Duy thÑc
trong Th¡ng Pháp TÕng
Bình Anson
Bài viªt n¥y
dña theo các ý tß·ng chính trong
bài tham lu§n "Some introductory notes on Abhidhamma" cüa
TÏ kheo Punnadhammo, Canada, ðång trên din ðàn
truy«n thông Internet nåm 1998.
-oOo-
1. V« Th¡ng Pháp
(Abhidhamma)
TÕng thÑ ba cüa
Tam TÕng Kinh Ði¬n (Tipitaka) là Abhidhamma Pitaka.
TÕng n¥y th߶ng ðßþc g÷i là
Lu§n TÕng vì theo h® th¯ng kinh ði¬n
ÐÕi th×a, ðây là t§p hþp các
bµ lu§n giäi cüa các v¸ cao tång
ÐÕi th×a. Tuy nhiên, trong h® Nguyên thüy
và ð¬ sát nghîa, Abhidhamma là t§p
hþp các bài giäng sâu xa cüa ÐÑc
Ph§t v« th¬ tính cüa vÕn pháp,
và th߶ng ðßþc sách Tàu
phiên âm là A-tÏ-ðàm. D¸ch ðúng
nghîa là Vi Di®u Pháp hay Th¡ng Pháp.
Cûng có ng߶i d¸ch là Яi
Pháp hay ÐÕi Pháp, nhßng kém ph±
quát h½n.
Theo truy«n th¯ng, Th¡ng
Pháp ðßþc nhi«u Ph§t tØ Nam tông
kính mµ và tin tß·ng r¢ng ðó
là các bài giäng m²i ðêm cüa
ÐÑc Ph§t cho chß thiên và hoàng
h§u Ma-Da trong ba tháng cüa mùa hÕ thÑ
bäy tÕi cung tr¶i Ðao Lþi. Vào ban ngày,
Ngài tóm t¡t lÕi cho ÐÕi ðÑc
Xá-lþi-ph¤t, và sau ðó ngài
Xá-lþi-ph¤t khai tri¬n rµng ra thành
bµ Th¡ng Pháp.
Tuy nhiên, theo các
nhà nghiên cÑu kinh sØ Ph§t giáo,
bµ Th¡ng Pháp n¥y ðßþc khai tri¬n
v« sau, trong các thª kÖ ho¢ng hóa ðÕo
Ph§t trong th¶i kÏ phân chia bµ phái,
và ðßþc ðúc kªt lÕi tÕi
ÐÕi hµi Kªt t§p Kinh ði¬n l¥n thÑ
4 · Tích Lan vào nåm 20 trß¾c Công
Nguyên. Ðây là kªt quä cüa n«n
vån h÷c A-tÏ-ðàm, cån bän chung
cho m÷i tông phái, k¬ cä ÐÕi th×a.
Dù r¢ng v« sau n¥y, các din d¸ch
chi tiªt cüa Duy-thÑc tông ÐÕi th×a
có nhi«u khác bi®t, có th¬ nói
là các ý tß·ng chính yªu
và khái ni®m v« duy thÑc ðó ð«u
cùng có chung mµt ngu°n g¯c.
Nhìn chung, Th¡ng Pháp
là mµt c¯ g¡ng nh¢m t±ng hþp
các bài giäng trong Kinh tÕng qua mµt c¤u
trúc bao quát và liên kªt. Th¡ng
Pháp là mµt h® th¯ng tâm lý h÷c
phÑc tÕp và tinh vi. Ngoài ra, Th¡ng
Pháp cûng nh¡m ðªn các v¤n ð«
v« siêu hình, th¬ tính, lu§n lý,
giäi thoát n¢m ngoài phÕm vi cüa tâm
lý h÷c tây phß½ng hi®n th¶i.
Ь thông hi¬u
Th¡ng Pháp, ngoài vi®c tra cÑu kinh ði¬n
và sách v· (xin xem ph¥n Tài Li®u Tham
Khäo · cu¯i bài viªt), hành giä
c¥n phäi thñc chÑng quán ni®m nµi
tâm, trong ðó phß½ng cách hæu
hi®u nh¤t là hành trì các pháp
thi«n minh sát - chÆng hÕn nhß các
phß½ng pháp trong quy¬n Thanh T¸nh ÐÕo
(Visudhimagga) cüa ngài Ph§t âm (Buddhaghosa) mà
hi®n nay vçn còn ðßþc áp døng
tÕi nhi«u thi«n vi®n · Miªn Ði®n,
Thái Lan và Tích Lan. Th¡ng Pháp li®t
kê r¤t chi tiªt v« các ph¥n tØ
cüa tâm thÑc và mô tä sñ v§n
hành r¤t vi tª cüa tâm thÑc. Ь
th¬ nghi®m, hành giä c¥n phäi quán
sát nµi tâm mµt cách tinh t߶ng
t×ng th¶i kh¡c mµt, và t× ðó
s¨ hi¬u Th¡ng Pháp r¯t ráo h½n.
Trong ý nghîa ðó, Th¡ng Pháp có
th¬ xem nhß là mµt môn tâm lý
h÷c thñc nghi®m tinh vi và bao quát.
2. Các nguyên t¡c
c½ bän
Mµt cách tóm
t¡t, Th¡ng Pháp ðßþc dña ch£t
chë theo Ba Уc Tính - tam pháp ¤n
- cüa m÷i hi®n tßþng hæu vi: Kh±
(dukkha), Vô th߶ng (anicca), Vô ngã (anatta).
Thêm vào ðó, Th¡ng Pháp cûng
dña theo lu§t Duyên kh·i, nhß là
mµt nguyên t¡c t±ng quát và mµt
sñ v§n hành có ði«u ki®n tính.
T¤t cä m÷i biªn c¯ trên ð¶i
ð«u v§n hành theo lu§t nhân quä,
không có gì ngçu nhiên ho£c áp
ð£t b·i mµt v¸ th¥n tÕo hóa.
Ði«u ki®n tính là sñ din tä
cüa mµt chu²i nhân-và-quä, nh¤t
là 12 nhân duyên th߶ng ðßþc
th¤y trong nhi«u bài kinh, b¡t ð¥u b¢ng:
"do vô minh mà duyên sinh các nghi®p hành,
do hành mà duyên sinh thÑc, v.v...", và
ðßa ðªn các hoÕn kh±.
T× ðó, Th¡ng
Pháp ðßa ra các tiên ð« sau:
- Không có gì
sinh ra mà không có nguyên nhân.
- Không có gì
sinh ra mà chï do mµt nguyên nhân.
- Không có gì
sinh ra mà không có tác ðµng.
- Không có gì
t°n tÕi h½n mµt th¶i kh¡c.
3. B¯n phân hÕng
chính
Th¡ng Pháp ð«
c§p ðªn hai loÕi sñ th§t: sñ th§t
thông th߶ng (chân lý chª ð¸nh,
tøc ðª, thª ðª, sammutisacca), và
sñ th§t tuy®t ð¯i (chân lý siêu
vi®t, chân ðª, ð® nh¤t nghîa ðª,
paramatthasacca). Theo ð® nh¤t nghîa ðª,
t¤t cä m÷i sñ v§t trên ð¶i,
m÷i pháp (dhamma), có th¬ ðßþc
xªp theo b¯n phân hÕng chính:
- S¡c (Rupa)
- Tâm, tâm vß½ng
(Citta)
- S· hæu tâm,
hay Tâm s· (Cetasika)
- Niªt Bàn (Nibbana,
Nirvana)
Ь ð¯i chiªu
v¾i Kinh tÕng, trong c£p Danh-S¡c thì
· ðây, Th¡ng pháp chia Danh (nama) làm
2 loÕi: Tâm và Tâm s·. Trong khái
ni®m v« ngû u¦n - s¡c, th÷, tß·ng,
hành, thÑc - thì thÑc (vinnana) ðßþc
Th¡ng Pháp xem nhß là Tâm (hay tâm
vß½ng), còn th÷, tß·ng, hành
thì ðßþc xem là Tâm s· (riêng
Hành thì ðßþc chia chë ra làm
nhi«u ph¥n tØ khác).
S¡c Pháp
S¡c là th¬ ch¤t
vô tri giác h¢ng biªn hoÕi ð±i
thay. Có t¤t cä 28 s¡c pháp, phân
thành 2 nhóm:
- Nhóm TÑ ðÕi
(ÐÕi chüng): ð¤t, nß¾c, lØa,
gió.
- Nhóm Y ðÕi sinh
(TÑ ðÕi s· tÕo): g°m 24 s¡c pháp
Trong nhóm tÑ ðÕi,
Фt là ð£c tính cÑng m«m,
choán không gian; Nß¾c là ð£c
tính d¨o nh¶n, quªn tø; LØa là
ð£c tính nóng lÕnh, nång lßþng;
và Gió là ð£c tính di ðµng,
ðàn h°i.
Nhóm Y ðÕi sinh
là do b¯n ÐÕi chüng s¡c kªt hþp
tác thành, g°m có 24 s¡c pháp: 5
T¸nh s¡c, 4 Hành cänh s¡c, 2 Bän tánh
s¡c, 1 Tâm s· y s¡c, 1 MÕng s¡c,
1 Thñc s¡c, 1 HÕn gi¾i s¡c, 2 Bi¬u
s¡c, 3 Biªn hóa s¡c, và 4 Tß¾ng
s¡c.
Tâm Pháp (Tâm
Vß½ng Pháp)
Tâm, theo Th¡ng Pháp,
là sñ nh§n thÑc sñ hi®n hæu
cüa ð¯i tßþng, sñ biªt, sinh kh·i
trong mµt th¶i kh¡c khi có tr¥n cänh.
Có nhi«u cách phân chia Tâm. Thông
th߶ng là phân chia làm 6 tâm (thÑc),
theo sáu cØa tiªp xúc: m¡t, tai, mûi,
lßÞi, thân, và ý.
Theo cách phân giäi
chi tiªt cüa Th¡ng Pháp thì tâm t±ng
th¬ ðßþc chia làm 89 tâm vß½ng.
Có nhi«u cách kªt nhóm các tâm
vß½ng n¥y, trong ðó có th¬ kªt
nhóm theo cõi gi¾i:
- Døc gi¾i có
54 tâm: 23 d¸ thøc tâm, 11 duy tác tâm,
12 b¤t thi®n tâm, và 8 thi®n tâm.
- S¡c gi¾i có
15 tâm: 5 thi®n tâm, 5 d¸ thøc tâm,
và 5 duy tác tâm, tùy theo các c¤p
ðµ thi«n-na hæu s¡c (rupajhana).
- Vô s¡c gi¾i
có 12 tâm: 4 thi®n tâm, 4 d¸ thøc tâm,
và 4 duy tác tâm, tùy theo các c¤p
ðµ thi«n-na vô s¡c (arupajhana). 4. Siêu
thª gi¾i (lokuttaram) có 8 tâm siêu thª:
tâm ðÕo và tâm quä cüa m²i
quä v¸ thánh (Dñ lßu, Nh¤t lai, B¤t
lai, A-la-hán).
Cûng có khi tâm
ðßþc chia làm 121 tâm vß½ng.
Sñ khác bi®t là do cách phân chia
cüa tâm siêu thª: thay vì chia làm
8 loÕi tâm siêu thª thì tâm tÕi
5 t¥ng thi«n-na (jhana) cüa m²i ðÕo quä
ðßþc ðßa vào, tÕo thành
40 tâm siêu thª (8 x 5).
Mµt cách kªt hþp
khác là kªt theo 4 nhóm: 12 thi®n tâm,
21 b¤t thi®n tâm, 36 d¸ thøc tâm và
20 duy tác tâm. B¤t thi®n tâm là tâm
phát sinh t× tham, sân, si; còn Thi®n tâm
là tâm phát sinh t× vô tham, vô sân,
vô si. Các tâm n¥y ð«u tÕo nghi®p
(kamma) mà kªt quä là các tâm D¸
thøc. Tâm Duy tác là tâm tuy có
hành ðµng nhßng không tÕo nghi®p,
không có kªt quä d¸ thøc.
Tâm s· (S·
hæu tâm)
Tâm s· là các
ph¥n c¤u thành Tâm vß½ng, là
ph¥n s· hæu cüa Ý ho£c ThÑc,
phø trþ cho sñ biªt cänh. Có t¤t
cä 52 tâm s·: Th÷, Tß·ng, và
50 tâm s· trong nhóm Hành. B¯n ð£c
tính quan tr÷ng cüa tâm s· là:
- ð°ng sinh v¾i
Tâm,
- ð°ng di®t v¾i
Tâm,
- ð°ng nß½ng
mµt v§t v¾i Tâm, và
- ð°ng biªt mµt
cänh v¾i Tâm.
Chúng ta c¥n biªt rõ
các ð£c tính quan tr÷ng n¥y, b·i
vì khi phân tích t×ng thành ph¥n,
có khi ta l¥m tß·ng r¢ng có mµt
sñ tách bi®t giæa tâm và tâm
s·.
M²i khi mµt loÕi
tâm sinh ra thì kèm theo v¾i mµt t§p
hþp các tâm s· tß½ng Ñng.
M²i loÕi tâm có mµt nhóm tâm
s· riêng bi®t theo các qui lu§t nh¤t
ð¸nh. Tuy nhiên có nhóm tâm s·
biªn hành (sabbacittasadharana, universals) kªt hþp
trong m÷i loÕi tâm, trong ðó có 7
tâm s·: xúc, th÷, tß·ng, tß,
nh¤t tâm (ð¸nh), mÕng quy«n, và
tác ý.
Nhóm tâm s·
bi®t cänh (pakinnaka, occasionals) là các tâm
s· có th¬ thi®n, có th¬ b¤t thi®n,
tùy theo ð¯i tßþng tâm, g°m có
6 tâm s·: t¥m, tÑ, th¡ng giäi (quyªt
ð¸nh), tinh t¤n (c¥n), hoan hÖ, và døc.
Nhóm tâm s·
b¤t thi®n (akusala, unwholesome) g°m có 14 tâm
s·: si, vô tàm (không h± th©n), vô
quý (không sþ tµi l²i), trÕo cØ,
tham, tà kiªn, sân, mÕn, t§t (ganh ghét),
l§n (bön xën), h¯i quá (h¯i h§n),
hôn tr¥m, thøy miên, và hoài nghi.
Nhóm tâm s·
t¸nh quang (sobhana, beautiful) là các tâm s·
t¯t ð©p, trong sÕch, thanh t¸nh, và g°m
có 25 tâm s·, ðßþc chia làm
4 loÕi:
- 19 tâm s· t¸nh
quang biªn hành: tín, ni®m, tàm, quý,
vô tham, vô sân, hành xã, t¸nh thân,
t¸nh tâm, khinh thân, khinh tâm, nhu thân,
nhu tâm, thích thân, thích tâm, thu¥n
thân, thu¥n tâm, chánh thân, và chánh
tâm.
- 3 tâm s· tiªt
chª: chánh ngæ, chánh nghi®p, và chánh
mÕng.
- 2 tâm s· vô
lßþng: bi và tùy hÖ.
- 1 tâm s· tu®
quy«n (pannindriya): hi¬u biªt sñ v§t ðúng
nhß th§t, qua 3 ð£c tß¾ng kh±,
vô th߶ng, và vô ngã.
Lµ trình tâm
(Tâm lµ)
Mµt trong nhæng ý
ni®m chính yªu trong Th¡ng Pháp là
sñ v§n hành cüa tâm, g÷i là
Tâm Lµ hay Lµ trình Tâm (cittavithi, cognitive
series). Mµt tâm kh·i sinh, trø và di®t
trong mµt th¶i gian r¤t ng¡n, th߶ng
g÷i là mµt sát na tâm (cittakkhana, mind-moment).
M²i khi tiªp xúc v¾i ð¯i tßþng,
các loÕi tâm xäy ra theo mµt lµ trình
r¤t phÑc tÕp, tùy theo các hoàn
cänh riêng bi®t. Thông th߶ng, các
v¸ giäng sß dùng mµt thí dø
ð½n giän khi m¡t th¤y mµt ð¯i
tßþng ð¬ din tä mµt lµ trình
tiêu bi¬u g°m 17 sát na nhß sau:
1. Hµ kiªp (bhavanga,
hæu ph¥n) v×a qua
2. Hµ kiªp rúng
ðµng
3. Hµ kiªp dÑt
dòng
4. Ngû môn hß¾ng
tâm (· ðây là nhãn môn)
5. Nhãn thÑc
6. Tiªp thu
7. Xác ð¸nh
8. Phán ðoán
9 - 15. Bäy sát na tâm
t¯c hành (javana, impluse)
16 - 17. Hai sát na tâm
ð°ng s· duyên (th§p di)
Sát na tâm ð¥u
tiên g÷i là g÷i là "hµ kiªp
v×a qua" vì lúc ðó, cänh chßa
có tác ðµng qua m¡t, và lu°ng
hµ kiªp còn liên h® v¾i cänh quá
khÑ. Hai sát na kª tiªp là khi hµ
kiªp rúng ðµng và tan v·, và
tâm tr· v« thñc tÕi, và hß¾ng
v« ð¯i tßþng qua con m¡t (nhãn
môn hß¾ng tâm), và nhãn thÑc
sinh kh·i. Ba sát na kª tiªp là tâm
b¡t ð¥u tiªp nh§n và suy xét, phán
ðoán. Bäy sát na tâm t¯c hành
là quan tr÷ng nh¤t vì ðây là
lúc tâm có th¬ tÕo nghi®p hành
m¾i. Nghi®p n¥y có th¬ tÕo quä tÑc
th¶i trong lµ trình kª tiªp, hay s¨ tÕo
quä trong mµt tß½ng lai v« sau ho£c
kiªp sau. Hai sát na cu¯i cùng là tâm
ghi nh§n, tùy theo bän ch¤t cüa ð¯i
tßþng mà c߶ng ðµ ghi nh§n
có th¬ thay ð±i. Cu¯i cùng, tâm
lÕi r½i vào lu°ng hµ kiªp (bhavanga),
và tiªn vào lµ trình kª tiªp.
Trên mµt bình di®n nào ðó, có
h÷c giä cho r¢ng quan ni®m v« lu°ng bhavanga
là cån bän cho vi®c khai tri¬n các quan
ni®m v« Tàng thÑc (A-lÕi-da thÑc)
cüa Duy thÑc tông v« sau n¥y.
C¥n nên biªt r¢ng
toàn th¬ mµt lµ trình nhß thª
xäy ra r¤t nhanh, và có hàng vÕn
lµ trình xäy ra chï trong mµt ch¾p
m¡t. Ngoài ra còn có các lµ trình
tâm khác, tùy theo hoàn cänh, chü
th¬ và ð¯i tßþng. Th¡ng Pháp
còn ð« c§p các lµ trình tâm
ð£c bi®t nhß lúc c§n tØ, lúc
nh§p thai, khi hành giä ð¡c các t¥ng
thi«n-na, và khi ðÕt các ðÕo
quä thánh. Xin xem thêm chi tiªt trong các
tài li®u li®t kê · ph¥n Tham Khäo.
Niªt Bàn
Phân hÕng cu¯i
cùng là Niªt Bàn. Ðây là pháp
duy nh¤t không có ð£c tß¾ng
vô th߶ng và phi«n kh±. Ðây
là pháp duy nh¤t không có ði«u
ki®n tính (pháp vô vi) ho£c phø thuµc
vào các pháp khác. V« tñ tánh
(sabhavato) thì Niªt Bàn là an t¸nh, v¡ng
l£ng (santi) và chï có mµt. Theo sñ
vi®c thì Niªt Bàn có hai: hæu dß
y Niªt Bàn và vô dß y Niªt Bàn.
Th§t ra, chúng ta không th¬ nào din tä
ho£c phân tích Niªt Bàn b¢ng ngôn
t× ð¯i ðäi cüa hi®p thª.
Bình
Anson
Tháng 01, 1999
Tài li®u tham khäo:
Vi®t ngæ
(1) Vi Di®u Pháp (tr÷n
bµ 7 quy¬n), Hòa thßþng Gi¾i Nghiêm
d¸ch, Chùa KÏ Viên (Qu§n 3) xu¤t bän
tÕi Sài Gòn trong th§p niên 1990.
(2) Vi Di®u Pháp Nh§p
Môn, TÏ kheo Giác Chánh, xu¤t bän
tÕi Sài Gòn trong th§p niên 1970.
(3) Siêu Lý H÷c,
TÏ kheo Giác Chánh, xu¤t bän tÕi
Sài Gòn trong th§p niên 1970.
(4) Th¡ng Pháp T§p
Yªu Lu§n, Hòa thßþng Minh Châu d¸ch,
VÕn HÕnh, Sài Gòn, 1973. Chùa KÏ
Viên (Washington DC) in lÕi nåm 1989.
Anh ngæ
(1) N. Van Gorkom (1976). Abhidhamma
in Daily Life. Bangkok, Thailand. ISBN 189-76-3317-3
(2) Mahathera Narada (1979). A Manual
of Abhidhamma. Colombo, Sri Lanka. Reprinted by Buddhist Missionary Society,
Malasia, 1987.
(3) Bhikkhu Bodhi (1993). A Comprehensive
Manual of Abhidhamma. Kandy, Sri Lanka. ISBN 955-24-0103-8
(4) Buddhaghosa. The Path of Purification
(Visuddhimagga), translated by Bhikkhu Nanamoli (1991). Kandy, Sri Lanka.
ISBN 955-24-0023-6 (Thanh T¸nh ÐÕo, Ni sß Trí
Häi d¸ch Vi®t).
(5) Sayadaw U Acinna (1997). The
Light of Wisdom. Kuala Lumpur, Malaysia.
-oOo-