[Møc Løc][L¶i Gi¾i Thi®u][01][02][03][04][05][06][07][08]
.
Con Ð߶ng Thoát Kh±
"What the Buddha Taught", by Ven. Walpola Rahula (1959, 1974)
Thích Næ Trí Häi d¸ch, Sài Gòn, 1966
Ph§t H÷c Vi®n Qu¯c Tª in lÕi, California, USA, 1990 (P.L. 2534)
Chùa Pháp Vân in lÕi, California, USA, 1983 (P.L. 2526)
.
Chß½ng I
Thái е Tinh Th¥n Trong Ph§t H÷c

Trong s¯ nhæng nhà sáng l§p các tôn giáo, ÐÑc Ph§t (nªu ta có th¬ g÷i Ngài là nhà sáng l§p mµt tôn giáo theo nghîa thông th߶ng cüa danh t×) là V¸ Th¥y ðµc nh¤t ðã không tñ xßng là gì khác h½n là mµt con ng߶i, hoàn toàn chï là mµt con ng߶i. Nhæng v¸ Giáo chü khác thì ho£c là Thßþng Ъ, hay Thßþng Ъ nh§p th¬ trong nhæng hình thÑc khác nhau, hay ðßþc Thßþng Ъ m£c-khäi. ÐÑc Ph§t không nhæng chï là mµt con ng߶i, Ngài lÕi còn là mµt con ng߶i tñ nh§n không ðßþc mµt thiên-khäi nào t× b¤t cÑ mµt v¸ Th¥n linh hay mµt quy«n nång nào khác. Ngài tuyên b¯ t¤t cä nhæng gì Ngài thñc hi®n ðßþc, ðÕt ðªn ðßþc và hoàn thành ðßþc, ð«u hoàn toàn do n² lñc và trí tu® con ng߶i. Mµt con ng߶i và chï có mµt con ng߶i, m¾i có th¬ tr· thành mµt ÐÑc Ph§t. M÷i ng߶i ð«u mang trong mình khä nång tr· thành mµt ÐÑc Ph§t nªu h÷ mu¯n và n² lñc. Ta có th¬ g÷i ÐÑc Ph§t là mµt con ng߶i tuy®t luân. Ngài quá toàn thi®n trong "Nhân tính" cüa Ngài ðªn n²i v« sau, trong tôn giáo cüa ðÕi chúng, Ngài ðßþc xem nhß mµt "Siêu nhân"

Theo Ph§t h÷c, v¸ trí cüa con ng߶i là t¯i thßþng. Con ng߶i là chü nhân ông cüa chính mình, và không có mµt thñc th¬ hay quy«n nång nào trên cao ð¬ ð¸nh ðoÕt s¯ ph§n cüa nó. ÐÑc Ph§t dÕy: "Ng߶i ta là n½i nß½ng tña cüa chính mình, còn ai khác næa có th¬ làm n½i nß½ng tña ?" (1).

Ngài khuyên các môn ð® hãy là "mµt n½i nß½ng tña cho chính mình" và không bao gi¶ nên tìm n½i nß½ng tña hay sñ giúp ðÞ cüa b¤t cÑ ng߶i nào khác (2). Ngài giäng dÕy, khuyªn khích và c± võ m²i ng߶i hãy tñ m· mang và tìm sñ giäi thoát cho chính mình, vì con ng߶i có nång lñc giäi thoát mình ra khöi m÷i ràng buµc, b¢ng trí tu® và n² lñc riêng mình. ÐÑc Ph§t dÕy: "Các ng߶i nên làm công vi®c cüa mình, vì các ÐÑc Nhß Lai (3) chï dÕy con ð߶ng mà thôi" (4). Nªu ng߶i ta có g÷i ÐÑc Ph§t là mµt ng߶i "cÑu thª" ði næa thì cûng chï có nghîa r¢ng Ngài ðã tìm ra và chï con ð߶ng ði ðªn Giäi thoát, Niªt Bàn. Nhßng tñ chúng ta, ta phäi bß¾c trên ð߶ng ¤y.

Chính vì nguyên t¡c trách nhi®m cá nhân này mà ÐÑc Ph§t cho các môn ð® hoàn toàn tñ do. Trong kinh Mahàparinibbàna (ÐÕi Bát Niªt Bàn), ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng Ngài không bao gi¶ có ý nghî ði«u khi¬n ðoàn th¬ Tång già (Sangha) (4b) và Ngài cûng không mu¯n ðoàn th¬ này tùy thuµc vào Ngài. Ngài dÕy r¢ng trong giáo lý cüa Ngài, không có lý thuyªt huy«n bí, không có gì gi¤u giªm trong "n¡m tay cüa ÐÑc ðÕo sß" (àcariyamutthi), hay nói cách khác, Ngài không gi¤u gì trong tay áo cä" (5).

Trong l¸ch sØ các Tôn giáo, ng߶i ta không th¤y mµt tôn giáo nào khác có tñ do tß tß·ng nhß Ph§t giáo. Sñ tñ do này th§t c¥n thiªt, vì theo ÐÑc Ph§t sñ giäi thoát cüa con ng߶i tùy thuµc vào chính sñ trñc nh§n chân lý cüa nó, chÑ không phäi vào ân hu® cüa mµt v¸ th¥n linh hay b¤t cÑ mµt quy«n nång bên ngoài nào ban thß·ng cho sñ vâng l¶i cüa nó.

Mµt l¥n n÷, ÐÑc Ph§t viªng thåm Kesaputta, mµt thành ph¯ nhö trong vß½ng qu¯c Kosala, nhæng ng߶i dân trong thành này th߶ng ðß(r)c g÷i là ng߶i Kàlàma. Khi nghe ÐÑc Ph§t ðªn thành ph¯, nhæng ng߶i Kàlàma t¾i thåm Ngài và bÕch Ngài:

"BÕch ÐÑc Thª Tôn, có nhi«u ¦n sî và Bà La Môn ðªn viªng Kesaputta. H÷ chï giäng giäi và làm sáng tö nhæng lý thuyªt cüa chính h÷, và khinh mi®t, lên án, bài-xích nhæng lý thuyªt cüa nhæng ng߶i khác. R°i có nhæng ng߶i ¦n sî và Bà La Môn khác, và nhæng ng߶i này cûng thª, chï giäng giäi và làm sáng tö nhæng lý thuyªt cüa riêng h÷, khinh mi®t, lên án và phï báng nhæng lý thuyªt cüa nhæng ng߶i khác. Nhßng BÕch Thª Tôn, v« ph¥n chúng con, chúng con luôn luôn hoài nghi và hoang mang không biªt v¸ nào trong s¯ nhæng nhà ¦n sî và Bà La Môn khä kính ¤y ðã nói sñ th§t và v¸ nào nói sai qu¤y".

Khi ¤y ÐÑc Ph§t ðã cho h÷ l¶i khuyên sau ðây, th§t ðµc ðáo trong l¸ch sØ các tín ngßÞng:

"Phäi ð¤y, hÞi nhæng ng߶i Kàlàma, các ng߶i ðã hoài nghi và hoang mang là phäi, vì v¤n ð« ¤y r¤t ðáng hoài nghi. HÞi nhæng ng߶i Kàlàma, ð×ng ð¬ b¸ lôi cu¯n b·i nhæng l¶i thu§t lÕi, hay b·i truy«n thuyªt, hay b·i nhæng l¶i ð°n. Ð×ng ð¬ b¸ d¡t dçn b·i quy«n lñc cüa nhæng bài kinh hay nhæng dçn chÑng, hay b·i sñ xét ðoán b« ngoài ho£c b·i lÕc thú trong nhæng quan ni®m suy tß, hay b·i nhæng gì có vë ðáng tin, hay b·i ý nghî "ðây là th¥y ta". Nhßng hÞi Kàlàma, khi nào các ng߶i tñ mình biªt r¢ng nhæng gì ðó là ác, sai, x¤u, thì hãy dÑt bö chúng.. và khi các ng߶i tñ mình biªt r¢ng nhæng gì ðó là thi®n, là t¯t thì hãy ch¤p nh§n và theo chúng. (6)

ÐÑc Ph§t còn ði xa h½n næa. Ngài bäo các tÏ kheo r¢ng mµt môn ð® c¥n phäi xét ðoán ngay cä ÐÑc Nhß Lai (ÐÑc Ph§t) næa, ð¬ có th¬ hoàn toàn tin ch¡c giá tr¸ cüa v¸ Th¥y mà mình ðang theo. (7)

Theo Giáo lý cüa ÐÑc Ph§t, nghi (vicikichà) là mµt trong nåm món ngån che (ngû cái - nivarana) (8), nåm tr· ngÕi cho sñ hi¬u biªt chân lý và cho sñ tiªn bµ tâm linh (hay cho b¤t cÑ sñ tiªn bµ nào). Tuy nhiên, nghi không phäi là mµt "tµi l²i", b·i vì trong Ph§t giáo không có nhæng "tín ði«u". Quä thª, trong ÐÕo Ph§t không có "Tµi l²i" hi¬u theo nghîa "tµi l²i" trong vài tôn giáo khác. Cµi r­ cüa m÷i sñ x¤u xa là vô minh (avijjà) và tà kiªn (micchà ditthi). Mµt ði«u không th¬ ch¯i cãi là bao lâu còn có hoài nghi, hoang mang, do dñ, thì không th¬ nào có tiªn bµ. Cûng không th¬ ch¯i cãi ðßþc r¢ng hoài nghi không tránh ðßþc khi mà con ng߶i không hi¬u rõ, th¤y rõ. Nhßng ð¬ tiªn xa h½n, thì tuy®t ð¯i c¥n phäi xa lìa hoài nghi. Mu¯n khöi hoài nghi, ta c¥n phäi th¤y rõ.

V¤n ð« không phäi là ta không nên hoài nghi hay nên tin tß·ng. Chï nói r¢ng "tôi tin", không có nghîa là bÕn ðã hi¬u và th¤y rõ. Khi mµt h÷c sinh làm mµt bài tính, em ði ðªn mµt giai ðoÕn không biªt làm sao næa, và r½i vào hoài nghi, hoang mang. Nªu còn hoài nghi nhß thª, em không th¬ tiªn thêm. Nªu mu¯n tiªn lên, em phäi giäi quyªt sñ hoài nghi ¤y. Và có nhi«u cách giäi quyªt. Chï nói r¢ng "tôi tin" hay 'tôi không nghi", nh¤t ð¸nh s¨ không giäi ðßþc bài toán. Tñ buµc mình phäi tin tß·ng và ch¤p nh§n mµt ði«u mình không hi¬u gì hiªt, là mµt thái ðµ chính tr¸, không phäi thái ðµ tâm linh hay trí thÑc.

ÐÑc Ph§t luôn luôn bài xích hoài nghi. Cä ðªn khi Ngài s¡p m¤t, vài phút trß¾c khi lìa tr¥n, Ngài còn nhi«u l¥n bäo các môn ð® phäi höi kÛ nªu còn có hoài nghi nào v« Giáo lý cüa Ngài, ð¬ sau ð×ng h¯i tiªc vì không th¬ giäi hªt nhæng th¡c m¡c kia. Nhßng các môn ð® ð«u im l£ng.

Khi ¤y ÐÑc Ph§t dÕy mµt l¶i r¤t cäm ðµng: "Nªu vì kính n¬ Nhß Lai mà các con không dám höi ði«u gì, thì m²i ng߶i hãy nói cho bÕn biªt" (có nghîa là m²i ng߶i hãy nh¶ bÕn höi giùm cho mình ði«u th¡c m¡c).

Không nhæng sñ tñ do tß tß·ng, mà còn sñ khoan h°ng cüa ÐÑc Ph§t, ðã làm cho ng߶i nghiên cÑu tôn giáo sØ phäi ngÕc nhiên. Mµt thu· n÷ · Nàlandà, mµt ng߶i giàu có và l²i lÕc tên ¿u-Bà-Li (Upàli), mµt ð° ð® tÕi gia hæu danh cüa phái Ni-Ki«n-tØ (Nigantha-Nàtaputta) thuµc KÏ-na-giáo cüa Jaina Mahàvìra, ðßþc chính Mahàvìra cØ ðªn g£p ÐÑc Ph§t ð¬ tranh lu§n và bài bác vài ði¬m trong thuyªt Nghi®p báo, b·i vì quan ði¬m cüa ÐÑc Ph§t v« v¤n ð« này khác v¾i quan ði¬m cüa Mahàvìra (10). Trái ngß(r)c v¾i mong ð(r)i, Upàli sau khi tranh lu§n phäi ch¤p nh§n r¢ng nhæng quan ði¬m cüa ÐÑc Ph§t là ðúng và quan ði¬m cüa th¥y mình sai. B·i thª ông ta c¥u xin ÐÑc Ph§t nh§n mình làm mµt ð® tØ tÕi gia (Upàsaka, ¿u-bà-t¡c). Nhßng ÐÑc Ph§t bäo ông ta hãy suy nghî lÕi, và ð×ng vµi vã, vì "sñ xét ðoán c¦n th§n r¤t t¯t cho nhæng ng߶i l²i lÕc nhß ông." Khi Upàli l§p lÕi nhæng l¶i c¥u xin, ÐÑc Ph§t khuyên ông hãy tiªp tøc kính tr÷ng và üng hµ nhæng v¸ th¥y cû cüa ông ta nhß trß¾c.(11)

Vào thª kÖ thÑ III trß¾c Tây l¸ch, v¸ Hoàng Ъ Ph§t tØ A-Døc (Asoka) cüa xÑ „n е, theo gß½ng ðÑc tính khoan h°ng và thông cäm cao quý ¤y, ðã kính tr÷ng và nâng ðÞ t¤t cä m÷i tôn giáo khác trong ðª qu¯c l¾n rµng cüa ông ta. Trong mµt l¶i tuyên b¯ cüa Hoàng Ъ kh¡c trên trø ðá ðªn nay ta còn ð÷c ðßþc:

"Ng߶i ta không nên chï kính tr÷ng tôn giáo cüa riêng mình và bài bác nhæng tôn giáo cüa kë khác, mà phäi kính tr÷ng tôn giáo kë khác vì lý do này hay lý do khác. Nhß thª ta có th¬ làm cho tôn giáo mình phát tri¬n và giúp ðÞ các tôn giáo khác næa. Nªu không, tÑc là ta ðã ðào huy®t cho chính tôn giáo cüa mình, và còn làm hÕi các tôn giáo khác. Kë nào chï kính tr÷ng tín ngßÞng cüa mình và bài xích nhæng tín ngßÞng khác, thñc ra h÷ ðã làm thª vì sùng kính tín ngßÞng cüa riêng mình, nghî r¢ng: "Tôi s¨ làm rÕng danh tôn giáo cüa tôi". Nhßng trái lÕi, khi làm thª h÷ ðã làm t±n thß½ng tôn giáo mình mµt cách tr¥m tr÷ng h½n næa. B·i thª sñ hòa häo là t¯t ð©p: m÷i ng߶i nên l¡ng nghe, và có thi®n chí l¡ng nghe nhæng lý thuyªt mà ng߶i khác ð« xß¾ng".(12)

— ðây ta cûng nên thêm r¢ng tinh th¥n hi¬u biªt cäm thông ¤y ngày nay c¥n ðßþc áp døng, không nhæng chï trong v¤n-ð« lý thuyªt tôn giáo, mà còn · trong nhæng ð¸a hÕt khác næa.

Tinh th¥n khoan dung thông cäm ¤y t× kh·i thüy ðã là mµt trong nhæng lý tß·ng ðßþc yêu chuµng nh¤t trong vån hóa và vån minh Ph§t giáo. Chính vì thª mà su¯t trong l¸ch sØ 2,500 nåm truy«n giáo, Ph§t giáo ðã không ð¬ lÕi mµt vªt tích ðàn áp nào, hay làm ð± mµt gi÷t máu nào ð¬ khiªn ng߶i vào ðÕo Ph§t hay ð¬ truy«n bá lý thuyªt. Ph§t giáo ðã lan rµng mµt cách thanh bình, kh¡p løc ð¸a Á châu, và hi®n nay có trên 500 tri®u tín ð°. BÕo ðµng, dß¾i b¤t cÑ hình thÑc nào, lý l¨ nào, cûng ð«u tuy®t ð¯i trái ngßþc v¾i giáo lý ÐÑc Ph§t.

Ng߶i ta th߶ng höi: Ph§t giáo là mµt tôn giáo hay mµt triªt h÷c? G÷i nó là gì, ði«u ¤y không quan tr÷ng. Ph§t giáo vçn là Ph§t giáo, dù bÕn dán lên ð¤y nhãn hi®u gì ði næa. Nhãn hi®u là ði«u phø thuµc. Ngay cä nhãn hi®u Ph§t giáo mà ta ð£t cho Giáo lý ÐÑc Ph§t cûng không m¤y quan h®. Cái tên mà ta ð£t cho Ph§t giáo là ði«u không thiªt yªu.

Có gì trong mµt danh t×?

Hoa h°ng hß½ng ¤y cho dù tên chi.

Cûng thª, chân lý không c¥n nhãn hi®u, nó không là Ph§t giáo, Gia tô giáo, „n Giáo hay H°i giáo. Chân lý không là ðµc quy«n cüa ai. Nhæng nhãn hi®u tông phái là mµt tr· ngÕi cho sñ hi¬u biªt chân lý mµt cách tñ tÕi, và chúng làm phát sinh nhæng thành kiªn tai hÕi trong tß tß·ng con ng߶i.

Ði«u này ðúng không nhæng trong các v¤n ð« trí thÑc và tâm linh, mà còn cä trong nhæng giao tiªp giæa ng߶i v¾i ng߶i. ChÆng hÕn, khi ta g£p mµt ng߶i, ta không nhìn h÷ nhß mµt con ng߶i, mà ta ð£t cho h÷ mµt nhãn hi®u nhß Anh, Pháp, ÐÑc, MÛ hay Do Thái và xét ng߶i ¤y v¾i t¤t cä nhæng thành kiªn ði kèm v¾i nhãn hi®u ¤y trong trí ta. Nhßng ng߶i ¤y có th¬ hoàn toàn vßþt khöi nhæng thuµc tính mà ta gán cho h÷.

Con ng߶i v¯n ßa thích nhæng nhãn hi®u phân bi®t, ðªn n²i h÷ ð£t cä nhæng nhãn hi®u ¤y lên trên nhæng ðÑc tính và cäm xúc mà m÷i ng߶i ð«u có. H÷ nói ðªn nhæng "loÕi" bác ái khác nhau, chÆng hÕn: Bác ái Ph§t giáo và Bác ái Gia tô giáo và khinh bï nhæng nhãn hi®u bác ái khác. Nhßng lòng bác ái không th¬ là bè phái, nó không là Chúa, Ph§t, „n hay H°i. Tình thß½ng cüa mµt bà m© ð¯i v¾i con không là Ph§t hay Chúa: ð¤y là tình m©. Nhæng ðÑc tính và cäm xúc cüa con ng߶i nhß tình yêu, bác ái, t× bi, khoan h°ng, kiên nhçn, tình bÕn, ham mu¯n, thù h§n, biªng tr­, ngu si, tñ phø v.v.. không c¥n ðªn nhæng nhãn hi®u bè phái, chúng không thuµc v« mµt tôn giáo nào cä.

Яi v¾i ng߶i ði tìm chân lý, mµt tß tß·ng do t× ðâu ðªn là ði«u không quan h®. Ngu°n g¯c và sñ phát tri¬n cüa mµt tß tß·ng là v¤n ð« cüa h÷c giä. Quä v§y, ð¬ hi¬u sñ th§t, chúng ta không c¥n biªt ðªn ngay cä l¶i dÕy ðªn t× ÐÑc Ph§t hay t× mµt ng߶i nào khác. Ði«u thiªt yªu là th¤y rõ v¤n ð«, hi¬u nó. Có mµt câu chuy®n quan tr÷ng trong Trung bµ Kinh (Majjhima-nikàya, Kinh s¯ 140) làm sáng tö ði«u này.

Mµt hôm ÐÑc Ph§t · lÕi ðêm trong xß·ng mµt ng߶i thþ làm ð° g¯m. Cûng trong xß·ng ¤y có mµt ¦n sî trë ðªn ð¤y trß¾c Ngài (13). H÷ không biªt nhau. ÐÑc Ph§t quan sát ng߶i ¦n sî và tñ nhü: "Thanh niên này có nhæng cØ chï ngµ thay. Ta nên höi xem v« ng߶i này". B·i thª ÐÑc Ph§t höi ng߶i ¤y:

-- "HÞi bÕn, nhân danh ai mà bÕn ðã t× bö gia ðình? Ai là th¥y cüa bÕn? BÕn thích lý thuyªt cüa ai?"

Chàng thanh niên ðáp: "- bÕn ½i, có ¦n sî C°-Ðàm dòng h÷ Thích Ca, ðã t× bö gia ðình ð¬ tr· thành mµt ¦n sî. Ng߶i ta ð°n r¢ng ð¤y là mµt v¸ Arahant (A la hán), mµt b§c toàn giác. Chính nhân danh con ng߶i thánh thi®n ¤y mà tôi ðã tr· thành mµt ¦n sî. Ng߶i là Th¥y tôi và tôi thích lý thuyªt cüa ng߶i."

-- V§y ch¾ con ng߶i thánh thi®n ¤y, v¸ A La Hán, ð¤ng toàn giác ¤y bây gi¶ · ðâu?

-- — các xÑ v« phß½ng B¡c, hÞi bÕn, có mµt ðô th¸ g÷i là Sàvatthi (Xá V®). Chính ð¤y là n½i ð¤ng Thª Tôn, v¸ A La Hán, ð¤ng toàn giác ðang ·.

-- BÕn ðã có khi nào th¤y v¸ ¤y chßa, Фng Thª Tôn ¤y? Nªu g£p Ng߶i, bÕn có s¨ nh§n ra Ng߶i hay không?

-- Tôi chßa bao gi¶ th¤y ÐÑc Thª Tôn ¤y. Nªu g£p Ng߶i, tôi cûng s¨ không làm sao nh§n ra ðßþc.

ÐÑc Ph§t nh§n ra r¢ng chính nhân danh Ngài mà ng߶i thanh niên xa lÕ này ðã t× bö gia ðình và tr· thành mµt kh¤t sî. Nhßng vçn không ð¬ lµ tông tích, Ngài bäo:

-- HÞi kh¤t sî, tôi s¨ dÕy cho bÕn lý thuyªt. Hãy chú ý l¡ng nghe. Tôi s¨ nói.

-- "Ðßþc, bÕn nói ði", ng߶i trë tu±i ch¤p thu§n.

Khi ¤y ÐÑc Ph§t giäng dÕy cho ng߶i thanh niên mµt bài thuyªt pháp ð£c s¡c nh¤t v« chân lý (mà ta s¨ trình bày nhæng ði¬m tinh yªu sau này).

Chï sau khi Ngài thuyªt pháp xong, ng߶i ¦n sî tên là Pukkusàti, m¾i nh§n ra r¢ng ng߶i nói v¾i mình chính là ÐÑc Ph§t, ông cúi th¤p mình dß¾i chân ÐÑc ÐÕo sß, và xin l²i v¾i Ngài vì ðã không biªt và g÷i Ngài là "BÕn". R°i ng߶i ¤y c¥u xin ÐÑc Ph§t truy«n gi¾i pháp và nh§n mình vào ðoàn th¬ Tång già.

ÐÑc Ph§t höi anh ta ðã có y, bát sÇn sàng chßa (mµt bhikkhu - tÏ kheo - phäi có 3 y và 1 bình bát ð¬ kh¤t thñc). Khi Pukkusàti trä l¶i không có, ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng nhæng ÐÑc Nhß Lai (Tathàgatas) s¨ không th÷ ký cho mµt ng߶i nào nªu h÷ không có sÇn y, bát. B·i thª Pukkusàti ra ði tìm y và bát, nhßng rüi thay d÷c ð߶ng anh ta b¸ bò húc chªt (15).

V« sau khi tin bu°n ¤y ðªn tai ÐÑc Ph§t, Ngài bäo môn ð® r¢ng Pukkusàti là mµt ng߶i thánh thi®n ðã th¤y ðßþc chân lý và ðã ðÕt ðªn giai ðoÕn g¥n cu¯i trên ð߶ng thñc hi®n Niªt Bàn, và ðßþc tái sinh vào mµt cõi, · ð¤y ng߶i ¤y s¨ tr· thành mµt v¸ A La Hán (16) và cu¯i cùng chªt ð¬ không bao gi¶ phäi tr· lÕi thª gian này (17).

Qua câu chuy®n trên ta th¤y rõ là khi Pukkusàti l¡ng nghe ÐÑc Ph§t và lãnh hµi ðßþc l¶i dÕy cüa Ngài, anh ta không biªt ng߶i ðang nói v¾i mình là ai, hay ð¤y là giáo lý cüa ai. Anh ta tìm th¤y chân lý. Nªu v¸ thu¯c hay thì b®nh s¨ lành. Không c¥n thiªt phäi biªt ai làm nên v¸ thu¯c ¤y, hay nó t× ðâu lÕi.

H¥u hªt m÷i tôn giáo ð«u ðßþc thiªt l§p trên ðÑc tin - ðúng h½n, lòng tin có vë mù quáng - Nhßng ðÕo Ph§t nh¤n mÕnh trên sñ "Th¤y biªt", hi¬u rõ, lãnh hµi, chÑ không phäi trên lòng tin. Trong các bän kinh vån Ph§t giáo có danh t× Saddhà (Skt. Sraddhà) th߶ng ðßþc d¸ch là ðÑc tin, lòng tin tß·ng. Nhßng saddhà không phäi là "ðÑc tin" theo nghîa thông th߶ng, mà ðúng h½n ð¤y là "tín", phát sinh do sñ quyªt ðoán. Trong ðÕo Ph§t bình dân và cä trong cách dùng thông døng n½i các bän kinh, ta phäi công nh§n danh t× "saddhà" có mµt ph¥n ý nghîa "ðÑc tin" khi nó ðßþc giäng là sñ nß½ng theo Ph§t, Pháp (Dhamma) và Tång (Sangha, ðoàn th¬ tång già).

Theo Vô Trß¾c (Asanga), triªt gia vî ðÕi v« Ph§t h÷c vào thª kÖ thÑ IV, "tín" có ba phß½ng di®n:

Sñ tin tß·ng ch¡c ch¡n và toàn v©n v« mµt ði«u gì.

Ni«m vui thanh thoát trß¾c nhæng ðÑc tính và

Sñ ß¾c v÷ng hay mong mu¯n hoàn thành mµt møc ðích theo ðu±i (18)

Dù hi¬u thª nào ði næa, ðÑc tin hi¬u theo nghîa trong ph¥n ðông các tôn giáo có r¤t ít liên quan v¾i ðÕo Ph§t.(19)

V¤n ð« ðÑc tin phát sinh khi không có sñ th¤y rõ - th¤y v¾i m÷i ý nghîa cüa danh t×. Khi ta th¤y rõ, v¤n ð« ðÑc tin biªn m¤t. Nªu tôi bäo bÕn: tôi có mµt hòn ng÷c d¤u trong n¡m tay, v¤n ð« tin tß·ng phát sinh, vì chính bÕn không th¤y ðßþc viên ng÷c. Nhßng nªu tôi m· n¡m tay và chï cho bÕn viên ng÷c thì lúc ¤y chính bÕn th¤y nó, và v¤n ð« tin tß·ng không ð£t ra næa. B·i thª trong các bän kinh Ph§t ngày xßa có câu: "Nh§n biªt nhß ng߶i ta th¤y mµt viên ng÷c trong lòng tay".

Mµt môn ð® cüa Ph§t tên Musìla bäo mµt th¥y tu khác: "Này bÕn Savittha, không c¥n ðÑc tin (20), lòng tin tß·ng sùng bái, không c¥n ßa thích hay thiên v¸, không c¥n nghe l¶i ð°n ðãi hay truy«n thuyªt, không c¥n xét ðoán nhæng lý l¨ b« ngoài, không c¥n lÕc thú trong sñ tß duy v« các quan ni®m, tôi biªt và th¤y r¢ng sñ ch¤m dÑt cüa sanh tØ là Niªt Bàn." (21)

Và ÐÑc Ph§t ðã dÕy: "HÞi các Th¥y TÏ kheo, ta nói r¢ng sñ di®t tr× nhæng ði«u x¤u xa, b¤t t¸nh là c¯t ð¬ cho mµt ng߶i ðã th¤y và biªt chÑ không phäi ð¬ cho mµt ng߶i không th¤y và không biªt." (22)

V¤n ð« luôn luôn là biªt và th¤y chÑ không phäi là tin. Giáo lý cüa ÐÑc Ph§t ðß(r)c g÷i là ehi-passika, m¶i bÕn "ðªn ð¬ th¤y", chÑ không phäi ðªn ð¬ tin.

Trong các bän kinh vån, nhæng t× ngæ luôn luôn ðßþc dùng ð¬ chï nhæng ng߶i ðã chÑng ngµ Chân lý là: "Pháp nhãn (con m¡t pháp - dhamma-cakkhu), không bøi b£m và không c¤u b¦n, ðã phát sinh: Ng߶i nào ðã th¤y chân lý, ðã nh§p vào chân lý, ðã vßþt qua hoài nghi, ng߶i ¤y không còn do dñ. V¾i trí hu® chân chính ng߶i ¤y th¤y sñ v§t ðúng nhß sñ v§t (yathà bhùtam)." (23). Nói ðªn sñ giác ngµ cüa chính Ngài, ÐÑc Ph§t dÕy: "con m¡t ðã phát sinh, trí thÑc ðã phát sinh, kiªn giäi ðã phát sinh, ánh sáng ðã phát sinh" (24). Luôn luôn ð¤y là sñ th¤y biªt qua trí hay hu® (nàna-dassana), chÑ không phäi sñ tin tß·ng qua ðÑc tin.

Ði¬m này càng ngày càng ðßþc tán dß½ng vào th¶i mà giáo lý chính th¯ng Bà La Môn b¡t buµc phäi tin tß·ng và ðß½ng nhiên ch¤p nh§n truy«n th¯ng và th¦m quy«n cüa h÷ nhß Chân lý ðµc nh¤t. Mµt ngày kia, mµt nhóm Bà La Môn h÷c thÑc l²i lÕc ðªn viªng ÐÑc Ph§t và tranh lu§n r¤t lâu v¾i Ngài. Mµt ng߶i trong b÷n, mµt thiªu niên Bà La Môn m߶i sáu tu±i tên là Kàpathika, ðßþc cä b÷n xem là thông minh xu¤t chúng, ðã höi ÐÑc Ph§t (25):

-- "Thßa ÐÑc C°-Ðàm, có nhæng bài thánh kinh xßa cû cüa nhæng ng߶i Bà La Môn ðßþc truy«n tøc liên tøc qua nhæng bän kinh kh¦u truy«n. V« nhæng bài kinh ¤y, nhæng ng߶i Bà La Môn ðã có kªt lu§n tuy®t ð¯i này: "Chï có ðây m¾i là Chân lý, và m÷i ði«u khác ð«u là sai l¥m." V§y ÐÑc C°-Ðàm s¨ nói gì v« ði«u ¤y?"

ÐÑc Ph§t höi: "Trong nhæng ng߶i Bà La Môn, có mµt ng߶i Bà La Môn nào tuyên b¯ tñ mình biªt và th¤y r¢ng "chï có ðây là m¾i chân lý, m÷i ði«u khác ð«u là sai l¥m" chång?"

Ng߶thiªu niên th§t thà ðáp: "Không"

-- Thª thì, có mµt v¸ th¥y nào, hay mµt v¸ th¥y cüa nhæng v¸ th¥y nào trong nhæng ng߶i Bà La Môn mãi ðªn th¶i ðÕi thÑ bäy, hay cä ðªn b¤t cÑ mµt ng߶i nào trong s¯ nhæng tác giä ð¥u tiên cüa nhæng kinh ði¬n ¤y, ðã tuyên b¯ r¢ng ông ta biªt và th¤y: "chï có ðây m¾i là chân lý, m÷i sñ khác ð«u sai l¥m?"

-- Không.

-- V§y thì h÷ gi¯ng nhß mµt chu²i nhæng ng߶i mù n¯i ðuôi nhau, ng߶i ð¥u tiên không th¤y, ng߶i giæa cûng không th¤y, và ng߶i cu¯i cùng cûng không th¤y. Nhß thª thì d߶ng nhß trÕng hu¯ng cüa nhæng ng߶i Bà La Môn gi¯ng nhß trÕng hu¯ng cüa mµt chu²i ng߶i mù."

R°i ÐÑc Ph§t cho nhóm ng߶i Bà La Môn mµt l¶i khuyên vô cùng quan tr÷ng: "Mµt ng߶i trí giæ gìn chân lý không nên ði ðªn kªt lu§n: Chï có ðây m¾i là sñ th§t, và m÷i ði«u khác ð«u sai l¥m"

Khi ng߶i thiªu niên Bà La Môn yêu c¥u Ngài giäi thích ý nghîa thª nào "giæ gìn chân lý", ÐÑc Ph§t dÕy:

"Mµt ng߶i có mµt lòng tin. Nªu y nói: "Ðây là lòng tin cüa tôi" nhß thª là y ðã gìn ch×ng ¤y sñ th§t. Nhßng b·i thª y không th¬ tiªn lên ðªn kªt lu§n tuy®t ð¯i: " Chï có ðây m¾i là chân lý và m÷i sñ khác ð«u sai l¥m". Nói cách khác mµt ng߶i có th¬ tin ði«u gì tùy ý, và có th¬ nói "tôi tin ði«u này". Nhß thª là y tôn tr÷ng sñ th§t. Nhßng y không nên vì lòng tin ¤y mà nói r¢ng chï có cái gì y tin m¾i là chân lý, và m÷i sñ khác ð«u sai."

ÐÑc Ph§t dÕy: "Ch¤p trß¾c vào mµt ði«u gì (mµt quan ði¬m nào) và khinh mi®t nhæng ði«u khác (quan ði¬m khác) xem là thua kém - ð¤y ngß(c)i trí giä g÷i là mµt xi«ng xích. (26)

Mµt hôm ÐÑc Ph§t giäng dÕy (27) cho môn ð® lý thuyªt v« nhân quä, và h÷ thßa r¢ng ðã th¤y và hi¬u rõ ði«u ¤y. ÐÑc Ph§t li«n dÕy:

"HÞi các TÏ kheo, ngay cä quan ni®m ¤y, minh bÕch và rõ ràng nhß thª, nhßng nªu các ông bám ch£t vào ðó, nªu các ông quý chuµng nó, nªu các ông c¤t giæ nó, nªu các ông ràng buµc vào v¾i nó, thì v§y là các ông ðã không hi¬u r¢ng giáo lý chï nhß mµt chiªc bè, c¯t dùng ð¬ qua sông chÑ không phäi ð¬ mà ôm giæ l¤y'. (28)

— mµt ch² khác, ÐÑc Ph§t giäng l¶i dø danh tiªng này trong ¤y giáo lý ðßþc ví nhß mµt chiªc bè dùng ð¬ qua sông, chÑ không phäi ð¬ n¡m giæ và mang trên lßng.

"HÞi các TÏ kheo, mµt ng߶i ði du l¸ch, ðªn mµt khoäng sông rµng. B¶ bên này r¤t nguy hi¬m, nhßng b¶ bên kia thì an ±n và không có nguy nan. Không có mµt con thuy«n nào ð¬ qua bên kia b¶ sông, cûng không có mµt chiªc c¥u nào ð¬ ði qua. Ng߶i ¤y tñ nhü: "b¬ nß¾c này thì rµng, và b¶bên này ð¥y cä hi¬m nguy, nhßng b¶ bên kia thì an ±n và không hi¬m nguy. Không có con thuy«n nào ð¬ sang b¶ bên kia, cûng không có mµt chiªc c¥u ð¬ ði qua. B·i thª, th§t s¨ r¤t t¯t nªu ta lßþm cö, g², cành cây và lá ð¬ làm mµt chiªc bè, và nh¶ chiªc bè ðó mà qua b¶ bên kia cho an ±n. Dùng tay chân cüa ta ð¬ ch¯ng chèo. R°i ng߶i ¤y, hÞi các TÏ kheo, lßþm cö, g² và cây lá làm mµt chiªc bè, và nh¶ chiªc bè ¤y ðßa sang b¶ bên kia mµt cách an ±n, ch¯ng chèo b¢ng chân tay cuä y. Sau khi ðã vßþt qua sông và ðªn b¶ bên kia, y nghî: "Chiªc bè này th§t ðã giúp ích cho ta r¤t nhi«u. Nh¶ nó ta ðã vßþt qua an ±n ðªn b¶ sông bên này, ch¯ng chèo b¢ng tay chân ta. Th§t ðáng nên mang chiªc bè này trên ð¥u hay trên lßng ta b¤t kÏ ði ðâu."

"Các ông nghî thª nào, hÞi các th¥y TÏ Kheo? Nªu ng߶i ¤y làm nhß thª thì hành ðµng cüa y có phäi là mµt hành ðµng thích ðáng ð¯i v¾i chiªc bè hay không?

--"BÕch Thª Tôn, không phäi".

--"V§y thì y s¨ nên làm thª nào v¾i chiªc bè? Sau khi ðã vßþt qua sông và ðªn b¶ bên kia, giä sØ ng߶i ¤y suy nghî: "Chiªc bè này th§t ðã có công døng r¤t l¾n v¾i ta. Nh¶ nó ta ðã sang ðªn b¶ sông bên này mµt cách an ±n, ch¯ng chèo b¢ng tay chân cüa ta. Ta nên ð¬ chiªc bè này trên nß¾c, r°i tiªp tøc ði, b¤t kÏ ði ðâu." Làm nhß thª là ng߶i ¤y hành ðµng mµt cách thích ðáng ð¯i v¾i chiªc bè.

"Cûng thª, hÞi các TÏ Kheo, ta ðã truy«n dÕy mµt giáo lý tß½ng tñ nhß mµt chiªc bè, nó c¯t dùng ð¬ vßþt qua, chÑ không phäi ð¬ mang theo (ôm giæ l¤y). HÞi các TÏ Kheo, ðã hi¬u r¢ng giáo lý chï nhß mµt chiªc bè, các ông c¥n phäi lìa bö ngay cä nhæng thi®n pháp (dhamma), hu¯ng næa là các phi pháp (adhamma) (29), các ông lÕi càng nên xä bö biªt ch×ng nào."

T× l¶i dø này ta th¤y rõ r¢ng giáo lý cüa ÐÑc Ph§t là c¯t ð¬ ðßa con ng߶i ðªn an ±n, thanh t¸nh, hÕnh phúc, ðÕt ðªn Niªt bàn (Nirvàna). Toàn bµ lý thuyªt ÐÑc Ph§t dÕy ð«u dçn ðªn cÑu cánh này. Ngài không nói ra nhæng ði«u chï ð¬ mà thöa mãn tò mò cüa trí thÑc. Ngài là mµt v¸ Th¥y thñc ti­n chï dÕy nhæng ði«u s¨ ðem lÕi hÕnh phúc an vui cho con ng߶i.

Mµt l¥n ÐÑc Ph§t · lÕi trong mµt r×ng Simsapa · thành Kosambi (g¥n Allanhabad). Ngài c¥m mµt n¡m lá, và höi các môn ð®: "HÞi các th¥y TÏ Kheo, các th¥y nghî thª nào? Lá trong tay ta nhi«u h½n hay lá trong r×ng nhi«u h½n?"

-- BÕch ÐÑc Thª Tôn, lá trong tay cüa ð¤ng Giác ngµ r¤t ít, nhßng lá trong r×ng Simsapa ðây quä th§t nhi«u h½n muôn vàn."

-- Cûng thª, hÞi các TÏ Kheo, ta chï dÕy các ông r¤t ít t× nhæng gì ta ðã kiªn giäi ðßþc. Nhæng gì ta không nói v¾i các ông th§t nhi«u h½n muôn vàn. Và tÕi sao Nhß Lai ðã không giäng dÕy nhæng ði«u ¤y? B·i vì nó không ích lþi - không ðßa ðªn Niªt Bàn. Chính vì thª mà ta ðã không nói nhæng ði«u ¤y".(30)

Th§t là vô ích cho ta khi c¯ suy tß·ng - nhß vài h÷c giä ðã c¯ làm mµt cách vô v÷ng - v« nhæng gì ÐÑc Ph§t biªt nhßng không nói cho môn ð® Ngài.

ÐÑc Ph§t không mu¯n bàn ðªn nhæng v¤n ð« siêu hình không c¥n thiªt, hoàn toàn thuµc ð¸a hÕt tß duy và phát sinh nhæng chuy®n tß·ng tßþng. Ngài xem chúng nhß mµt "r×ng quan ni®m". D߶ng nhß chính trong s¯ nhæng môn ð® cüa Ph§t cûng có nhæng ng߶i không thích thái ðµ này cüa Ngài. Tr߶ng hþp mµt ng߶i trong s¯ ¤y là Man-ð°ng-tØ (Màlunìkyaputta) ðã thßa höi m߶i câu höi c± ði¬n danh tiªng v« nhæng v¤n ð« siêu hình và xin ÐÑc Ph§t trä l¶i. (31)

Mµt ngày kia Màlunikyaputta, sau khi xu¤t thi«n vào bu±i xª trßa, ði ðªn ÐÑc Ph§t ðänh l­, ng°i xu¯ng mµt bên và höi:

-- "BÕch ÐÑc Thª Tôn, khi con ðang ng°i thi«n ð¸nh mµt mình, ý tß·ng này ðã ðªn v¾i con: "Có nhæng v¤n ð« mà ÐÑc Thª Tôn ðã không giäi thích, ð¬ sang bên và loÕi bö. Фy là:

vû trø tr߶ng t°n hay

không tr߶ng t°n,

vû trø hæu hÕn hay

vô hÕn,

linh h°n là mµt v¾i th¬ xác hay

linh h°n là mµt v§t và th¬ xác là mµt v§t khác,

ÐÑc Nhß Lai có còn t°n tÕi sau khi chªt hay

Ngài không t°n tÕi sau khi chªt,

Ngài v×a t°n tÕi v×a không t°n tÕi sau khi chªt hay

Ngài v×a không t°n tÕi và cûng v×a không không-t°n tÕi.

Nhæng v¤n ð« này ÐÑc Thª Tôn ðã không giäi thích cho ta. Thái ðµ này không làm cho ta thöa mãn. Ta không ßa thích thái ðµ ¤y. Ta s¨ ði ðªn ÐÑc Thª Tôn và thßa höi Ngài v« vi®c này. Nªu ÐÑc Thª Tôn không giäi thích cho chúng ta, ta s¨ t× bö ðoàn th¬ tång chúng và ra ði. Nªu ÐÑc Thª Tôn biªt ðßþc vû trø là tr߶ng cØu, Ngài hãy nói thª. Nªu ÐÑc Thª Tôn không biªt vû trø là tr߶ng cØu hay không,v.v.. thì mµt ng߶i không biªt hãy nên nói thÆng ra là "Ta không biªt, ta không th¤y rõ".

Sñ trä l¶i cüa ÐÑc Ph§t cho Màlunikyaputta quä ðáng lþi ích cho hàng tri®u ng߶i trên thª gi¾i hi®n nay ðang phung phí thì gi¶ quý báu vào nhæng v¤n ð« siêu hình và làm b§n trí mình mµt cách không c¥n thiªt:

-- "Này Màlunikyaputta, ta có bao gi¶ nói v¾i ông: Hãy lÕi ðây, Màlunikyaputta, s¯ng ð¶i thánh thi®n dß¾i bóng ta, ta s¨ giäi thích nhæng v¤n ð« ¤y cho ông hay không?",

-- BÕch Thª Tôn, không.

-- Còn ông, này Màlunikyaputta, ông có nói v¾i ta: BÕch Thª Tôn, con s¨ s¯ng ð¶i thánh thi®n dß¾i bóng Ngài và Ngài s¨ giäng giäi nhæng v¤n ð« ¤y cho con không?

-- BÕch Thª Tôn, không.

-- Ngay bây gi¶, Màlunikyaputta, ta không nói v¾i ông: "Hãy ðªn s¯ng ð¶i thánh thi®n dß¾i bóng ta, ta s¨ giäi thích nhæng v¤n ð« ¤y cho ông". Và ông cûng không nói v¾i ta: "BÕch Thª Tôn, con s¨ s¯ng ð¶i thánh thi®n dß¾i bóng ÐÑc Thª Tôn và Ngài s¨ giäi nhæng v¤n ð« ¤y cho con. Trong nhæng tr߶ng hþp ¤y, hÞi ng߶i ðiên r° kia, ai ch¯i t× ai?" (có nghîa không có gì ràng buµc giæa hai bên).

"HÞi Màlunikyaputta, nªu mµt ng߶i nào nói: "Tôi s¨ không s¯ng ð¶i thánh thi®n dß¾i bóng ÐÑc Thª Tôn nªu Ngài không giäi thích cho tôi nhæng v¤n ð« ¤y" thì y có th¬ chªt trß¾c khi nhæng câu höi ðßþc Nhß Lai giäi ðáp. Giä sØ, hÞi Màlunikyaputta, mµt ng߶i b¸ trúng mûi tên ðµc và bÕn bè bà con y ðßa y ðªn mµt y sî. Giä sØ khi ¤y ng߶i kia nói: Ta s¨ không ð¬ rút mûi tên này ra nªu ta không biªt ðßþc ai b¡n ng߶)i ¤y là mµt ng߶i Sát-Ъ-l¸ (Ksatriya) hay mµt ng߶i Bà-La-môn (thuµc giai c¤p tu sî) hay mµt ng߶i cß sî (Vaisya, giai c¤p thß½ng nông) hay mµt ng߶i Thü ðà-la (Sùdra- thuµc giai c¤p hÕ ti®n), tên ng߶i ¤y là gì, gia ðình ra sao, ng߶i ¤y cao, th¤p hay t¥m vóc trung bình, da ng߶i ¤y ðen, nâu hay vàng, ng߶i ¤y ðªn t× làng tïnh hay ðô th¸ nào. Ta s¨ không ð¬ rút mûi tên này ra nªu ta không biªt ðßþc loÕi cung nào ðã b¡n ta, dây cung ra sao, loÕi mûi tên gì, làm b¢ng lông gì và ð¥u tên làm b¢ng ch¤t gì. HÞi Màlunikyaputta, ng߶i ¤y s¨ chªt trß¾c khi biªt ðßþc ði«u nào trong s¯ nhæng câu höi ¤y. Cûng thª, hÞi Màlunikyaputta, nªu mµt ng߶i nói: "Ta s¨ không theo ð¶i s¯ng thánh thi®n dß¾i bóng ÐÑc Nhß Lai cho ðªn khi Ngài giäi ðáp nhæng câu höi nhß thª gi¾i tr߶ng t°n hay không,v.v..", ng߶i ¤y s¨ chªt trß¾c khi ðß(r)c Nhß Lai giäi ðáp."

Khi ¤y ÐÑc Ph§t giäi thích cho Màlunikyaputta r¢ng ð¶i s¯ng thánh thi®n không phø thuµc vào nhæng quan ni®m ¤y. Dù ng߶i ta có quan ni®m thª nào v« nhæng v¤n ð« ¤y ði næa, thì vçn có sanh, lão, b®nh, tØ, ßu bi, kh± não.. mà sñ ch¤m dÑt nhæng ði«u ¤y (nghîa là Niªt Bàn) ta nói là có th¬ thñc hi®n ngay trong cuµc s¯ng này.

"B·i thª, này Màlunikyaputta, hãy ghi nh¾ trong tâm trí: nhæng gì ta ðã giäi thích, thì coi là ðßþc giäi thích, và nhæng gì ta ðã không giäng giäi thì xem là ðã không ðßþc giäng giäi. Nhæng gì là ði«u ta ðã không giäng giäi? Thª gi¾i tr߶ng cØu hay không v.v..(10 quan ni®m trên) ta ðã không giäi thích. Vì sao, hÞi Màlunikyaputta, mà ta ðã không giäi thích chúng? B·i vì nó không ích lþi, không quan h® cån bän ðªn ð¶i s¯ng thánh thi®n tâm linh, không ðßa ðªn sñ chán bö, sñ giäi thoát, sñ ch¤m dÑt kh± ðau, sñ an tînh, sñ thâm nh§p, sñ li­u ngµ, Niªt Bàn. Chính vì thª mà ta ðã không nói cho ông v« nhæng v¤n ð« ¤y.

"Còn nhæng gì, hÞi Màlunikyaputta, ta ðã giäi thích? Ta ðã giäi thích kh± (dukkha), nguyên nhân cüa kh±, sñ di®t kh±, và con ð߶ng ðßa ðªn sñ di®t kh± (32). HÞi Màlunikyaputta, vì sao mà ta ðã giäi thích chúng? B·i vì nó ích lþi, nó quan h® cån bän ðªn ð¶i s¯ng thánh thi®n tâm linh, nó ðßa ðªn sñ chán bö, sñ giäi thoát, sñ ch¤m dÑt kh± ðau, sñ an tînh, sñ thâm nh§p, sñ li­u ngµ, Niªt Bàn. B·i thª ta ðã giäi thích chúng"

Bây gi¶ ta hãy xét ðªn TÑ Di®u Ъ mà ÐÑc Ph§t bäo Màlunikyaputta r¢ng Ngài ðã giäi thích.

 

Chú thích

(1) Dhp. XII 4.

(2) D II (Colombo, 1929), p.62 (Mahaparinibbàna-sutta).

(3) Tathàgata (Nhß Lai) "ng߶i ðã ðÕt ðªn Chân lý", "ng߶i tìm ra Chân lý". Danh t× này ÐÑc Ph§t th߶ng dùng ð¬ tñ xßng và chï chung các ÐÑc Ph§t khác.

(4) Dhp. XX4

(4b) Sangha có nghîa "ðoàn th¬", nhßng trong Ph§t giáo danh t× này chï "ðoàn th¬ tång læ Ph§t giáo", nghîa là t§p ðoàn tu sî. Ph§t, Pháp (Dhamma hay Giáo lý) và Tång (ðoàn th¬ Tång già) ðßþc xem là tam quy (Tisarana) hay Tam bäo (Tiratana).

(5) D II (Colombo, 1929), p.62.

(6) A (Colombo, 1929), p. 115.

(7) Vimamsaka-sutta, M 47.

(8) Nåm món ¤y là: 1) tham døc, 2) sân h§n, 3) hôn tr¥m (bu°n ngü), 4)trÕo cØ (thân tâm không lúc nào yên), 5) hoài nghi

9) D II (Colombo, 1929) p.95; A (Colombo, 1929), p. 239.

(10) Mahàvìra, ng߶i sáng l§p KÏ na giáo (Jainism), là mµt ng߶i ð°ng th¶i v¾i ÐÑc Ph§t, và có l¨ h½n Ngài vài tu±i.

(11) Upàli-sutta, M 56

(12) Trø ðá, XII

(13) — „n е, nhæng xß·ng ð° g¯m th߶ng rµng rãi yên tînh. Trong các bän Pali th߶ng nói ðªn nhæng nhà kh± hÕnh, ¦n sî cûng nhß ÐÑc Ph§t, · lÕi ban ðêm trong mµt xß·ng ð° g¯m trong ð¶i s¯ng lang thang cüa h÷.

(14) Xem chß½ng nói v« Di®u Ъ thÑ ba.

(15) Bò · „n е th߶ng chÕy rong ngoài ð߶ng. Theo chi tiªt này, thì d߶ng nhß tøc ¤y có t× r¤t lâu xßa. Nhßng th߶ng nhæng bò n¥y hi«n chÑ không nguy hi¬m.

(16) Mµt v¸ A-La-Hán là mµt ng߶i ðã thoát khöi nhæng x¤u xa, b¤t t¸nh nhß døc v÷ng, thù h¢n, ác ðµc, ngu si, kiêu ngÕo, ngã mÕn v.v.. Ng߶i ðã ðÕt ðªn t¥ng thÑ tß và t¥ng cu¯i cùng trong sñ thñc chÑng Niªt Bàn, ð¥y trí hu® t× bi và nhæng ðÑc tính trong sÕch cao quí. Lúc này Pukkusàti chï m¾i ðÕt ðªn t¥ng thÑ ba mà thu§t ngæ g÷i là B¤t lai (không tr· lÕi - Anàgàmi). T¥ng thÑ hai g÷i là Nh¤t lai (còn mµt phen tr· lÕi cõi Ta Bà - Sakadàgàmi) và t¥ng thÑ nh¤t g÷i là Dñ-Lßu (nh§p vào dòng Thánh - Sotàpanna).

(17) Chuy®n "The Pilgrim Kamanita" cüa Karl Gjellerup d߶ng nhß rút cäm hÑng t× chuy®n này.

(18) Abhisamuc, p. 6.

(19) Lu§n án Ph.D. cüa Edith Ludowyk-Gyomroi nhan ð« "The Role of the Miracle in Early Pali Literature" bàn ðªn ð« tài này (chßa xu¤t bän). Cûng cùng tác giä ¤y có viªt cho mµt møc v« cùng mµt ð« tài trong UNIVERSITY OF CEYLON REVIEW, Vol. 1, No (April, 1943) p. 74 và kª tiªp.

(20) Ðây chæ tín ðßþc dùng trong nghîa thông th߶ng "mµ ðÕo, sùng ðÕo, ngoan ðÕo."

(21) S II (PTS), p.117.

(22) S III (PTS), p. 152

(23) S V (PTS), p.423, III, p. 103; M III (PTS), p. 19.

(24) S V (PTS), p. 422.

(25) Canki-sutta, M 95

(26) Sn (PTS), p. 151 (V. 798)

(27) Trong Mahàtanhàsankhaya-suttà, M 38

(28) M I (PTS), p. 260.

(29) M I (PTS), p.p. 134-135. Dhamma (Pháp) · ðây, theo Lu§n có nghîa nhæng sñ chÑng ðÕt tâm linh cao cä, nhæng ý tß·ng và quan ni®m thanh khiªt. Sñ ch¤p vào ngay cä nhæng ði«u cao quý này cùng phäi ðßþc xä bö, thª thì lÕi càng nên xä bö nhæng gì x¤u xa biªt ch×ng nào.

(30) SV (PTS), p. 437.

(31) Cùla-Màlunkya-sutta, M 63

(32) TÑ Di®u Ъ (4 chân lý cao cä) này ðßþc giäi thích trong 4 chß½ng sau.

(33) D߶ng nhß l¶i khuyên này cüa Ph§t ðã có hi®u quä mong mu¯n ð¯i v¾i Màlunkyaputta, vì · mµt ch² khác ta th¤y ông ta ðã ðªn viªng ÐÑc Ph§t lÕi ð¬ xin chï giáo, và theo l¶i dÕy Ngài, ông ta chÑng quä A-La-Hán. A (Colombo, 1929), p.p. 345-246.
.

[Møc Løc][L¶i Gi¾i Thi®u][01][02][03][04][05][06][07][08]