ÐÕo và Quä

Ni sß Ayya Khema
(Bình Anson lßþc d¸ch)

Tham v÷ng d߶ng nhß là mµt hi®n tßþng tñ nhiên cüa con ng߶i. Có ng߶i mu¯n giàu, có quy«n thª ho£c danh v÷ng. Có ng߶i mu¯n có nhi«u kiªn thÑc, có b¢ng c¤p. Có ng߶i chï mu¯n có mµt t± ¤m nhö và t× ðó h÷ có th¬ ng¡m nhìn quang cänh gi¯ng nhau m²i ngày. Có ng߶i mu¯n tìm mµt ng߶i tình lý tß·ng, ho£c càng g¥n lý tß·ng càng t¯t.

Ngay khi chúng ta không s¯ng trong thª gian, chï s¯ng trong ni vi®n, chúng ta cûng có nhi«u tham v÷ng: mu¯n tr· thành thi«n giä thßþng hÕng, mu¯n có an ð¸nh toàn häo, mu¯n cách s¯ng n¥y tÕo ra kªt quä t¯t. Lúc nào cûng có mµt ði«u gì ðó ð¬ ta hy v÷ng.TÕi sao thª? B·i vì ðó là ði«u s¨ xäy ra trong tß½ng lai, không bao gi¶ có trong hi®n tÕi.

Thay vì chú tâm vào hi®n tÕi, ta lÕi c¥u mong ði«u t¯t ð©p h½n s¨ ðªn, có l¨ trong ngày mai. Thª nhßng khi ngày mai ðªn, ta lÕi mong ðªn ngày kª, vì nó cûng chßa ðü toàn häo. Nªu ta thay ð±i thói quen trong tß duy cüa mình và chú tâm vào cái ðang hi®n hæu, ch×ng ðó ta s¨ tìm ðßþc mµt ði«u gì ðó làm ta hài lòng. Nhßng khi ta chï tìm kiªm nhæng gì chßa hi®n hæu, mong r¢ng có th¬ toàn hão h½n, kÏ di®u h½n, thöa mãn h½n, ta s¨ không th¬ tìm ðßþc gì cä, b·i vì ta chï tìm kiªm cái mà nó không hi®n di®n · ðó.

ÐÑc Ph§t nói v« hai hÕng ng߶i, ng߶i t¥m th߶ng (phàm nhân, puthujjana) và ng߶i cao sang (thánh nhân, ariya). Dî nhiên ai cûng mong ß¾c tr· thành thánh nhân, nhßng nªu chúng ta chï mong c¥u ði«u ðó trong mµt tß½ng lai nào ðó, ta s¨ không ðÕt ðßþc. Sñ khác bi®t giæa mµt thánh nhân và phàm nhân là sñ thñc chÑng v« "ðÕo và quä" (magga-phala). Giây kh¡c ð¥u tiên khi tâm thÑc ðÕt ðªn trÕng thái siêu thª này ðßþc g÷i là Dñ-lßu (sotapatti) và ng߶i chÑng nghi®m ði«u ðó g÷i là Dñ-lßu nhân (sotapanna), ng߶i nh§p dòng su¯i ðßa ðªn Niªt-bàn.

Nªu ta ðem ði«u ðó vào lòng nhß là mµt møc tiêu cho tß½ng lai, ði«u ðó s¨ không xäy ra, b·i vì ta không ðem hªt nång lñc và sÑc mÕnh ð¬ chú ni®m t×ng giây kh¡c. Chï khi nào tâm chú ni®m vào t×ng giây kh¡c thì ch§p tâm ÐÕo (sát-na tâm ÐÕo) giäi thoát m¾i có th¬ xäy ra.

Yªu t¯ phân bi®t mµt thánh nhân v¾i phàm nhân là sñ ðoÕn di®t ba kiªt sØ ð¥u tiên ðã trói buµc ta vào luân h°i miên vi­n. Ba kiªt sØ n¥y là: thân kiªn, hoài nghi, và gi¾i c¤m thü (sakkayaditthi, vicikiccha, silabbatta paramasa). Ng߶i nào chßa phäi là b§c Dñ lßu thì ng߶i ¤y vçn còn b¸ trói buµc vào ba loÕi tà kiªn và hành ðµng sai l¥m v¯n ðem ta xa r¶i sñ tñ do và ðßa ta vào trói buµc.

Hãy thØ nhìn vào sþi dây "hoài nghi" trß¾c. Ðó là ý tß·ng vøn v£t lúc nào cûng ám änh trong ð¥u óc: "Ch¡c là có mµt pháp tu khác, d­ dàng h½n", ho£c "Tôi biªt ch¡c là tôi có th¬ tìm ðßþc an lÕc · mµt n½i nào ðó trong thª gian rµng l¾n n¥y". Khi nào vçn còn sñ nghi ng¶ v« con ð߶ng giäi thoát khöi thª gian và vçn còn sñ tin tß·ng r¢ng nhæng ði«u toÕi ý có th¬ tìm ra ðßþc trong thª gian, khi ðó s¨ không có c½ hµi ð¬ ð¡c quä thánh, b·i vì ta ðang nhìn l¥m hß¾ng. Trong thª gian n¥y v¾i con ng߶i và v§t ch¤t, thú v§t và sñ chiªm hæu, quang cänh và các tiªp chÕm qua giác quan, không còn có mµt cái gì khác ngoài nhæng gì chúng ta ðã t×ng quen biªt. Nªu còn có gì khác, tÕi sao chúng lÕi không ðßþc xác nh§n, tÕi sao ta ðã không tìm ra? Ði«u n¥y th§t hi¬n nhiên. Thª nhßng tÕi sao ta lÕi phäi tìm kiªm chúng?

Dî nhiên là chúng ta ðang tìm kiªm hÕnh phúc và an bình, cûng nhß nhæng ng߶i khác. Hoài nghi, anh chàng báo ðµng, bäo: "Tôi ch¡c là nªu tôi thØ tu t§p mµt cách thông minh h½n là phß½ng cách v×a qua, tôi s¨ ðßþc hÕnh phúc. Còn có vài ði«u næa mà tôi chßa thØ qua." Có th¬ ta chßa tñ mình lái chiªc máy bay cüa riêng mình, chßa thØ s¯ng trong hang ðµng Hy mã lÕp s½n, chßa t×ng dùng thuy«n chu du thª gi¾i, chßa t×ng viªt mµt quy¬n ti¬u thuyªt bán chÕy nh¤t. T¤t cä các ði«u n¥y th§t là huy hoàng ð¬ thñc hi®n trong cõi ð¶i, nhßng chúng chï là nhæng phí phÕm thì gi¶ và nång lñc.

Hoài nghi hi®n rõ ra khi ta không biªt ch¡c là trong bß¾c kª tiªp, ta s¨ phäi làm gì. "Khi tôi ðªn ðó, tôi s¨ phäi làm gì?" Ta chßa ð¸nh hß¾ng ðßþc. Hoài nghi là mµt kiªt sØ trong tâm khi chßa có ðßþc mµt sñ minh bÕch rõ ràng v¯n b¡t ngu°n t× sát-na tâm nh§p ÐÕo. Tâm thÑc kh·i sinh ngay trong giây kh¡c ðó s¨ hüy di®t m÷i hoài nghi b·i vì lúc ðó, ta tñ thñc chÑng ðßþc con ð߶ng. Cûng nhß khi ta c¡n quä xoài, ta biªt ðßþc ngay cái v¸ cüa nó.

Nh§n thÑc sai l¥m v« tñ ngã là mµt kiªt sØ gây nhi«u t±n hÕi nh¤t và vây hãm phàm nhân. Nó chÑa ðñng ý tß·ng chôn sâu trong tâm v« "ðây là tôi". Có th¬ cái ngã ðó không phäi là cái thân "cüa tôi", nhßng có "mµt ng߶i nào ðó" ðang hành thi«n. Cái "mµt ng߶i nào ðó" n¥y ðang mu¯n giác ngµ, mu¯n ð¡c quä Dñ-lßu, mu¯n ðßþc hÕnh phúc. Tà kiªn v« tñ ngã n¥y là nguyên nhân cüa m÷i v¤n ð« ðang kh·i sinh.

Ch×ng nào vçn còn có ý tß·ng có "mµt ng߶i nào ðó", ta vçn còn nhi«u v¤n ð«. Nªu · ðó không có mµt ng߶i nào cä, thì ai ðang g£p khó khån ðây? Tà kiªn v« tñ ngã là g¯c r­ tÕo ra sñ ðau ð¾n, bu°n r¥u và than th·. Kèm theo v¾i nó là sñ sþ hãi và lo l¡ng: "Không biªt tôi s¨ an toàn, hÕnh phúc, thanh bình, tìm ðßþc các tôi ðang tìm kiªm, ðÕt ðßþc ði«u tôi mong mu¯n nhß là an lÕc, giàu có và khôn ngoan không?" Nhæng n²i lo l¡ng và sþ hãi n¥y ðßþc h² trþ b¢ng các kinh nghi®m cá nhân trong quá khÑ. Trong quá khÑ, ta ðã không bao gi¶ khöe mÕnh, giàu có và khôn ngoan, ðã không th¬ ðÕt ðßþc ði«u mong mu¯n, ðã không có cäm giác kÏ di®u. Do ðó, ðây là lý do mÕnh m¨ ð¬ ta lo l¡ng và sþ s®t, ch×ng nào vçn còn các tß tß·ng sai l¥m v« tñ ngã bao trùm.

L­ nghi và cúng tª tñ chúng không phäi gây nhi«u ði«u hÕi, chï khi nào ta tin tß·ng ðó là mµt ph¥n cüa con ð߶ng ðªn Niªt Bàn thì m¾i có hÕi. Chúng không c¥n phäi có tính tôn giáo, dù r¢ng ta th߶ng nghî nhß thª. Nhæng hành ðµng nhß dâng hß½ng hoa trên bàn th¶, quÏ lÕy ho£c tham gia vào các cuµc l­ có th¬ tích tø phß¾c báo ð¬ tái sinh vào các cõi tr¶i. Sñ thành tín, kính tr÷ng và biªt ½n ð¯i v¾i Tam Bäo (Ph§t, Pháp, Tång) m¾i là ði«u quan tr÷ng. Nhßng ngay cä lòng tin n¥y cûng không chï gi¾i hÕn vào các hoÕt ðµng tôn giáo. M÷i ng߶i ð«u s¯ng v¾i l­ nghi và cúng tª, cho dù có khi ta không ý thÑc v« chúng. Trong sñ tß½ng giao cüa con ng߶i, có nhæng cách thÑc qui ð¸nh ð¬ giao tiªp v¾i cha m©, con cái, vþ ch°ng. Ta phäi xØ sñ thª nào trong công vi®c, v¾i bÕn bè, v¾i ng߶i lÕ, ta mong ng߶i khác ð¯i ðãi nhß thª nào, t¤t cä nhæng ði«u n¥y ð«u liên kªt v¾i nhæng ð¸nh kiªn v« sñ ðúng ð¡n và thích hþp trong mµt vån hoá và truy«n th¯ng nào ðó. Không mµt ði«u nào có hàm chÑa chân lý, b·i vì chúng chï là do tâm tÕo ra. Ta càng có nhi«u ý kiªn, ta càng xa r¶i thñc tª. Ta càng tin tß·ng vào chúng, ta càng khó g· bö chúng. Khi ta tß·ng ta là mµt loÕi ng߶i nào ðó, ta s¨ có giao tiªp nhß thª trong m÷i tình hu¯ng. Ði«u này xäy ra chÆng nhæng trong phß½ng cách ta chßng hoa trên bàn th¶ mà ngay cä trong cách ta thù tiªp ng߶i khác, nªu ta làm theo mµt nghi l­ tiên ð¸nh nào ðó và không theo cách mà tâm rµng m· cüa ta sai khiªn ta.

Ba kiªt sØ trên s¨ b¸ tiêu tr× khi ch§p ÐÕo và ch§p Quä ðßþc thñc chÑng. Lúc ðó s¨ có mµt sñ thay ð±i rõ ràng trong ng߶i ðó, dî nhiên không th¬ nào th¤y ðßþc qua hình dÕng bên ngoài. Nhßng sñ thay ð±i nµi tâm trß¾c tiên là kinh nghi®m thñc chÑng ðó s¨ làm tiêu tan tuy®t ð¯i các hoài nghi v« ði«u c¥n phäi làm trong ð¶i s¯ng. Biªn c¯ n¥y hoàn toàn khác hÆn nhæng gì ðã biªt t× trß¾c, cho ðªn n²i, ng߶i ¤y s¨ th¤y nhæng gì ðã tÕo ra ð¶i s¯ng cüa mình, t× trß¾c cho ðªn nay, ð«u vô nghîa. Không có vi®c gì trong quá khÑ là quan tr÷ng næa. Ði«u quan tr÷ng duy nh¤t là tiªn hành v¾i công phu tu t§p ð¬ làm tång trß·ng sñ chÑng nghi®m n¥y t× trong ch§p tâm ÐÕo ð¥u tiên, ð¬ tái nghi®m và thiªt l§p væng ch¡c trong ng߶i ¤y.

Các ch§p tâm ÐÕo và Quä s¨ lÕi xäy ra cho nhæng v¸ Nh¤t-lai (sakadagami), B¤t-lai (anagami) và Giác-ngµ (arahant, a-la-hán). M²i l¥n nhß thª, chúng chÆng nhæng sâu ð§m h½n mà còn kéo dài h½n. Ta có th¬ so sánh v¾i các kÏ thi trong tr߶ng ðÕi h÷c. Nªu ta ch÷n mµt chß½ng trình b¯n nåm ð¬ l¤y b¢ng c¤p, m²i nåm ta phäi dñ kÏ thi cu¯i nåm. Ta phäi trä l¶i các câu höi trong m²i kÏ thi, dña theo kiªn thÑc ta ðã thu hoÕch ðßþc. Các câu höi tr· nên sâu s¡c h½n, khó khån h½n trong các kÏ khäo hÕch kª tiªp. Trong khi chúng chï liên quan ðªn cùng mµt chü ð«, chúng ðòi höi phäi có kiªn thÑc sâu rµng h½n. Cho ðªn khi ta t¯t nghi®p và không c¥n phäi tr· lÕi tr߶ng ðÕi h÷c næa. Sñ phát tri¬n tâm trí cüa chúng ta cûng nhß thª. M²i mµt ch§p tâm ÐÕo là dña theo ch§p tâm trß¾c và có liên quan ðªn cùng mµt chü ð«, nhßng nó ði sâu h½n. Cho ðªn khi ta vßþt qua kÏ khäo hÕch cu¯i cùng và không c¥n phäi tr· lÕi næa.

Ch§p tâm ÐÕo không có tß tß·ng hay cäm th÷ trong ðó. Nó không th¬ so sánh v¾i các t¥ng thi«n-na (jhana). M£c dù nó dña vào các t¥ng thi«n vì chï có tâm ð¸nh mÕnh m¨ m¾i có th¬ ði vào ch§p tâm ÐÕo, nó không có nhæng tính ch¤t nhß trong các t¥ng thi«n -- trong các bß¾c ð¥u -- nhß là hÖ, lÕc, và an bình. Lúc sau, tâm chÑng nghi®m mµt sñ bành trß¾ng, vô s· hæu và mµt thay ð±i v« nh§n thÑc. Ch§p tâm ÐÕo không bao hàm các trÕng thái tâm n¥y.

Nó có tính không sinh hæu. Ðây là mµt sñ nh© nhõm và thay ð±i quan kiªn v« thª gian, hoàn toàn ðªn ð±i mà gi¶ ðây ng߶i ¤y hi¬u ðßþc tÕi sao ÐÑc Ph§t ðã dÕy v« mµt sñ phân bi®t rõ ràng giæa mµt phàm nhân và Thánh nhân. Trong khi các t¥ng thi«n-na ðem ðªn cäm giác nh¤t nhß, nh¤t th¬, tâm ÐÕo không có cäm giác ðó. Ch§p tâm Quä, tiªp theo ch§p tâm ÐÕo, là mµt chÑng nghi®m ðã thông hi¬u và tÕo ra mµt cái nhìn hoàn toàn m¾i lÕ v« sñ hi®n hæu.

Sñ hi¬u biªt m¾i n¥y nh§n thÑc ðßþc r¢ng m²i ý tß·ng, m²i cäm th÷ ð«u là kh± (dukkha). Ngay chính ý tß·ng cao sang nh¤t, cao thßþng nh¤t cûng có tính ch¤t ðó. Chï khi nào không có gì cä, m¾i không có kh±. Không có cái gì, bên trong lçn bên ngoài, hàm chÑa tính ch¤t toÕi ý hoàn toàn. B·i vì có mµt nh§n thÑc rõ ràng nhß thª, lòng ham mu¯n v« b¤t cÑ ði«u gì ðßþc loÕi bö. M÷i vi®c ðßþc nhìn theo bän th¬ chân th§t cüa chúng, và không có gì có th¬ mang lÕi hÕnh phúc nhß là nhæng gì kh·i sinh qua sñ tu t§p ÐÕo và kªt quä cüa nó.

Yªu t¯ Niªt-bàn không th¬ di­n tä th§t sñ nhß là hoan lÕc, vì hoan lÕc mang hàm ý có ph¤n kh·i. Ta dùng chæ "hoan lÕc" cho t¥ng thi«n-na, b·i trong ðó còn có mµt sñ thích thú. Yªu t¯ Niªt-bàn không công nh§n hoan lÕc vì t¤t cä nhæng gì kh·i sinh ð«u xem là kh±. "Sñ hoan lÕc cüa Niªt-bàn" có th¬ làm cho ta có cäm tß·ng r¢ng ta có th¬ tìm th¤y hÕnh phúc tuy®t ð¯i, th§t ra là ði«u ngßþc lÕi. Ta th¤y · ðó không có gì cä và vì thª, không còn ði«u b¤t hÕnh næa, chï có an bình.

Nªu chï mong tìm kiªm ÐÕo và Quä s¨ không ðem chúng ðªn ta, b·i vì chï có sñ tïnh giác t×ng th¶i kh¡c m¾i có th¬ làm ðßþc ði«u ðó. Sñ chú ni®m này d¥n d¥n s¨ giúp tÕo mµt tâm ð¸nh th§t sñ, trong ðó ta có th¬ xä bö m÷i tß tß·ng và hoàn toàn hòa nh§p vào ð« møc. Lúc ðó, ta có th¬ bö ð« møc hành thi«n. Ta không c¥n phäi ð¦y nó ra, nó s¨ r¾t ði theo cách riêng cüa nó, và sñ an ð¸nh trong giác ni®m s¨ xäy ðªn. Nªu c¥n phäi có mµt tham v÷ng nào trong ð¶i s¯ng, thì ðây là mµt tham v÷ng duy nh¤t có giá tr¸. Các loÕi khác không mang ðªn thành ðÕt tr÷n v©n.

Ta cûng không c¥n phäi tñ ép buµc xä bö hoài nghi. Còn gì phäi hoài nghi khi ta ðã chÑng nghi®m Chân lý? Nªu ta tñ ðánh mình b¢ng mµt cây búa, ta cäm th¤y ðau ð¾n mà không th¬ nghi ng¶ chi cä. Ta biªt rõ nhß thª qua kinh nghi®m tñ thân.

Ch¤p thü vào l­ nghi và gi¾i c¤m s¨ kªt li­u thú v¸ b·i vì khi ta ðã chÑng nghi®m ðßþc tâm ÐÕo thì không còn tr߶ng hþp nào ta c¥n phäi ðóng tu°ng næa. M÷i vai trò chï là nhæng c¤u tØ cüa hß ngøy. Ta có th¬ s¨ tiªp tøc các l­ nghi vì chúng hàm chÑa nhæng ph¥n kính tr÷ng, biªt ½n và thành tín. Nhßng không còn có các l­ nghi ð¬ Ñng xØ v¾i ng߶i khác, v¾i tình hu¯ng, và cûng không còn phäi tÕo dñng các câu chuy®n v« tñ ngã, b·i vì các phän Ñng cüa ta lúc ðó là hoát nhiên v¾i tâm rµng m·.

Xä bö tß tß·ng sai l¥m v« tñ ngã dî nhiên là mµt thay ð±i sâu xa nh¤t, tÕo ra t¤t cä các thay ð±i khác. Яi v¾i v¸ Dñ-lßu, tà kiªn v« tñ ngã không còn kh·i sinh qua lý lu§n næa, nhßng vçn còn các cäm xúc v« nó, vì ch§p tâm ÐÕo xäy ra và biªn ði r¤t nhanh. Nó chßa tÕo mµt tác ðµng tuy®t ð¯i. Nªu nó làm ðßþc nhß v§y thì ðã tÕo ra quä Giác ngµ. Có nhæng ng߶i có th¬ ð¡c nhanh nhß thª, nhß ðã ghi trong kinh ði¬n th¶i Ph§t còn tÕi thª. Cä b¯n quä thánh có th¬ ðßþc chÑng ð¡c ngay trong khi l¡ng nghe Pháp cüa Ngài.

Ch§p tâm Quä ð¥u tiên c¥n phäi ðßþc tái sinh, ðó c¥n phäi tái l§p nó nhi«u l¥n, cho ðªn khi ch§p tâm ÐÕo thÑ hai kh¾i sinh. Cûng nhß th¬ l§p lÕi nhæng gì mình ðã biªt ð¬ khöi quên, và t× ðó tÕo dñng thêm cái khác.

Ði«u c¥n thiªt là ta phäi luôn tñ nh¡c nh· trong m²i th¶i kh¡c thÑc tïnh r¢ng s¡c, th÷, tß·ng, hành, thÑc ð«u vô th߶ng và không có bän th¬ th߶ng t°n, thay ð±i t×ng ch§p. Cho dù ta có mµt trñc kiªn v« vô ngã (anatta) hay chï có kiªn thÑc v« ði«u ðó, trong tr߶ng hþp nào ta cûng phäi ðem ði«u ðó vào trong tâm và s¯ng v¾i nó càng nhi«u càng t¯t. Khi ta tiªp tøc làm nhß thª, các v¤n ð« thông th߶ng s¨ kh·i sinh ít ði. Nªu ta giác ni®m v« tính vô th߶ng cüa m÷i hi®n hæu, các n²i khó khån cüa ta d߶ng nhß không còn quan tr÷ng næa và quan kiªn v« tñ ngã s¨ t× t× thay ð±i.

Quan kiªn ta có v« chính ta là kë thù ðµc hÕi nh¤t cüa ta. M²i ng߶i tÕo ra mµt cá tính, mµt m£t nÕ ð¬ mang, và ta không mu¯n th¤y nhæng gì phía sau m£t nÕ ðó. Ta cûng không cho phép ng߶i th¤y nhæng ði«u ðó. Sau khi ð¡c tâm ÐÕo, sñ che d¤u ðó không còn næa. Cái m£t nÕ, sñ sþ hãi và xua ðu±i hi®n ra rõ ràng. Ь ð¯i tr¸ hæu hi®u, ta phäi luôn nh¾ r¢ng th§t ra không có ai · ðó, chï có các hi®n tßþng mà thôi. Cho dù cái nhìn trong tâm vçn chßa ±n c¯ ðü ð¬ chÑng minh ði«u ðó, sñ xác ð¸nh nhß thª giúp tháo löng các bám thü, ch¤p dính và làm ta ch¤p thü ít ch£t chë h½n.

иnh hß¾ng cüa sñ tu t§p ch¡c ch¡n là hß¾ng v« quä Dñ-lßu. Tuy nhiên, không có gì ð¬ chÑng ð¡c, mà t¤t cä c¥n phäi ðßþc xä bö. Nªu không làm nhß thª, ch§p tâm ÐÕo s¨ không xäy ra, và ta tiªp tøc s¯ng nhß trß¾c: b¸ kh± não hành hÕ và ràng buµc, trãi qua các sñ khen chê, ðßþc m¤t, sang hèn, vui bu°n. Các v¤n ð« thông th߶ng -- tÕo ra b·i cái "ngã" -- s¨ lÕi sinh ra, r°i cÑ thª sinh ra mãi. Sñ thay ð±i th§t sñ chï ðªn khi nào có ðßþc mµt thay ð±i r¯t ráo v« phß½ng thÑc ta nhìn v« ta. Nªu không, các khó khån vçn t°n tÕi nhß cû vì ðó là do mµt ng߶i nhß xßa tÕo ra chúng.

Có chánh ni®m trong và ngoài lúc hành thi«n là phß½ng cách tu t§p ð¬ mang lÕi kªt quä. Có nghîa là gi¶ nào làm vi®c ¤y, chú ý qua thân và trong tâm. Khi nghe Pháp, chï chuyên tâm nghe. Khi ng°i thi«n, chï chú tâm vào ð« møc hành thi«n. Khi tr°ng cây, chï biªt tr°ng cây. Không ki¬u cách, không phán ðoán. Ðó là ð¬ cho tâm ý ðßþc quen d¥n trong sñ s¯ng t×ng giây kh¡c. Làm nhß thª thì ch§p tâm ÐÕo m¾i xäy ra. Không phäi · mµt tß½ng lai xa xôi, mà có th¬ xäy ra ngay trong lúc n¥y và tÕi n½i ðây. Không có lý do gì mà mµt thi«n sinh có ðü trí khôn, khöe mÕnh và quyªt tâm, lÕi không th¬ ðÕt ðßþc ði«u ðó v¾i lòng kiên nhçn và trì chí.

Chúng ta ðã nghe v« sñ chán ch߶ng và lÕnh nhÕt là nhæng bß¾c trên ð߶ng ðªn giäi thoát và tñ do. Chúng không th¬ có ý nghîa và tác ðµng nªu không có mµt quan kiªn v« mµt thñc tª hoàn toàn khác bi®t, mµt thñc tª không n¢m trong sñ ða dÕng cüa thª gian. Khi ta ng°i thi«n mà b¡t ð¥u suy lu§n, ðó là cám d² cØa sñ ða dÕng hóa và bành trß¾ng, phóng tâm (papanca). Yªu t¯ Niªt-bàn là mµt, không ða dÕng. Ta có th¬ nói nó không hàm chÑa nhæng gì ta biªt. Cho ðªn khi th¤y ðßþc nhß thª, thª gian tiªp tøc ð£t tên cho nó, nhßng ta không c¥n phäi tin nhß thª. Ðó là mµt công tác khó khån. Ta phäi tñ cänh giác luôn, nªu không s¨ b¸ cám d² lôi cu¯n. Ta không nên ngÕc nhiên khi ta không tìm th¤y hÕnh phúc; sñ ða ðoan, ða dÕng không th¬ tÕo hÕnh phúc, chï tÕo v÷ng m¯ng.

Ch¡c ch¡n là ta có th¬ chÑng nghi®m khoái lÕc qua các giác quan. Ta s¨ ðßþc nhi«u d¸p nhß thª nªu ta tÕo nghi®p lành. ThÑc ån ngon, phong cänh ð©p, ð¯i tác d­ thß½ng, âm nhÕc du dß½ng, sách hay, nhà cØa thoäi mái, không có t§t b®nh khó ch¸u. Nhßng nhæng ði«u n¥y có ðem lÕi mµt hÕnh phúc toàn bích không? Nó ðã không xäy ra trong quá khÑ, tÕi sao nó s¨ phäi xäy ra trong tß½ng lai? ÐÕo và Quä mang lÕi hÕnh phúc vì chúng không hàm chÑa hi®n tßþng. Tánh Không không thay ð±i, không tr· nên khó ch¸u mà cûng không thiªu v¡ng sñ bình an, vì không có gì ð¬ chao ðµng nó.

Khi ng߶i ta nghe ho£c ð÷c v« "Niªt-bàn", ng߶i ta nói ngay là: "Làm thª nào mà tôi có th¬ không mong mu¯n gì cä?" Khi ta ðã th¤y m÷i thÑ ta mu¯n chï là ð¬ trám ð¥y sñ tr¯ng r²ng bên trong và ð«u b¤t toÕi ý, lúc ðó là lúc ta không mu¯n gì cä. Ði«u n¥y vßþt qua sñ "không mong c¥u" vì gi¶ ðây ta ch¤p nh§n r¢ng trong thñc tª không có gì ðáng ð¬ s· hæu. Không mong mu¯n ði«u gì s¨ giúp ta có th¬ thñc chÑng ðßþc r¢ng th§t ra không có gì cä -- chï có mµt sñ yên l£ng và an bình.

Bình Anson lßþc d¸ch
tháng 5, 1999