TÑ Di®u Ъ
Cattari Ariya Saccani

Bình Anson trích d¸ch

-oOo-

Bài n¥y dña theo bän d¸ch Anh ngæ cüa TÏ Kheo Thanissaro, ðång trong trang nhà Access-to-Insight, http://world.std.com/~metta . -oOo-

Sau ðó, ÐÑc Thª Tôn bäo các v¸ tÏ kheo: "N¥y các tÏ kheo, b·i vì không thông hi¬u, không th¤u ðÕt B¯n Sñ Th§t Cao Quý (TÑ Di®u Ъ) mà ta cûng nhß quý v¸ t× lâu ðã phäi trãi qua nhi«u kiªp luân h°i trong vòng sinh tØ. B¯n sñ th§t ¤y là gì?

Vì không thông hi¬u Sñ Th§t v« Kh± (Kh± Ъ) mà chúng ta luân h°i, không thông hi¬u Sñ Th§t v« Ngu°n G¯c cüa Kh± (T§p Ъ), không thông hi¬u v« Sñ Th§t v« ÐoÕn Di®t Kh± (Di®t Ъ), không thông hi¬u Sñ Th§t v« Con Ð߶ng Di®t Kh± (ÐÕo Ъ), mà chúng ta ðã phäi luân h°i trong vòng sinh tØ. B¢ng cách thông hi¬u, b¢ng cách th¤u ðÕt Sñ Th§t v« Kh±, Sñ Th§t v« Ngu°n G¯c cüa Kh±, Sñ Th§t v« ÐoÕn Di®t Kh±, Sñ Th§t v« Con Ð߶ng Di®t Kh±, lòng tham thü v« sinh hæu ðßþc ðoÕn t§n, sñ h² trþ ð¬ sinh hæu ðßþc phá hüy, và t× ðó không còn phäi tái sinh næa."

-- Kinh ÐÕi Niªt Bàn (Tr߶ng Bµ, 16)

ÐÑc Ph§t giäng v« sñ Giác Ngµ cüa Ngài:

"Tri kiªn phát sinh, minh sát phát sinh, tu® giác phát sinh, hi¬u biªt phát sinh, minh kiªn phát sinh trong ta, v« nhæng ði«u mà t× trß¾c ta chßa t×ng nghe ðªn:

-- Ðây là Sñ Th§t Tuy®t Яi v« Kh± ... Kh± n¥y phäi ðßþc thông hi¬u ... Kh± n¥y v×a ðßþc thông hi¬u.

-- Ðây là Sñ Th§t Tuy®t Яi v« Ngu°n G¯c cüa Kh± ... Ngu°n G¯c n¥y phäi ðßþc ðoÕn t§n ... Ngu°n G¯c n¥y v×a ðßþc ðoÕn t§n.

-- Ðây là Sñ Th§t Tuy®t Яi v« Sñ Di®t Kh± ... Di®t Kh± n¥y phäi ðßþc trñc nghi®m ... Di®t Kh± n¥y v×a ðßþc trñc nghi®m.

-- Ðây là Sñ Th§t Tuy®t Яi v« Con Ð߶ng Di®t Kh± ... Con Ð߶ng n¥y phäi ðßþc thñc chÑng ... Con Ð߶ng n¥y v×a ðßþc thñc chÑng.

N¥y các v¸ tÏ kheo, khi nào mà sñ hi¬u biªt và nh§n thÑc n¥y cüa ta -- v¾i ba vòng chuy¬n và m߶i hai kªt hþp v« b¯n Sñ Th§t Tuy®t Яi ðó -- không tinh thu¥n, ta không th¬ khÆng ð¸nh r¢ng ta là B§c Chánh ÐÆng Chánh Giác, vßþt h½n t¤t cä m÷i loài trong vû trø, chß thiên, ma quÖ, phàm phu, tu sî, vua chúa và th߶ng dân. Tuy nhiên, ngay khi sñ hi¬u biªt và nh§n thÑc n¥y cüa ta -- v¾i ba vòng chuy¬n và m߶i hai kªt hþp v« b¯n Sñ Th§t Tuy®t Яi ðó -- hoàn toàn th§t sñ tinh thu¥n, ta ðã khÆng ð¸nh r¢ng ta là B§c Chánh ÐÆng Chánh Giác, vßþt h½n t¤t cä m÷i loài trong vû trø, chß thiên, ma quÖ, phàm phu, tu sî, vua chúa và th߶ng dân. Tu® giác và tri kiªn phát kh·i trong ta: 'Sñ Giäi Thoát ðã xäy ra. Ðây là kiªp s¯ng cu¯i cùng. Không còn phäi tái sinh næa.' "

-- Kinh Chuy¬n Pháp Luân (Tß½ng ¿ng, LVI-11)

1. Di®u Ъ v« Kh± - Dukkha Ariya Sacca

иnh nghîa:

"N¥y các v¸ tÏ kheo, ðây là Di®u Ъ v« Kh±: Sinh là kh±, già là kh±, chªt là kh±; ßu s¥u, than khóc, ðau ð¾n, bu°n r¥u, và tuy®t v÷ng là kh±; liên kªt v¾i nhæng ði«u không ßa thích là kh±, cách ly nhæng ði«u ßa thích là kh±; không ðÕt ðßþc nhæng gì mong mu¯n là kh±; tóm lÕi, cä nåm u¦n (*) ð¬ tham thü là kh±"

-- Kinh Chuy¬n Pháp Luân (Tß½ng ¿ng, LVI-11)

(*) Nåm u¦n: s¡c, th÷, tß·ng, hành, thÑc.

Sáu cån:

"Và thª nào là Di®u Ъ v« Kh±? Câu trä l¶i phäi là sáu cån ð«u kh±. Sáu cån ðó là gì? Là cån cüa m¡t (nhãn cån), cån cüa tai (nhî cån), cån cüa mûi (tÖ cån), cån cüa lßÞi (thi®t cån), và cån cüa ý (ý cån). Ðây là Sñ Th§t Cao Quý v« Kh±."

-- Tß½ng ¿ng, LVI-14

Kh± nhß lØa cháy:

"T¤t cä ð«u là lØa cháy. Cái gì là lØa cháy? -- M¡t là lØa cháy. Hình s¡c là lØa cháy. Nh§n thÑc t× m¡t là lØa cháy. Tiªp c§n qua m¡t là lØa cháy. Nhæng gì sinh kh·i tùy thuµc vào sñ tiªp c§n qua m¡t, cäm giác nhß là khoái lÕc, ðau ð¾n, ho£c không lÕc không ðau, ð«u ðang thiêu cháy. Thiêu cháy v¾i gì? Thiêu cháy v¾i ng÷n lØa tham, lØa sân, và lØa si. Ta nói v¾i quý v¸ r¢ng t¤t cä ð«u ðang thiêu cháy v¾i sinh, già, chªt, ßu s¥u, than khóc, ðau ð¾n, bu°n r¥u, và tuy®t v÷ng.

-- Tai là lØa cháy. Âm thanh là lØa cháy. Nh§n thÑc t× tai là lØa cháy. Tiªp c§n qua tai là lØa cháy. Nhæng gì sinh kh·i tùy thuµc vào sñ tiªp c§n qua tai, cäm giác nhß là khoái lÕc, ðau ð¾n, ho£c không lÕc không ðau, ð«u ðang thiêu cháy. Thiêu cháy v¾i gì? Thiêu cháy v¾i ng÷n lØa tham, lØa sân, và lØa si. Ta nói v¾i quý v¸ r¢ng t¤t cä ð«u ðang thiêu cháy v¾i sinh, già, chªt, ßu s¥u, than khóc, ðau ð¾n, bu°n r¥u, và tuy®t v÷ng.

-- Mûi là lØa cháy. Mùi hß½ng là lØa cháy. Nh§n thÑc t× mûi là lØa cháy. Tiªp c§n qua mûi là lØa cháy. Nhæng gì sinh kh·i tùy thuµc vào sñ tiªp c§n qua mûi, cäm giác nhß là khoái lÕc, ðau ð¾n, ho£c không lÕc không ðau, ð«u ðang thiêu cháy. Thiêu cháy v¾i gì? Thiêu cháy v¾i ng÷n lØa tham, lØa sân, và lØa si. Ta nói v¾i quý v¸ r¢ng t¤t cä ð«u ðang thiêu cháy v¾i sinh, già, chªt, ßu s¥u, than khóc, ðau ð¾n, bu°n r¥u, và tuy®t v÷ng.

-- LßÞi là lØa cháy. V¸ nªm là lØa cháy. Nh§n thÑc t× lßÞi là lØa cháy. Tiªp c§n qua lßÞi là lØa cháy. Nhæng gì sinh kh·i tùy thuµc vào sñ tiªp c§n qua lßÞi, cäm giác nhß là khoái lÕc, ðau ð¾n, ho£c không lÕc không ðau, ð«u ðang thiêu cháy. Thiêu cháy v¾i gì? Thiêu cháy v¾i ng÷n lØa tham, lØa sân, và lØa si. Ta nói v¾i quý v¸ r¢ng t¤t cä ð«u ðang thiêu cháy v¾i sinh, già, chªt, ßu s¥u, than khóc, ðau ð¾n, bu°n r¥u, và tuy®t v÷ng.

-- Thân là lØa cháy. V§t xúc chÕm là lØa cháy. Nh§n thÑc t× thân là lØa cháy. Tiªp c§n qua thân là lØa cháy. Nhæng gì sinh kh·i tùy thuµc vào sñ tiªp c§n qua thân, cäm giác nhß là khoái lÕc, ðau ð¾n, ho£c không lÕc không ðau, ð«u ðang thiêu cháy. Thiêu cháy v¾i gì? Thiêu cháy v¾i ng÷n lØa tham, lØa sân, và lØa si. Ta nói v¾i quý v¸ r¢ng t¤t cä ð«u ðang thiêu cháy v¾i sinh, già, chªt, ßu s¥u, than khóc, ðau ð¾n, bu°n r¥u, và tuy®t v÷ng.

-- Ý là lØa cháy. Tß tß·ng là lØa cháy. Nh§n thÑc t× ý là lØa cháy. Tiªp c§n qua ý là lØa cháy. Nhæng gì sinh kh·i tùy thuµc vào sñ tiªp c§n qua ý, cäm giác nhß là khoái lÕc, ðau ð¾n, ho£c không lÕc không ðau, ð«u ðang thiêu cháy. Thiêu cháy v¾i gì? Thiêu cháy v¾i ng÷n lØa tham, lØa sân, và lØa si. Ta nói v¾i quý v¸ r¢ng t¤t cä ð«u ðang thiêu cháy v¾i sinh, già, chªt, ßu s¥u, than khóc, ðau ð¾n, bu°n r¥u, và tuy®t v÷ng."

-- Tß½ng ¿ng, XXXV-28

2. Di®u Ъ v« Ngu°n G¯c cüa Kh± - Dukkha Samudaya Ariya Sacca

"N¥y các v¸ tÏ kheo, ðây là Di®u Ъ v« Ngu°n G¯c cüa Kh±: lòng tham thü làm cho sinh hæu -- kèm theo v¾i ham mu¯n và ßa thích, thêm vào ch± n¥y ch± kia , nghîa là tham thü các døc lÕc, tham thü th߶ng sinh, tham thü ðoÕn sinh."

-- Kinh Chuy¬n Pháp Luân (Tß½ng ¿ng, LVI-11)

Ai s¯ng trong ð¶i này,

B¸ ái døc buµc ràng

S¥u kh± s¨ tång trß·ng,

Nhß cö Bi g£p mßa.

Ai s¯ng trong ð¶i này

Ái døc ðßþc hàng phøc

S¥u r½i khöi ng߶i ¤y

Nhß gi÷t nß¾c lá sen. (Pháp Cú, 335-336)

Nhß cây b¸ ch£t ð¯n,

G¯c chßa hÕi vçn b«n

Ái tùy miên chßa nh±,

Kh± này vçn sanh hoài. (Pháp Cú, 338)

3. Di®u Ъ v« Sñ Di®t Kh± - Dukkha Nirodha Ariya Sacca

"N¥y các v¸ tÏ kheo, ðây là Di®u Ъ v« Di®t Kh±: sñ tàn løn và ngßng không còn tàn dß, sñ xu¤t ly, sñ t× bö, sñ giäi phóng, và sñ buông bö lòng tham thü"

-- Tß½ng ¿ng, XLVI-11

Tháo gÞ các nguyên nhân v« kh±:

"Ta bäo v¾i các v¸ tÏ kheo, vi®c ch¤m dÑt các l§u ho£c không th¬ nào có ðßþc n½i nhæng ng߶i không th¤y và không biªt. Th¤y gì và biªt gì? 'Ðây là s¡c, ðây là nhân cüa nó, ðây là sñ tan biªn cüa nó. Ðây là cäm th÷, ðây là nhân cüa nó, ðây là sñ tan biªn cüa nó. Ðây là tß·ng, ðây là nhân cüa nó, ðây là sñ tan biªn cüa nó. Ðây là hành, ðây là nhân cüa nó, ðây là sñ tan biªn cüa nó. Ðây là thÑc, ðây là nhân cüa nó, ðây là sñ tan biªn cüa nó.' Vi®c ch¤m dÑt các l§u ho£c chï có th¬ xäy ra n½i nhæng ng߶i th¤y và biªt nhß thª.

Tu® giác v« sñ ðoÕn di®t khi ðoÕn di®t hi®n hæu là do duyên sinh. Nó không th¬ xäy ra nªu không do duyên sinh. Duyên sinh cüa nó là gì? Ðó là sñ giäi phóng.

-- Giäi phóng là do duyên sinh. Nó không th¬ xäy ra nªu không do duyên sinh. Duyên sinh cüa nó là gì? Ðó là sñ lÕnh nhÕt.

-- Sñ lÕnh nhÕt là do duyên sinh. Nó không th¬ xäy ra nªu không do duyên sinh. Duyên sinh cüa nó là gì? Ðó là sñ chán ch߶ng.

-- Chán ch߶ng là do duyên sinh. Nó không th¬ xäy ra nªu không do duyên sinh. Duyên sinh cüa nó là gì? Ðó là tri kiªn v« bän ch¤t cüa sñ v§t.

-- Tri kiªn v« bän ch¤t cüa sñ v§t là do duyên sinh. Nó không th¬ xäy ra nªu không do duyên sinh. Duyên sinh cüa nó là gì? Ðó là tâm ð¸nh tînh.

-- Tâm ð¸nh tînh là do duyên sinh. Nó không th¬ xäy ra nªu không do duyên sinh. Duyên sinh cüa nó là gì? Ðó là thß thái.

-- Thß thái là do duyên sinh. Nó không th¬ xäy ra nªu không do duyên sinh. Duyên sinh cüa nó là gì? Ðó là khinh an.

-- Khinh an là do duyên sinh. Nó không th¬ xäy ra nªu không do duyên sinh. Duyên sinh cüa nó là gì? Ðó là hÖ.

-- HÖ là do duyên sinh. Nó không th¬ xäy ra nªu không do duyên sinh. Duyên sinh cüa nó là gì? Ðó là lÕc.

-- LÕc là do duyên sinh. Nó không th¬ xäy ra nªu không do duyên sinh. Duyên sinh cüa nó là gì? Ðó là tín tâm.

-- Kh± là do duyên sinh. Nó không th¬ xäy ra nªu không do duyên sinh. Duyên sinh cüa nó là gì? Ðó là tái sinh.

-- Tái sinh là do duyên sinh. Nó không th¬ xäy ra nªu không do duyên sinh. Duyên sinh cüa nó là gì? Ðó là hæu.

-- Hæu là do duyên sinh. Nó không th¬ xäy ra nªu không do duyên sinh. Duyên sinh cüa nó là gì? Ðó là thü.

-- Thü là do duyên sinh. Nó không th¬ xäy ra nªu không do duyên sinh. Duyên sinh cüa nó là gì? Ðó là tham mu¯n.

-- Tham mu¯n là do duyên sinh. Nó không th¬ xäy ra nªu không do duyên sinh. Duyên sinh cüa nó là gì? Ðó là th÷.

-- Th÷ là do duyên sinh. Nó không th¬ xäy ra nªu không do duyên sinh. Duyên sinh cüa nó là gì? Ðó là tiªp xúc.

-- Tiªp xúc là do duyên sinh. Nó không th¬ xäy ra nªu không do duyên sinh. Duyên sinh cüa nó là gì? Ðó là sáu xÑ (m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân, ý).

-- Sáu xÑ là do duyên sinh. Nó không th¬ xäy ra nªu không do duyên sinh. Duyên sinh cüa nó là gì? Ðó là danh s¡c.

-- Danh s¡c là do duyên sinh. Nó không th¬ xäy ra nªu không do duyên sinh. Duyên sinh cüa nó là gì? Ðó là thÑc.

-- ThÑc là do duyên sinh. Nó không th¬ xäy ra nªu không do duyên sinh. Duyên sinh cüa nó là gì? Ðó là nghi®p hành.

-- Nghi®p hành là do duyên sinh. Nó không th¬ xäy ra nªu không do duyên sinh. Duyên sinh cüa nó là gì? Ðó là vô minh.

Cûng nhß khi chß thiên làm mßa s¤m, trút nß¾c vào vùng núi cao, nß¾c n¥y chäy xu¯ng theo tri«n d¯c, làm ð¥y các khe núi, hang ðµng. Khi các khe và hang ðµng ð¥y tràn, nß¾c s¨ chäy xu¯ng các h° nhö. Khi các h° nhö ð¥y tràn, nß¾c s¨ chäy xu¯ng các h° l¾n. Khi các h° l¾n ð¥y tràn, nß¾c s¨ chäy xu¯ng các dòng su¯i. Khi các dòng su¯i ð¥y tràn, nß¾c s¨ chäy xu¯ng các sông l¾n. Khi các sông l¾n ð¥y tràn, nß¾c s¨ chäy ra ðÕi dß½ng. Cùng thª ¤y: Hành có vô minh là duyên,

ThÑc có hành là duyên

Danh s¡c có thÑc là duyên

Sáu xÑ có danh s¡c là duyên,

Tiªp xúc có sáu xÑ là duyên,

Th÷ có tiªp xúc là duyên,

Tham mu¯n có th÷ là duyên,

Ch¤p thü có tham mu¯n là duyên,

Hæu có ch¤p thü là duyên,

Sinh có hæu là duyên,

HoÕn kh± có sinh là duyên,

Tín tâm có hoÕn kh± là duyên,

LÕc có tín tâm là duyên,

HÖ có lÕc là duyên,

Khinh an có hÖ là duyên,

Thß thái có khinh an là duyên,

Tâm ð¸nh tînh có thß thái là duyên,

Tri kiªn v« bän ch¤t cüa sñ v§t có tâm ð¸nh tînh là duyên,

Chán ch߶ng có tri kiªn v« bän ch¤t cüa sñ v§t là duyên,

LÕnh nhÕt có chán ch߶ng là duyên,

Giäi phóng có lÕnh nhÕt là duyên,

Tu® giäi thoát có giäi phóng là duyên."

-- Tß½ng ¿ng, XII-23

Lý Duyên Sinh:

"Phß½ng cách cao quý nào c¥n phäi ðßþc nh§n th¤y ðúng ð¡n và phân bi®t rõ ràng b¢ng trí tu®? Ðây là lúc mµt ng߶i ð® tØ cao sang quán xét ðßþc r¢ng:

Khi cái n¥y hi®n hæu thì cái kia hi®n hæu

T× vi®c kh·i sinh cái n¥y thì có kh·i sinh cái kia.

Khi cái n¥y không hi®n hæu thì cái kia không hi®n hæu,

T× vi®c ðoÕn di®t cái n¥y thì có ðoÕn di®t cái kia."

Nói cách khác: "Vô minh là duyên cüa hành,

Hành là duyên cüa thÑc,

ThÑc là duyên cüa danh s¡c,

Danh s¡c là duyên cüa sáu xÑ,

Sáu xÑ là duyên cüa tiªp xúc,

Tiªp xúc là duyên cüa th÷,

Th÷ là duyên cüa tham,

Tham là duyên cüa ch¤p thü,

Ch¤p thü là duyên cüa hæu,

Hæu là là duyên cüa sinh,

Sinh là duyên cüa già, chªt, ßu s¥u, than khóc, ðau ð¾n, bu°n r¥u, và tuy®t v÷ng

Ðó là ngu°n g¯c r¯t ráo cüa hoÕn kh±. Gi¶ ðây, ch¤m dÑt và ðoÕn di®t vô minh, ðßa ðªn ðoÕn di®t hành.

ÐoÕn di®t hành ðßa ðªn ðoÕn di®t thÑc,

ÐoÕn di®t thÑc ðßa ðªn ðoÕn di®t danh s¡c,

ÐoÕn di®t danh s¡c ðßa ðªn ðoÕn sáu xÑ,

ÐoÕn di®t sáu xÑ ðßa ðªn ðoÕn di®t tiªp xúc,

ÐoÕn di®t tiªp xúc ðßa ðªn ðoÕn di®t cäm th÷,

ÐoÕn di®t cäm th÷ ðßa ðªn ðoÕn di®t tham mu¯n,

ÐoÕn di®t tham mu¯n ðßa ðªn ðoÕn di®t ch¤p thü,

ÐoÕn di®t ch¤p thü ðßa ðªn ðoÕn di®t hæu,

ÐoÕn di®t hæu ðßa ðªn ðoÕn di®t sinh

ÐoÕn di®t sinh ðßa ðªn ðoÕn di®t già, chªt, ßu s¥u, than khóc, ðau ð¾n, bu°n r¥u, và tuy®t v÷ng.

Ðó là sñ ch¤m dÑt r¯t ráo các hoÕn kh±.

Ðây là phß½ng cách cao quý c¥n phäi ðßþc nh§n th¤y ðúng ð¡n và phân bi®t rõ ràng b¢ng trí tu®"

-- Tång Chi, X-92

4. Di®u Ъ v« Con Ð߶ng Di®t Kh± - Dukkha Nirodha Gamini Patipada Ariya Sacca

Bát Chánh ÐÕo:

"N¥y các v¸ tÏ kheo, ðây là Di®u Ъ v« Con Ð߶ng Di®t Kh±, ðó chính là Con Ð߶ng Tám Chánh (Bát Chánh ÐÕo): Chánh Kiªn, Chánh Tß Duy, Chánh Ngæ, Chánh Nghi®p, Chánh MÕng, Chánh Tinh T¤n, Chánh Ni®m, Chánh иnh."

-- Kinh Chuy¬n Pháp Luân (Tß½ng ¿ng, LVI-11)

Bát Chánh ÐÕo là Pháp Th×a (Dhammayana):

"Này Ananda, Con Ð߶ng Tám Chánh n¥y là ð°ng nghîa v¾i c² xe t¯i thßþng, là c² xe Pháp, là sñ chiªn th¡ng vô thßþng trong m÷i chiªn tr§n nhiªp phøc tham, sân, si."

-- Tß½ng ¿ng, V-4

иnh nghîa v« tám chi ph¥n:

"Này các v¸ tÏ kheo, thª nào là chánh tri kiªn? Ðó là sñ thông hi¬u v« kh±, sñ thông hi¬u v« nguyên nhân cüa kh±, sñ thông hi¬u v« sñ di®t kh±, và sñ thông hi¬u v« con ð߶ng di®t kh±.

Thª nào là chánh tß duy? Ðó là tß duy v« sñ xu¤t ly, tß duy v« vô sân, tß duy v« vô hÕi.

Thª nào là chánh ngæ? Ðó là t× bö nói láo, t× bö nói hai lßÞi, t× bö nói l¶i ðµc ác, t× bö nói l¶i phù phiªm.

Thª nào chánh nghi®p? Ðó là t× bö sát sanh, t× bö l¤y cüa không cho, t× bö hành ðµng tà dâm.

Thª nào là chánh mÕng? Ðó là ðoÕn tr× tà mÕng, nuôi s¯ng v¾i chánh mÕng.

Thª nào là chánh tinh t¤n? Ðó là tinh t¤n ngån ch§n không cho kh·i sanh các b¤t thi®n pháp chßa sanh, tinh t¤n tr× di®t các b¤t thi®n pháp ðã sanh, tinh t¤n phát kh·i các thi®n pháp chßa sanh, và tinh t¤n duy trì các thi®n pháp ðã sanh.

Thª nào là chánh ni®m? Ðó là s¯ng quán thân trên thân, nhi®t tâm, tïnh giác, ði«u phøc m÷i tham ßu trên ð¶i; s¯ng quán th÷ trên th÷, nhi®t tâm, tïnh giác, ði«u phøc m÷i tham ßu trên ð¶i; s¯ng quán tâm trên tâm, nhi®t tâm, tïnh giác, ði«u phøc m÷i tham ßu trên ð¶i; s¯ng quán pháp trên các pháp, nhi®t tâm, tïnh giác, ði«u phøc m÷i tham ßu trên ð¶i.

Thª nào là chánh ð¸nh? Ðó là ly døc, ly pháp b¤t thi®n, chÑng và trú Thi«n-na thÑ nh¤t, mµt trÕng thái hÖ lÕc do ly døc sanh, có t¥m, có tÑ; r°i làm cho t¸nh chï t¥m và tÑ, chÑng và trú vào Thi«n-na thÑ hai, mµt trÕng thái hÖ lÕc do ð¸nh sanh, không t¥m, không tÑ, nµi tïnh, nh¤t tâm; r°i ly hÖ trú xä, chánh ni®m, tïnh giác, thân cäm sñ lÕc th÷ mà các b§c Thánh g÷i là xä ni®m lÕc trú, chÑng và trú vào Thi«n-na thÑ ba; r°i xä lÕc, xä kh±, di®t hÖ ßu ðã cäm th÷ trß¾c, chÑng và trú vào Thi«n-na thÑ tß, không kh± không lÕc, xä ni®m thanh t¸nh."

-- Tß½ng ¿ng, V-8

Tìm lÕi Con Ð߶ng Cû Xa Xßa:

"Có mµt ng߶i ðang ði theo mµt con ð߶ng mòn trong r×ng. еt nhiên ng߶i ¤y tìm ra ðßþc mµt con ð߶ng cû xa xßa mà các v¸ ti«n nhân th߶ng dùng. Ng߶i ¤y li«n ði theo con ð߶ng ¤y. Sau ðó, ng߶i ¤y tìm lÕi ðßþc thành ph¯ c² xßa mà ngày trß¾c ðã có nhi«u ng߶i trú ngø, v¾i các công viên, v߶n cây, h° ao, ð«n ðài tráng l®. Ng߶i ¤y tr· v«, báo cáo v¾i vua và các quan ðÕi th¥n: 'Thßa b® hÕ, khi th¥n dân ði theo con ð߶ng mòn trong r×ng, th¥n dân ðã tìm lÕi ðßþc mµt con ð߶ng cû xa xßa. Th¥n dân li«n ði theo con ð߶ng ¤y. Sau ðó, th¥n dân tìm lÕi ðßþc thành ph¯ c² xßa mà ngày trß¾c ðã có nhi«u ng߶i trú ngø, v¾i các công viên, v߶n cây, h° ao, ð«n ðài tráng l®. Kính xin b® hÕ hãy trùng tu lÕi thành ph¯ ¤y.' Sau ðó, nhà vua và các quan ðÕi th¥n quyªt ð¸nh trùng tu thành ph¯ c² ðó, và v« sau, thành ph¯ n¥y tr· nên ph°n th¸nh, ðông dân cß, phát tri¬n l¾n mÕnh và giàu có.

Cùng thª ¤y, ta ðã tìm lÕi con ð߶ng cû xa xßa, mµt con ð߶ng mà các B§c Chánh ÐÆng Chánh Giác ð«u ði qua trong các th¶i kÏ trß¾c. Con ð߶ng cû xa xßa ðó là gì? Ðó là Con Ð߶ng Tám Chánh: Chánh Kiªn, Chánh Tß Duy, Chánh Ngæ, Chánh Nghi®p, Chánh MÕng, Chánh Tinh T¤n, Chánh Ni®m, Chánh иnh. Ta ðã ði theo con ð߶ng ¤y.

Theo con ð߶ng ðó, ta ðã có ðßþc tri kiªn v« già và chªt, tri kiªn v« nguyên nhân cüa già và chªt, tri kiªn v« ðoÕn di®t già và chªt, tri kiªn v« con ð߶ng ðoÕn di®t già và chªt.

Theo con ð߶ng ðó, ta ðã có ðßþc tri kiªn v« sinh, tri kiªn v« nguyên nhân cüa sinh, tri kiªn v« ðoÕn di®t sinh, tri kiªn v« con ð߶ng ðoÕn di®t sinh.

Theo con ð߶ng ðó, ta ðã có ðßþc tri kiªn v« hæu, tri kiªn v« nguyên nhân cüa hæu, tri kiªn v« ðoÕn di®t hæu, tri kiªn v« con ð߶ng ðoÕn di®t hæu.

Theo con ð߶ng ðó, ta ðã có ðßþc tri kiªn v« ch¤p thü, tri kiªn v« nguyên nhân cüa ch¤p thü, tri kiªn v« ðoÕn di®t ch¤p thü, tri kiªn v« con ð߶ng ðoÕn di®t ch¤p thü.

Theo con ð߶ng ðó, ta ðã có ðßþc tri kiªn v« tham mu¯n, tri kiªn v« nguyên nhân cüa tham mu¯n, tri kiªn v« ðoÕn di®t tham mu¯n, tri kiªn v« con ð߶ng ðoÕn di®t tham mu¯n.

Theo con ð߶ng ðó, ta ðã có ðßþc tri kiªn v« th÷, tri kiªn v« nguyên nhân cüa th÷, tri kiªn v« ðoÕn di®t th÷, tri kiªn v« con ð߶ng ðoÕn di®t th÷.

Theo con ð߶ng ðó, ta ðã có ðßþc tri kiªn v« tiªp xúc, tri kiªn v« nguyên nhân cüa tiªp xúc, tri kiªn v« ðoÕn di®t tiªp xúc, tri kiªn v« con ð߶ng ðoÕn di®t tiªp xúc.

Theo con ð߶ng ðó, ta ðã có ðßþc tri kiªn v« sáu xÑ, tri kiªn v« nguyên nhân cüa sáu xÑ, tri kiªn v« ðoÕn di®t sáu xÑ, tri kiªn v« con ð߶ng ðoÕn di®t sáu xÑ.

Theo con ð߶ng ðó, ta ðã có ðßþc tri kiªn v« danh s¡c, tri kiªn v« nguyên nhân cüa danh s¡c, tri kiªn v« ðoÕn di®t danh s¡c, tri kiªn v« con ð߶ng ðoÕn di®t danh s¡c.

Theo con ð߶ng ðó, ta ðã có ðßþc tri kiªn v« thÑc, tri kiªn v« nguyên nhân cüa thÑc, tri kiªn v« ðoÕn di®t thÑc, tri kiªn v« con ð߶ng ðoÕn di®t thÑc.

Theo con ð߶ng ðó, ta ðã có ðßþc tri kiªn v« nghi®p hành, tri kiªn v« nguyên nhân cüa nghi®p hành, tri kiªn v« ðoÕn di®t nghi®p hành, tri kiªn v« con ð߶ng ðoÕn di®t nghi®p hành.

Tri kiªn ðßþc nhß thª, ta ðã truy«n dÕy lÕi cho các nam và næ tu sî, nam và næ cß sî, ð¬ ð¶i s¯ng thánh thi®n n¥y ðßþc tr· nên hùng mÕnh, huy hoàng, quäng bá sâu rµng cho chß thiên và loài ng߶i".

-- Tß½ng ¿ng, XII-65

Con ð߶ng giäi thoát:

N¥y Subhada, nªu giáo pháp nào mà không hàm chÑa Bát Chánh ÐÕo thì giáo pháp ðó không ðào tÕo các v¸ sa môn ðÕt ðÕo quä thÑ nh¤t (Dñ lßu, Tu ðà hoàn), không ðào tÕo các v¸ sa môn ðÕt ðÕo quä thÑ hai (Nh¤t lai, Tß ðà hàm), không ðào tÕo các v¸ sa môn ðÕt ðÕo quä thÑ ba (B¤t lai, A na hàm), không ðào tÕo các v¸ sa môn ðÕt ðÕo quä thÑ tß (Vô sanh, A la hán).

N¥y Subhada, nªu giáo pháp nào có hàm chÑa Bát Chánh ÐÕo thì giáo pháp ðó s¨ ðào tÕo các v¸ sa môn ðÕt ðÕo quä thÑ nh¤t (Dñ lßu, Tu ðà hoàn), s¨ ðào tÕo các v¸ sa môn ðÕt ðÕo quä thÑ hai (Nh¤t lai, Tß ðà hàm), s¨ ðào tÕo các v¸ sa môn ðÕt ðÕo quä thÑ ba (B¤t lai, A na hàm), s¨ ðào tÕo các v¸ sa môn ðÕt ðÕo quä thÑ tß (Vô sanh, A la hán).

N¥y Subhada, giáo pháp cüa Ta có hàm chÑa Bát Chánh ÐÕo nên giáo pháp ðó ðào tÕo các v¸ sa môn ðÕt ðÕo quä thÑ nh¤t (Dñ lßu, Tu ðà hoàn), ðào tÕo các v¸ sa môn ðÕt ðÕo quä thÑ hai (Nh¤t lai, Tß ðà hàm), ðào tÕo các v¸ sa môn ðÕt ðÕo quä thÑ ba (B¤t lai, A na hàm), ðào tÕo các v¸ sa môn ðÕt ðÕo quä thÑ tß (Vô sanh, A la hán). Các h® giáo pháp khác ð«u không ðào tÕo các v¸ sa môn ðÕt ðÕo quä thánh, ð¡c tu® giäi thoát. N¥y Subhada, khi nào các v¸ sa môn tu t§p và truy«n giäng Chánh Pháp mµt cách ðúng ð¡n thì thª gi¾i n¥y s¨ không bao gi¶ tr¯ng v¡ng các b§c A la hán giäi thoát.

-- Kinh ÐÕi Bát Niªt Bàn, Tr߶ng Bµ Kinh, 16:214

Bình Anson trích d¸ch
tháng 11-1998

-oOo-