Cùng
mµt c² xe: Mahayana và Theravada
Bình Anson
Ph§t giáo ngày nay có
nhi«u tông phái v¾i các truy«n th¯ng
khác nhau. Tuy nhiên, chúng ta th߶ng phân
bi®t hai tông phái chính: Ph§t Giáo
ÐÕi th×a - Mahayana, và Ph§t Giáo Nguyên
thüy - Theravada. Ph§t Giáo Mahayana th¸nh hành
· các nß¾c Tây TÕng, Mông
C±, Trung Hoa, Tri«u Tiên, và Nh§t Bän.
Trong khi ðó, Ph§t Giáo Theravada ðßþc
lßu truy«n rµng rãi · Tích Lan (Sri
Lanka), Miªn Ði®n, Thái Lan, Lào và Cam
B¯t.
Riêng Vi®t Nam có l¨ là
mµt qu¯c gia Á Châu ð¥u tiên mà
cä hai tông phái l¾n n¥y ð«u ðßþc
chính thÑc th×a nh§n và ðã cµng
tác hoÕt ðµng trong nhi«u th§p niên
qua. Tông phái ÐÕi th×a có mµt
truy«n th¯ng lâu ð¶i và ðã
có m£t tÕi Vi®t Nam do các tu sî „n
е truy«n sang vào cu¯i thª kÖ thÑ
II C.N [10, t. 47]. Tông phái Nguyên thüy cûng
có m£t tÕi vùng ð¤t n¥y qua nhi«u
thª kÖ trong các cµng ð°ng ng߶i
Kh½ me (Cao Miên) tÕi mi«n Nam Vi®t Nam,
và ðßþc truy«n bá ðªn các
Ph§t tØ ng߶i Vi®t trong th§p niên
1940 [11, t. 15]. Trong nhæng nåm g¥n ðây lÕi
có nhæng dñ án d¸ch thu§t các
kinh ði¬n cüa cä hai truy«n th¯ng, t×
các vån bän g¯c tiªng Hán và
tiªng Pali, sang tiªng Vi®t hi®n ðÕi.
Trong bài viªt ng¡n dß¾i
ðây, tôi xin mÕn phép trình bày
s½ lßþc v« ngu°n g¯c cüa Mahayana
và Theravada, l°ng trong b¯i cänh l¸ch sØ
phát tri¬n cüa ðÕo Ph§t tÕi „n е
trong khoäng 1000 nåm ð¥u tiên sau khi ÐÑc
Ph§t nh§p Niªt Bàn. Tiªn trình ðó
ðßþc tÕm chia làm ba th¶i kÏ: th¶i
kÏ nguyên thüy (100 nåm), th¶i kÏ bµ
phái (400 nåm), và th¶i kÏ chuy¬n hóa
(500 nåm).
1. Th¶i kÏ nguyên thüy
Trong 45 nåm truy«n dÕy ðÕo
pháp, ÐÑc Ph§t ðã ð¬ lÕi
r¤t nhi«u bài giäng, trong nhi«u hoàn
cänh khác nhau, cho nhi«u ng߶i thuµc
m÷i t¥ng l¾p trong xã hµi. Các bài
giäng n¥y th߶ng ðßþc các v¸
tu sî ð® tØ ghi nh¾, s¡p xªp lÕi,
truy«n kh¦u cho nhau, và dùng ð¬ giäng
lÕi cho ng߶i khác. Khi ðßþc phân
ph¯i ði ho¢ng dß½ng ðÕo pháp
· các vùng khác nhau, các bài
giäng n¥y th߶ng ðßþc chuy¬n d¸ch
ra tiªng ð¸a phß½ng và ði«u
n¥y ðßþc ÐÑc Ph§t ch¤p nh§n
và khuyªn khích [1, t. 42].
Có mµt l¥n, hai v¸ ðÕi
ðÑc Yamelu và Tekula xin phép ÐÑc Ph§t
ð¬ ghi chép và chuy¬n d¸ch nhæng
bài giäng cüa Ngài sang tiªng Vedic, v¯n
là vån tñ cüa gi¾i quý tµc
dùng ð¬ phúng tøng kinh V® Ðà,
ð¬ bäo ðäm tính nh¤t quán và
chính xác cüa các bài kinh, nhßng
Ph§t không ð°ng ý. Ngài cho r¢ng
các bài giäng cüa Ngài phäi ðßþc
ph± biªn ðªn m÷i ng߶i qua ngôn
ngæ ð¸a phß½ng ð¬ h÷ có
th¬ nghe, hi¬u và thñc hành ðßþc
[1, t. 43]. Cûng vì v§y mà dù r¢ng
ÐÑc Ph§t dùng tiªng Magadhi (Ma Ki®t Ðà)
ð¬ giäng pháp, nhßng các bài giäng
ðã ðßþc truy«n kh¦u b¢ng nhi«u
thÑ tiªng khác nhau.
Sau khi ÐÑc Ph§t nh§p di®t,
ngài Ma Ha Ca Diªp tri®u t§p mµt hµi ð°ng
g°m khoäng 500 tu sî tÕi vùng ð°i
núi ngoÕi thành Vß½ng Xá (Rajagaha)
ð¬ kªt t§p kinh ði¬n, sau n¥y ðßþc
g÷i là ÐÕi Hµi Kªt T§p L¥n
ThÑ Nh¤t. "Kªt t§p" có nghîa là
thu góp, t§p hþp lÕi, ôn lÕi, ð×ng
ð¬ cho tán th¤t. Tiªng PhÕn là
"sangiti", có nghîa là cùng nhau tøng
lÕi (chanting together).
Trong ÐÕi Hµi n¥y, ngài
Ma Ha Ca Diªp là chü quän, ngài A Nan Ða
ð÷c lÕi các bài kinh giäng và
ngài ¿u Ba Ly ð÷c lÕi các ði«u
lu§t. Sau l¥n kªt t§p ð¥u tiên n¥y,
bµ Lu§t TÕng và bµ Kinh TÕng ðßþc
ðúc kªt [2, t. 69]. Lúc ¤y, Kinh TÕng
ðßþc chia ra thành 4 bµ chính: Tr߶ng
Bµ, Trung Bµ, Tß½ng ¿ng Bµ, và
Tång Chi Bµ.
2. Th¶i kÏ bµ phái
Sau ðó, nhi«u phái ðoàn
truy«n giáo ðßþc gØi ði các
n½i ð¬ ho¢ng dß½ng ðÕo pháp,
t× mi«n Trung „n ðªn mÕn Nam và mÕn
Tây xÑ „n е. Trong th¶i kÏ n¥y có
nhi«u biªn ðµng, thay ð±i b¯ cøc
chính tr¸ giæa các vß½ng qu¯c
trong vùng, và vì thª có nhi«u thay
ð±i trong sinh hoÕt xã hµi, tÕo änh
hß·ng ðªn các sinh hoÕt tång
ðoàn, nh¤t là tÕi nhæng n½i
mà Ph§t giáo còn m¾i, chßa væng
mÕnh. Nhi«u tu sî trë trong nhæng vùng
n¥y b¡t ð¥u cäm th¤y có nhu c¥u
c¥n sØa ð±i gi¾i lu§t và l«
l¯i sinh hoÕt ð¬ phù hþp v¾i ð¶i
s¯ng ð¸a phß½ng.
Mµt tråm nåm sau ngày
ÐÑc Ph§t nh§p di®t thì có mµt
ÐÕi Hµi Kªt T§p L¥n ThÑ II tÕi
thành Vaisali v¾i 700 tu sî, møc ðích
chính là ð¬ giäi quyªt các tranh
ch¤p v« 10 ði«u lu§t cån bän, trong
ðó có lu§t c¤m các tu sî thu
nh§n vàng bÕc do dân chúng cúng
d߶ng [2, t. 80]. Nhßng thêm vào ðó,
ÐÕi Hµi cûng duy®t lÕi các kinh
ði¬n, và kªt t§p mµt s¯ bài
kinh giäng không ðßþc ðúc kªt
lúc trß¾c. Ðó là nhæng c½
s· ð¬ thành hình bµ kinh thÑ
5, Ti¬u Bµ, v« sau n¥y [3, t. 50-56].
Vì ÐÕi Hµi quyªt
ð¸nh giØ nguyên 10 ði«u gi¾i lu§t
cån bän mà không sØa ð±i, mµt
s¯ tu sî trë không hài lòng và
b¡t ð¥u có khuynh hß¾ng ly khai. Ðây
là m¥m m¯ng ðßa ðªn sñ phân
chia ð¥u tiên trong tång ðoàn: bµ
phái Trß·ng Lão Thuyªt Bµ (Sthaviravada)
g°m các tu sî có khuynh hß¾ng bäo
thü, và ÐÕi Chúng Bµ (Mahasanghika)
g°m các tu sî có khuynh hß¾ng cäi
cách [2, t. 81].
Mµt tråm nåm sau ðó,
mµt ÐÕi Hµi Kªt T§p L¥n ThÑ
III ðßþc tri®u t§p dß¾i th¶i
vua A Døc (Asoka), 268-232 T.C.N. (Trß¾c Công
Nguyên). Dß¾i sñ chï ðÕo cüa
ngài Møc Ki«n Liên Tu Ъ (Moggaliputta
Tissa), ÐÕi Hµi n¥y g°m khoäng 1000 tu sî
ðúc kªt Kinh TÕng và Th¡ng Pháp
TÕng. Kinh TÕng (Sutta Pitaka) gi¶ ðây g°m
5 Bµ Kinh: Tr߶ng Bµ, Trung Bµ, Ti¬u Bµ,
Tß½ng ¿ng, và Tång Chi [2, t. 109].
Thêm vào ðó, t±
chÑc tång ðoàn theo truy«n th¯ng Trß·ng
Lão Thuyªt ðßþc ch¤n chïnh lÕi
theo ðúng các gi¾i lu§t. Trong th¶i
kÏ n¥y, ÐÕi Chúng Bµ b¡t ð¥u
phân chia ra thành nhi«u tông phái. Nhi«u
nhà sØ h÷c ghi nh§n có t¤t cä
b¯n l¥n phân chia, t±ng cµng là 7 tông
phái trong vòng 200 nåm. Bên cÕnh ðó,
Trß·ng Lão Thuyªt Bµ cûng b¸
phân chia bäy l¥n, tÕo ra m߶i mµt
tông phái [2, t. 111]. Vì v§y mà ngày
nay có nhi«u sách viªt v« "m߶i
tám tông phái", cµng thêm v¾i hai
bµ phái ð¥u tiên [4, t. 123]. Tuy nhiên,
cûng có sách ðã li®t kê ðªn
34 tông phái [2, t. 115].
Vua A Døc là mµt v¸
vua r¤t sùng bái ðÕo Ph§t, và
ðã ðóng góp r¤t nhi«u trong công
cuµc phát huy ðÕo pháp. Ngài ðã
gØi nhi«u phái ðoàn ði truy«n
giáo nhi«u n½i. Trong ðó có ÐÕi
ðÑc Mahinda, mµt trong nhæng ng߶i con
cüa ngài, cùng v¾i 4 v¸ tu sî ðßþc
gØi sang ðäo Tích Lan ð¬ truy«n bá
ðÕo Ph§t.
Mµt m£t khác, ðÕo
Ph§t cûng ðßþc phát tri¬n rµng
rãi · mÕn Tây B¡c, và trung tâm
Ph§t giáo · Kashmir tr· thành mµt
trong nhæng trung tâm chính th¶i ðó.
Trong th¶i kÏ n¥y, các tß tß·ng
ÐÕi th×a b¡t ð¥u thành hình,
và thâm nh§p vào mµt vài tông
phái cüa ÐÕi Chúng Bµ, chÆng
hÕn nhß tông Thuyªt Xu¤t Thª Bµ
(Lokottaravadin).
3. Th¶i KÏ Chuy¬n Hóa
- Theravada
Khi ÐÕi ðÑc Mahinda và
phái ðoàn truy«n giáo sang Tích Lan,
ngài ðßþc vua Tích Lan giúp xây
c¤t mµt ngôi chùa l¾n, g÷i là
ÐÕi Tñ Vi®n (Mahavihara), và t× ðó
thành l§p tông phái ÐÕi Tñ Vi®n
· xÑ n¥y.
Mµt tråm nåm sau thì
mµt ngôi chùa khác, tñ vi®n Vô
Úy S½n (Abhayagiri), ðßþc xây c¤t
và các tu sî · chùa n¥y b¡t
ð¥u tÕo änh hß·ng l¾n mÕnh
· Tích Lan. Thêm vào ðó, cûng
có nhi«u nhóm tu sî v¾i khuynh hß¾ng
ÐÕi th×a t× „n е sang hoÕt ðµng
tÕi xÑ n¥y, nhßng không có änh
hß·ng sâu rµng.
Sñ tranh giành änh hß·ng
giæa hai tông phái nguyên thüy ÐÕi
Tñ Vi®n và Vô Úy S½n kéo dài
qua nhi«u thª kÖ, và chï ch¤m dÑt
vào khoäng thª kÖ thÑ 12, khi nhóm
ÐÕi Tñ Vi®n ðßþc vua Parakkamabahu
chính thÑc th×a nh§n, kªt tÕo thành
tông phái Theravada nhß chúng ta th¤y
ðßþc ngày nay.
Vào nhæng th§p niên cu¯i
cùng trß¾c công nguyên (29-17 T.C.N.),
khoäng 500 tu sî phái Mahavihara t§p h÷p
lÕi và b¡t ð¥u cho viªt các bµ
Kinh, Lu§t và Th¡ng Pháp trên mµt
loÕi gi¤y b¢ng lá b¯i ða. L¥n ð¥u
tiên, sau g¥n 500 nåm truy«n kh¦u, ba bµ
TÕng ðßþc ghi chép hoàn toàn
trên lá b¯i, và t× ðó bµ
Tam TÕng kinh ði¬n h® Pali ðßþc tÕo
ra và lßu truy«n cho ðªn ngày nay. Ðó
là ÐÕi Hµi Kªt T§p L¥n ThÑ
IV. S· dî vån tñ Pali ðßþc dùng
vì ðó là ngôn ngæ chính th¯ng
mi«n Tây „n và là ngôn ngæ sØ
døng b·i ngài Mahinda.
Nh¶ tình trÕng xã hµi
tß½ng ð¯i ±n ð¸nh và ðäo
Tích Lan tß½ng ð¯i bi®t l§p nên
các bµ Tam TÕng n¥y ðã ðßþc
gìn giæ nguyên v©n, dù r¢ng trong khi
sao chép chuy¬n truy«n t× ð¶i n¥y sang
ð¶i khác, có th¬ có mµt vài
sØa ð±i, s½ sót. Nhßng ðó
chï là các ðoÕn nhö, không quan
tr÷ng [3, t. 59-60]. T× ðó, ÐÕi TÕng
Kinh ðßþc truy«n bá sang các nß¾c
lân c§n nhß Miªn Ði®n, Thái Lan, Lào,
và Cam B¯t.
Ngoài ra, mµt s¯ các
bài lu§n thuyªt cüa các danh sß trong
th¶i kÏ n¥y, nhß bµ Thanh T¸nh ÐÕo
(Visuddhimagga) cüa ngài Ph§t Âm (Buddhaghosa) trß¾c
tác trong thª kÖ 4 C.N., bµ Th¡ng Pháp
T§p Yªu Lu§n (Abhidhammattha Sangaha) cüa ngài
Anuruðha, ... cûng ðßþc quý tr÷ng,
gìn giæ và lßu truy«n cho ðªn
ngày nay.
Danh t× Theravada là tiªng Pali,
ð°ng nghîa v¾i chæ Sthaviravada cüa tiªng
Sanskrit, có nghîa là giáo thuyªt cüa
các v¸ trß·ng lão (Doctrine of the Elders).
Sách Tàu th߶ng d¸ch là Trß·ng
Lão Bµ, có khi d¸ch là Thßþng
T÷a Bµ, nhßng d¸ch sát nghîa là
Trß·ng Lão Thuyªt Bµ, là mµt
trong hai bµ phái chính t× th¶i kÏ
nguyên thüy. Tuy nhiên, danh t× Theravada ngày
nay th߶ng ðßþc dùng ð¬ chï
truy«n th¯ng Ph§t giáo Nam tông, b¡t
ngu°n t× Tích Lan, ch¸u nhi«u änh hß·ng
cüa nhóm ÐÕi Tñ Vi®n (Mahavihara), do
ÐÕi ðÑc Mahinda và các tu sî
thuµc tông phái Phân Bi®t Thuyªt Bµ
(Vibhajyavada), mµt nhánh cüa Trß·ng Lão
Thuyªt Bµ, truy«n bá vào Tích Lan
khoäng 200 nåm trß¾c Công nguyên. Có
sách cho r¢ng th§t ra, ngài Mahinda thuµc
truy«n th¯ng Xích аng Di®p Bµ (Tamrasatiya),
bµ phái cüa các tu sî m£c y màu
ð°ng ðö và là mµt nhánh nhö
cüa Phân Bi®t Thuyªt Bµ [12, t.17-18].
So v¾i các tông phái
khác vçn còn hoÕt ðµng ngày
nay, truy«n th¯ng Theravada có th¬ ðßþc
xem nhß là mµt truy«n th¯ng tß½ng
ð¯i lâu ð¶i nh¤t, tß½ng ð¯i
g¥n v¾i th¶i kÏ nguyên thüy nh¤t.
4. Th¶i KÏ Chuy¬n Hóa
- Mahayana
Khoäng 200 nåm sau ngày Ph§t
nh§p Niªt Bàn, phái ÐÕi Chúng
Bµ bành trß¾ng tÕi nhi«u vùng
cüa xÑ „n е và b¡t ð¥u phân
hóa thành nhi«u tông phái, trong ðó
có tông phái Lokottaravada (Thuyªt Xu¤t
Thª). Tuy nhiên, trong th¶i kÏ ð¥u, các
tông phái ð«u sØ døng kinh ði¬n
A hàm (Agama) b¢ng ngôn ngæ Sanskrit, m£c
dù ðã có mµt vài sØa ð±i
ð¬ hàm chÑa tß tß·ng ðÕi
th×a.
Cho ðªn nay, các sØ li®u
ð«u chï r¢ng kinh ði¬n ðÕi th×a
b¡t ð¥u xu¤t hi®n trong nhæng nåm
cu¯i cùng trß¾c Công nguyên, lúc
ð¥u là mµt vài bài kinh ng¡n,
v« sau ðßþc b± sung thêm, và
kªt t§p lÕi thành nhæng bµ kinh l¾n.
Tuy nhiên, chúng ta vçn chßa
biªt ðích xác là danh xßng Mahayana
- ÐÕi Th×a b¡t ð¥u ðßþc
sØ døng vào lúc nào, b¡t ngu°n
t× tông phái nào trong th¶i kÏ bµ
phái. Bµ kinh ð¥u tiên có ð«
c§p ðªn danh xßng n¥y là bµ kinh Di®u
Pháp Liên Hoa. Có l¨ ðó là kªt
tø cüa nhæng tiªn hóa tß tß·ng
trong m¤y tråm nåm sau khi có sñ phân
hóa tång ðoàn l¥n ð¥u tiên.
Có h÷c giä cho r¢ng Mahayana
b¡t ngu°n t× ÐÕi Chúng Bµ vì
cùng có nhæng ý ni®m phóng khoáng
trong gi¾i lu§t. Tuy nhiên các ý tß·ng
cüa tông phái Thuyªt Nh¤t Thiªt Hæu
Bµ (Sarvastivadin), mµt tông chính cüa Trß·ng
Lão Bµ, cûng ðßþc thu døng và
hàm chÑa trong kinh ði¬n Mahayana. Có h÷c
giä cho r¢ng Mahayana phát ngu°n t× các
tu sî có tß tß·ng cäi cách
t× nhi«u tông phái khác nhau, nhß
tông Nh¤t Thuyªt Bµ (Ekavyavaharika), Thuyªt
Xu¤t Thª Bµ (Lokottaravadin), Kª Dçn Bµ
(Kaukutika), v.v... [2, t. 261].
Kinh ði¬n ÐÕi th×a b¡t
ð¥u xu¤t hi®n nhi«u h½n, có h®
th¯ng h½n, t× thª kÖ 1 C.N. tr· v«
sau. Tiªc r¢ng các bµ kinh ð¥u tiên,
nhß Kinh Duy Ma C§t, Liu Ba La M§t, B° Tát
TÕng, Tam Pháp Kinh, v.v... nay không còn nguyên
bän Sanskrit, mà chï còn d¸ch bän chæ
Hán và Tây TÕng, nên không th¬
ð¯i chiªu, truy t¥m ngu°n g¯c [2, t. 276]. Tuy
nhiên các bµ kinh ðÕi th×a quan tr÷ng
khác nhß ÐÕi Bát Nhã, Pháp
Hoa, Hoa Nghiêm, A Di Ðà vçn còn các
bän g¯c tiªng Sanskrit [2, t. 275-295].
Sñ xu¤t hi®n các bµ
kinh ðÕi th×a và sau ðó là các
quy¬n lu§n thuyªt cüa các ngài Mã
Minh, Long Th÷, Long Trí, Ы Bà, Vô
Trß¾c, Thª Thân trong b¯n thª kÖ
ð¥u Công nguyên ðánh d¤u sñ
thành hình và bành trß¾ng nhanh
chóng cüa Ph§t giáo Mahayana trong toàn
xÑ „n е. änh hß·ng n¥y ðã
d¥n d¥n lan rµng sang Trung Hoa, và t× ðó
có nhæng phong trào truy«n bá, chuy¬n
d¸ch kinh ði¬n · Trung Hoa qua nhi«u thª
kÖ, t× thª kÖ 1 ðªn thª kÖ 7 C.N.,
qua ba ngõ giao thông chính: ð¥u tiên
là qua mi«n Trung Á, qua ngõ Nepal - Tây
TÕng, và b¢ng ð߶ng bi¬n.
5. Cùng mµt c² xe - Pháp
th×a (Dhammayana)
Tóm lÕi, trong 100 nåm sau
khi ÐÑc Ph§t t¸ch di®t, giæa ÐÕi
Hµi Kªt T§p L¥n I và II, ÐÕo Ph§t
ðßþc xem nhß là · trong th¶i kÏ
nguyên thüy, v¾i mµt tång ðoàn
tß½ng ð¯i còn ít, có nhi«u
liên h® ch£t chë, gi¾i lu§t thu¥n
nh¤t, dß¾i sñ lãnh ðÕo cüa
các cao tång v¯n ðã xu¤t gia và
th÷ gi¾i khi ÐÑc Ph§t còn tÕi
thª.
Sang th¶i kÏ bµ phái, kéo
dài khoäng 400 nåm t× sau ÐÕi Hµi
II cho ðªn ð¥u Công nguyên, các m¥m
m¯ng phân hoá ðã b¡t ð¥u xu¤t
hi®n, v¾i sñ phân chia thành hai Bµ,
và sau ðó tiªp tøc phân hóa
thành 18 tông. Qua ÐÕi Hµi III ðßþc
t± chÑc dß¾i tri«u vua A Døc, vi®c
kªt t§p Kinh TÕng và Th¡ng Pháp TÕng
xem nhß ðã hoàn t¤t. M£c dù
trong th¶i kÏ n¥y các kinh A Hàm và
gi¾i lu§t nguyên thüy vçn ðßþc
các tông phái tôn tr÷ng - v¾i nhæng
cách din d¸ch khác nhau - các ý
tß·ng canh tân, ðÕi chúng hóa
ðÕo pháp b¡t ð¥u thành hình,
nh¤t là trong thª kÖ cu¯i cùng trß¾c
Công nguyên.
Th¶i kÏ tiªp theo là th¶i
kÏ chuy¬n hóa, kéo dài khoäng 500 nåm
cho ðªn ð¥u thª kÖ 6. Trong th¶i kÏ
n¥y, Ph§t giáo b¡t ð¥u có hai hß¾ng
phát tri¬n khác nhau, và kéo dài
änh hß·ng ðªn ngày nay. T× „n е,
ðÕo Ph§t ðßþc truy«n v« hß¾ng
Nam, sang ðäo Tích Lan, và tÕo l§p mµt
cån bän væng ch¡c · ðó. ÐÕi
Hµi Kªt T§p l¥n IV tÕi Tích Lan ðánh
d¤u vi®c ghi chép toàn bµ Tam TÕng
Kinh - Lu§t - Th¡ng Pháp trên lá b¯i,
và ðßþc lßu truy«n cho ðªn
ngày nay qua truy«n th¯ng Theravada.
Cûng trong th¶i kÏ n¥y, các
tß tß·ng canh tân cüa ÐÕi th×a
ðã b¡t ð¥u tÕo änh hß·ng
l¾n mÕnh, qua các bµ kinh ði¬n m¾i
và qua các bµ lu§n thuyªt cüa các
danh tång vào giæa và cu¯i th¶i kÏ
n¥y. Các tông phái ÐÕi th×a b¡t
ð¥u xu¤t hi®n và tång trß·ng
nhanh chóng. ÐÕo Ph§t truy«n sang mÕn
Tây B¡c, tÕo l§p trung tâm Ph§t giáo
· Kashmir, và t× ðó truy«n vào
Trung Hoa.
Khi ðÕo Ph§t b¡t ð¥u
bành trß¾ng · Trung Hoa, tång ðoàn
· ðó ðã thu nh§n và chuy¬n
d¸ch r¤t nhi«u kinh ði¬n, t× nhi«u
ngu°n g¯c và tông phái khác nhau, và
qua nhi«u th¶i kÏ l¸ch sØ. Các bµ
Tam TÕng nguyên thüy ðßþc d¸ch
ra chæ Hán t× hai, ba tông phái khác
nhau, chÆng hÕn nhß t× tông Thuyªt
Xu¤t Thª Bµ và Thuyªt Nh¤t Thiªt
Hæu Bµ.
Các bµ kinh chính cüa
ÐÕi th×a cûng thª, có nhi«u thay
ð±i theo th¶i gian, và ðßþc b±
sung, sØa chæa nhi«u l¥n. Có khi các
bµ kinh n¥y chï ðßþc truy«n kh¦u
b¢ng tiªng PhÕn vào Trung Hoa, r°i sau ðó
m¾i ðßþc d¸ch, giän lßþc,
nhu§n s¡c và ghi chép lÕi [5, t. 365-368].
Có khi các danh tång Trung Hoa du hành sang
„n е h÷c t§p r°i mang v« các bµ
kinh ði¬n ð¬ phiên d¸ch và ph±
biªn trong nß¾c. Cûng có nhæng bµ
kinh không có ngu°n g¯c rõ ràng và
có l¨ ðã ðßþc trß¾c
tác tÕi Trung Hoa. Cä hai truy«n th¯ng chính
-- Theravada và Mahayana -- ð«u có m£t tÕi
xÑ n¥y trong th¶i gian ðó.
Ь s¡p xªp và th¯ng
nh¤t ngu°n g¯c cüa các loÕi kinh ði¬n,
các tång sî th¶i ðó ðã ðßa
ra nhi«u giä thuyªt khác nhau. Trong ðó,
thuyªt cüa ngài Trí Giä, tông Thiên
Thai , là ph± thông nh¤t và vçn
còn th¤y lßu døng cho ðªn ngày
nay trong mµt s¯ sách Ph§t giáo. Ngài
cho r¢ng ÐÑc Ph§t ðã giäng kinh pháp
trong 5 th¶i kÏ: Hoa Nghiêm, A Hàm, Phß½ng
ÐÆng, Bát Nhã, và Pháp Hoa - ÐÕi
Niªt Bàn [5, t. 442], và vì thª có
nhi«u loÕi kinh ði¬n t× nhi«u tông
phái khác nhau. Tuy nhiên, ðây chï là
mµt l¯i giäi thích chü quan ð¬ t±ng
hþp, h® th¯ng hóa toàn bµ kinh ði¬n
và bi®n minh cho Pháp Hoa tông mà thôi.
Giä thuyªt n¥y không có chÑng li®u
l¸ch sØ, và không ðßþc các
nhà nghiên cÑu sØ h÷c Ph§t giáo
ngày nay công nh§n [5, t. 305-310; 6, t. 151-152].
TÕi Tích Lan cûng thª,
trong nhæng thª kÖ ð¥u tiên, cä hai
truy«n th¯ng Mahayana và Theravada ð«u có
m£t tÕi xÑ n¥y, m£c dù truy«n
th¯ng Theravada có änh hß·ng mÕnh
h½n, nhß ngài Pháp Hi¬n ðã ghi
nh§n trong quy¬n Ph§t Qu¯c Ký [8, Ch. 2]. Ngài
cûng ghi nh§n là có các nhóm tu
sî phái ÐÕi Tñ Vi®n, tuy là Theravada
nhßng có tinh th¥n ðÕi th×a r¤t
cao [2, t. 275]. Còn tÕi „n е, các ngài
Huy«n Trang [9] và Pháp Hi¬n ð«u ghi
nh§n sñ hoÕt ðµng hài hòa cüa
nhi«u tông phái khác nhau trong nhi«u thª
kÖ.
— Vi®t Nam, cä hai tông phái
Mahayana và Theravada ð«u ðßþc công
nh§n và cùng chung nhau hoÕt ðµng trong
công tác ho¢ng dß½ng ðÕo pháp.
Hiªn chß½ng Ph§t giáo Vi®t Nam soÕn
ra nåm 1963 ðã chính thÑc xác nh§n
ði«u ðó [4, t. 394].
Tuy nhiên, ð¬ tránh hi¬u
l¥m, chúng ta không nên dùng chæ "Ti¬u
th×a" ð¬ g÷i tông phái Theravada. Ði«u
n¥y th߶ng g£p trong mµt s¯ sách
báo và bài viªt v« ðÕo Ph§t.
Th§t ra, "Ti¬u th×a" là d¸ch t× chæ
"Hinayana" -- c² xe nhö -- mµt chæ dùng r¤t
nhi«u trong kinh ði¬n và lu§n thuyªt ÐÕi
th×a, có hàm ý chê bai, khinh mi®t.
Có l¨ ðây là mµt døng ý
thâm sâu cüa các tu sî lu§n sß
ÐÕi th×a ð¬ chê bai các bµ
phái nguyên thüy, b·i vì nªu h÷
chï có ý mu¯n din tä mµt c²
xe nhö thì danh t× "Culayana" có ý nghîa
chính xác và nghiêm túc h½n.
Cûng c¥n ghi nh§n · ðây
là trong kinh ði¬n nguyên thüy không th¤y
ð« c§p ðªn các danh xßng ÐÕi
th×a và Ti¬u th×a. Tuy nhiên ÐÑc
Ph§t có dÕy ngài Ananda v« mµt c²
xe Pháp, Pháp th×a (Dhammayana), ðó là
Con Ð߶ng Tám Chánh (Bát-Chánh
ÐÕo), nhß ðã ghi lÕi trong Tß½ng
¿ng Bµ Kinh (SN XLV.4, SA 769):
"Này Ananda, Con Ð߶ng
Tám Chánh n¥y là ð°ng nghîa v¾i
c² xe t¯i thßþng, là c² xe Pháp,
là sñ chiªn th¡ng vô thßþng
trong m÷i chiªn tr§n nhiªp phøc tham, sân,
si."
Khi ð÷c kinh ði¬n, chúng
ta c¥n phäi hi¬u rõ hoàn cänh l¸ch
sØ xã hµi khi các kinh n¥y ðßþc
tÕo ra. Các kinh ÐÕi th×a ðßþc
trß¾c tác và xu¤t hi®n vào
cu¯i th¶i kÏ bµ phái, nghîa là
khoäng 400-500 nåm sau khi ÐÑc Ph§t t¸ch
di®t. Ðây là các tß tß·ng
cäi cách ð¬ ðÕi chúng hóa
ðÕo Ph§t, ð¯i kháng lÕi ð߶ng
l¯i thü cñu, giáo ði«u, ch¤p kiªn
và v¸ kÖ cüa mµt s¯ tu sî trong
gi¾i lãnh ðÕo tång ðoàn cüa
nhi«u tông phái th¶i b¤y gi¶, chÑ
không phäi ð¬ ám chï riêng bi®t
mµt tông phái nào cä [2, t. 257].
Khuynh hß¾ng ngày nay là
dùng chæ Mahayana và Theravada nguyên ngæ
ð¬ chï hai tông phái chính n¥y. Khi
d¸ch sang Vi®t ngæ, th߶ng thì chúng
ta dùng danh t× Ph§t Giáo ÐÕi Th×a
và Ph§t Giáo Nguyên Thüy, nhßng cûng
có sách dùng danh t× Ph§t Giáo B¡c
Truy«n (B¡c Tông) và Ph§t Giáo Nam
Truy«n (Nam Tông) ð¬ chï hß¾ng truy«n
ðÕo cüa Ph§t Pháp trong th¶i kÏ chuy¬n
hóa [7, t. 202]. G¥n ðây lÕi th¤y có
sách dùng danh xßng Ph§t Giáo Nguyên
Thüy và Ph§t Giáo Phát Tri¬n cho hai
h® phái chính · Vi®t Nam [13, t. 7].
Dù là tông phái nào
ði næa, ðó cûng chï là giáo
pháp phß½ng ti®n giúp ta tu tâm t¸nh
ý ð¬ ðßþc an lÕc và giäi
thoát. C¥n phäi hi¬u rõ ngu°n g¯c và
hoàn cänh l¸ch sØ trong tiªn trình
phát tri¬n các bµ kinh ði¬n và tông
phái, ð¬ có ðßþc mµt sñ
thông cäm, hòa ð°ng và tß½ng
kính. Trong kinh Pháp Hoa, Ph§t có nói:
"Chß
Ph§t chï dùng mµt c² xe duy nh¤t ðßa
ðªn giäi thoát (Nh¤t th×a Ph§t ðÕo),
không có hai mà cûng chÆng có ba",
và trong Ti¬u Bµ cüa kinh tÕng nguyên
thüy, Ngài cûng dÕy r¢ng: "Nhß t¤t
cä các ðÕi dß½ng ð«u có
cùng mµt v¸ m£n, các giáo pháp
cüa Ta cûng chï có mµt v¸ duy nh¤t,
ðó là v¸ giäi thoát."
Bình Anson,
Tháng 04, 1996
B± sung: Tháng 04, 1999
Tham Khäo
[1]. Thích Nh¤t HÕnh (1990),
Con ð߶ng chuy¬n hóa. NXB Lá B¯i,
San Jose.
[2]. Hirakawa Akira (1993), A history of Indian
Buddhism. Motilal Banarsidass, Delhi
[3]. Samanera Bodhesakho (1984), Beginnings: The
Pali Suttas. Buddhist Publication Society, Kandy.
[4]. Thích ÐÑc Nhu§n (1983),
Ph§t h÷c tinh hoa. Ph§t h÷c vi®n Qu¯c
tª, California.
[5]. Kenneth Chen (1964), Buddhism in China. Princeton
University Press, Princeton.
[6]. Noble R. Reat (1994), Buddhism - A history.
Asian Humanities Press, Berkeley.
[7]. Thích Minh Châu và Minh
Chi (1991), T× ði¬n Ph§t h÷c Vi®t Nam. NXB
Khoa h÷c xã hµi, Hà Nµi.
[8]. Thích Minh Châu (1997), Pháp
Hi¬n - Nhà chiêm bái. Vi®n Nghiên cÑu
Ph§t h÷c Vi®t Nam. Sài Gòn.
[9]. Thích Minh Châu (1988), Huy«n
Trang - Nhà chiêm bái và h÷c giä.
Ph§t h÷c vi®n Qu¯c tª, California.
[10]. Thích Minh Tu® (1993), Lßþc
sØ Ph§t Giáo Vi®t Nam. Chùa Xá Lþi.
Sài Gòn.
[11]. Lê Minh Qui (1981), Hòa thßþng
Hµ Tông. Trung tâm Narada, Seatle.
[12]. Thích Nh¤t HÕnh (1993),
Kinh Ng߶i áo tr¡ng. NXB Lá B¯i, San
Jose.
[13]. Thích Thanh T× (1999), Chánh
tín và mê tín. Nguy®t san Giác Ngµ,
s¯ 35, tháng 2-1999.
-oOo-