thân kh¦u ý. Nghi®p là hành ðµng s¨ ðßa ðªn kªt quä t¯t hay x¤u. Do ðó nªu chúng ta làm nhæng ði«u ác dæ thì chúng ta s¨ b¸ quä x¤u mà th߶ng hay g÷i là nghi®p báo.

Nhæng tai h÷a, t§t nguy«n hay dÕng th¬ cüa chúng sanh khác nhau ð«u có nguyên nhân nªu không kiªp này thì kiªp trß¾c hay nhæng kiªp trß¾c næa chúng ta ðã tÕo nghi®p. Do sÑc mÕnh cüa nghi®p, nghi®p lñc thúc ð¦y nhæng hành ðµng thi®n hay b¤t thi®n ðã t°n træ nhi«u ð¶i nhi«u kiªp trong quá khÑ hi®n hành dß¾i dÕng th¬ khác.

Nhß Ngài Tr¥n Thái Tông nh¡c nh· ng߶i CÖ SÓ TAÏI GIA trong bài vån gi¾i sát sanh trên; "ngày nay chúng ta là anh em, bÕn bè, có ng߶i làm thi®n, có ng߶i làm ác. Sau kiªp này, khi sanh tr· lÕi, chúng ta ho£c làm ng߶i hay làm súc sanh, hay các loài khác hoàn toàn không biªt nhau nên m± bøng ch£t chân không chút xót thß½ng. R°i thù oán nhau mãi không có ngày thôi dÑt nên oan trái ch§p trùng. Giªt nhau ð¬ ðßþc ån ngon m£c ð©p, kiªp sau nó cûng giªt lÕi mình ð¬ trä thù và ðßþc ån ngon m£c ð©p".

Nói tóm lÕi, sát sanh nghîa là giªt hÕi sinh v§t, cßÞng ðoÕt sñ s¯ng n¯i tiªp, ði ngßþc lÕi ß¾c mu¯n cüa chúng sinh. Nªu có ý dçn ðªn thñc hi®n thì t¤t cä hành ðµng sát sanh, b¤t lu§n loÕi nào, tuy có n£ng nh© khác nhau, cûng ð«u phÕm tµi sát sanh.

Ðó là quan ði¬m cüa Ph§t Giáo ÐÕi Th×a v« gi¾i không sát sanh và v¤n ðª ån chay. Th§t ra ng߶i Ph§t Giáo ÐÕi Th×a không cho r¢ng quan ði¬m nêu trên là cüa h÷ mà là quan ði¬m chung cüa Ph§t Giáo. Ði«u này không sai vì nhß trên chúng tôi ðã trích dçn nhæng l¶i giäng cüa Hòa Thßþng Thích Minh Châu, mµt v¸ cao tång thuµc Ph§t Giáo Nguyên Thüy. Tâm tß cüa ngài là tâm tß cüa nhæng ng߶i con Ph§t không mang c£p kính m¥u. Lòng t× bi cüa ngài cûng gi¯ng nhß cüa t¤t cä m÷i ng߶i, không thêm không b¾t, chï khác chång là làn mây ô nhi­m möng dày cüa m²i ng߶i che phü.

Trong ph¥n kª tiªp chúng tôi trích dçn nhæng l¶i dÕy cüa ÐÑc Ph§t trong các kinh ði¬n ÐÕi Th×a nhß Kinh Lång Gìa, Kinh ÐÕi Bát Niªt Bàn, Kinh Lång Nghiêm nói v« v¤n ð« c¤m không ån th¸t cüa ÐÑc Ph§t.