[Møc Løc][L¶i Gi¾i Thi®u][01][02][03][04][05][06][07][08]
.
Con Ð߶ng Thoát Kh±
"What the Buddha Taught", by Ven. Walpola Rahula (1959, 1974)
Thích Næ Trí Häi d¸ch, Sài Gòn, 1966
Ph§t H÷c Vi®n Qu¯c Tª in lÕi, California, USA, 1990 (P.L. 2534)
Chùa Pháp Vân in lÕi, California, USA, 1983 (P.L. 2526)
.
Chß½ng II
TÑ Di®u Ъ
(B¯n chân lý cao cä)
Chân lý thÑ nh¤t: Dukkha(kh±)

Tr÷ng tâm cüa giáo lý ÐÑc Ph§t n¢m trong TÑ Di®u Ъ (Cattàri Ariyasaccàni) mà Ngài tuyên dß½ng ngay trong bài thuyªt pháp ð¥u tiên (1) cüa Ngài cho nhæng ng߶i bÕn cû, nåm nhà kh± hÕnh · v߶n Lµc Uy¬n (Isipatana - Sarrnath ngày nay) g¥n Benarès (Ba la nÕi). Trong bài thuyªt pháp ¤y nhß chúng ta th¤y trong nguyên bän, TÑ Di®u Ъ (b¯n chân lý cao cä) ðßþc nói mµt cách v¡n t¡t. Nhßng có vô s¯ nhæng ch² khác trong các Kinh ði¬n nguyên thüy trong ¤y TÑ Di®u Ъ ðßþc giäng ði giäng lÕi v¾i nhi«u chi tiªt h½n, và b¢ng nhi«u cách khác nhau. Nªu nghiên cÑu TÑ Di®u Ъ này qua nhæng tài li®u và giäi thích ¤y, ta s¨ có ðßþc mµt t߶ng thu§t khá ðÑng ð¡n và chính xác v« nhæng giáo lý tinh yªu cüa ÐÑc Ph§t theo nhæng bän kinh nguyên thüy.

B¯n Chân lý cao cä ¤y là:

1. Kh± (Dukkha)
2. T§p (Samudaya), sñ phát sinh hay ngu°n g¯c cüa kh±.
3. Di®t (Nirodha) sñ ch¤m dÑt kh±.
4. ÐÕo (Magga), con ð߶ng ðßa ðªn sñ ch¤m dÑt kh±.

Chân lý thÑ nh¤t: Kh± Ъ

Di®u Ъ thÑ nh¤t (Dukkha-ariyasacca) th߶ng ðßþc h¥u hªt các h÷c giä d¸ch là "Chân lý cao cä v« sñ kh±", và nó ðßþc giäi thích là: sñ s¯ng, theo Ph§t giáo, chï là ðau kh±. Cä sñ phiên d¸ch lçn giäi thích ¤y ð«u r¤t sai lÕc và không làm ta thöa mãn. Chính vì sñ phiên d¸ch d­ dãi h©p hòi, và sñ giäi thích nông cÕn ¤y v« kh± ðª, mà nhi«u ng߶i ðã l¥m lçn xem Ph§t giáo là yªm thª bi quan.

Trß¾c hªt, Ph§t giáo không bi quan cûng không lÕc quan. Có th¬ g÷i Ph§t giáo là thñc ti­n, vì Ph§t giáo có mµt quan ði¬m thñc ti­n v« nhân sinh và vû trø. Ph§t giáo nhìn sñ v§t mµt cách khách quan (yathàbhùtam).

Ph§t giáo không giä ru ng߶i vào trong mµt thiên ð߶ng cüa ng߶i ngu, cûng không làm ng߶i hãi hùng th¤t vía v¾i ðü m÷i thÑ sþ hãi tß·ng tßþng và ðü m÷i tµi l²i. Nó chï nói cho bÕn biªt mµt cách chân xác và khách quan bÕn là gì và thª gi¾i chung quanh bÕn là gì, và chï cho bÕn con ð߶ng ðßa ðªn tñ do hoàn toàn, thanh bình, an ±n và hÕnh phúc.

Mµt y sî có th¬ nói phóng ðÕi v« mµt chÑng b®nh và làm ng߶i ta hoàn toàn hªt hy v÷ng. Mµt y sî khác có th¬ vì không biªt gì, tuyên b¯ r¢ng không có b®nh gì hªt và không c¥n phäi chæa, và nhß thª ông ta l×a d¯i con b®nh b¢ng mµt sñ an üi giä d¯i. Ng߶i ta có th¬ g÷i ng߶i ð¥u bi quan và ng߶i sau lÕc quan. Cä hai ð«u nguy hi¬m. Nhßng mµt ng߶i y sî thÑ ba tìm th¤y các tri®u chÑng mµt cách chân xác, hi¬u rõ nguyên nhân và bän ch¤t cüa chÑng b®nh, th¤y rõ r¢ng nó có th¬ chæa lành, và can ðäm b¡t tay vào vi®c chæa tr¸, nh¶ thª cÑu ðßþc b®nh nhân. ÐÑc Ph§t cûng nhß v¸ lß½ng y sau cùng n¥y. Ngài là v¸ y sî có trí hu® và khoa h÷c ð¬ tr¸ nhæng cån b®nh cüa thª gian (Bhisakka hay Bhaisajya-guru).

Ðã ðành r¢ng danh t× PhÕn "dukkha" trong cách dùng thông th߶ng có nghîa là "ðau kh±" "ðau ð¾n", "bu°n" hay "sñ c½ cñc", tß½ng phän v¾i chæ "sukha" có nghîa "hÕnh phúc" "ti®n nghi" hay "thoäi mái". Nhßng danh t× dukkha nhß là Di®u Ъ thÑ nh¤t, trình bày quan ði¬m cüa ÐÑc Ph§t v« nhân sinh và vû trø, có mµt ý nghîa triªt lý sâu s¡c h½n và hàm chÑa nhæng nµi dung rµng l¾n h½n nhi«u. Dî nhiên ai cûng công nh§n danh t× Dukkha trong ð® nh¤t Di®u Ъ chÑa ðñng khá rõ ràng ý nghîa thông th߶ng cüa "kh±", nhßng ngoài ra nó cûng còn bao hàm nhæng ý nghîa sâu s¡c h½n nhß "b¤t toàn", "vô th߶ng", "tr¯ng r²ng", "giä tÕm". B·i thª, th§t khó tìm mµt chæ có th¬ bao quát toàn th¬ quan ni®m cüa danh t× Dukkha nhß Ð® nh¤t Kh± ðª, và vì thª t¯t h½n nên ð¬ v§y ð×ng phiên d¸ch, h½n là gây mµt ý tß·ng sai l¥m không xác ðáng v« nó b¢ng cách d¸ch d­ dãi ti®n lþi thành ra "kh±" hay "ðau kh±".

ÐÑc Ph§t không phü nh§n có hÕnh phúc trong sñ s¯ng, khi Ngài bäo có kh± ðau. Trái lÕi Ngài ch¤p nh§n có nhæng hình thái khác nhau v« hÕnh phúc, cä v§t ch¤t cûng nhß tinh th¥n, cho ng߶i thª tøc cûng nhß cho ng߶i xu¤t thª. Trong Kinh Tång chi bµ (Anguttara-nikàya), mµt trong nåm tÕng kinh nguyên thüy b¢ng tiªng Pali, chÑa ðñng nhæng bài thuyªt pháp cüa ÐÑc Ph§t, có nhæng bäng kê nhæng hÕnh phúc (sukkàni), nhß hÕnh phúc cüa cuµc ð¶i ¦n sî và hÕnh phúc cüa cuµc s¯ng gia ðình, hÕnh phúc cüa khoái lÕc giác quan và hÕnh phúc cüa sñ t× bö thª tøc, hÕnh phúc cüa sñ ràng buµc và hÕnh phúc cüa sñ giäi thoát, hÕnh phúc v§t lý và hÕnh phúc tâm linh v.v.. (2) Nhßng t¤t cä nhæng ði«u này ð«u bao g°m trong dukkha. Cä ðªn nhæng cänh gi¾i tâm linh r¤t thu¥n khiªt cüa Thi«n (dhyàna - suy tß, tînh lñ), ðÕt ðßþc nh¶ thñc hành Thi«n quán, hoàn toàn thoát khöi cä ðªn bóng dáng cüa kh± ðau theo nghîa thông th߶ng, nhæng cänh gi¾i có th¬ g÷i là hÕnh phúc thu¥n túy cûng nhß cänh gi¾i Thi«n ðã vßþt khöi nhæng cäm giác v×a lÕc (sukkha), v×a kh± (dukkha), và chï còn là ThÑc thu¥n t¸nh - cä ðªn nhæng cänh gi¾i tâm linh r¤t cao siêu ðó, cûng ðßþc bao hàm trong dukkha. Trong mµt quy¬n Kinh cüa bµ Majjhima-nikàya (cûng thuµc mµt trong nåm tÕng nguyên thüy), sau khi ca tøng hÕnh phúc tâm linh cüa nhæng cänh Thi«n ¤y, ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng "chúng ð«u là vô thßþng, kh± (dukkha), và phäi ch¸u ð±i thay (aniccà dukkhà viparimàmadhammà) (3). Hãy ð¬ ý r¢ng chæ dukkha ðã ðßþc dùng ð¥y ý nghîa. Nó là dukkha không phäi vì có "ðau kh±" trong nghîa thông th߶ng cüa danh t×, nhßng b·i vì "cái gì vô th߶ng là dukkha" (yad aniccam tam dukkham).

ÐÑc Ph§t v¯n thñc tª và khách quan. Nói v« ð¶ì s¯ng và sñ hß·ng thø nhæng khoái lÕc giác quan, Ngài dÕy r¢ng ng߶i ta nên hi¬u rõ ba ði«u:

1. Sñ lôi cu¯n hay sñ vui hß·ng (assàda),
2. H§u quä x¤u hay nguy hi¬m ho£c sñ b¤t mãn (àdìnava),
3. Sñ giäi thoát hay tñ do (nissarana) (4)

Khi bÕn th¤y mµt ng߶i vui vë, duyên dáng và ð©p ð¨, bÕn thích h÷, bÕn b¸ lôi cu¯n, bÕn mu¯n th¤y ði th¤y lÕi ng߶i ¤y nhi«u l¥n, bÕn rút ðßþc khoái lÕc và mãn nguy®n t× n½i ðó. Фy là mµt thñc tÕi cüa kinh nghi®m. Nhßng sñ vui hß·ng ¤y không tr߶ng cØu, cûng nhß ng߶i kia và nhæng vë lôi cu¯n cüa h÷ cûng không tr߶ng cØu næa. Khi hoàn cänh thay ð±i, khi bÕn không th¬ th¤y ng߶i ¤y, khi bÕn b¸ tß¾c ðoÕt ngu°n vui ¤y, bÕn tr· nên bu°n bã, bÕn có th¬ tr· nên thiªu-phäi-chång và m¤t quân bình, bÕn cä ðªn có th¬ hành ðµng mµt cách ðiên r°. Фy là khía cÕnh x¤u, không ð©p ý và nguy hi¬m cüa bÑc tranh (àdìnava). Ði«u này cûng là mµt thñc tÕi kinh nghi®m. Bây gi¶ nªu bÕn không có gì lßu luyªn v¾i ng߶i ðó, nªu bÕn hoàn toàn không dính m¡c, thì ð¤y là tñ do, ð¤y là giäi thoát (nissarana). Ba ði«u này ðúng cho t¤t cä m÷i sñ hß·ng thø trong ð¶i.

T× ðây ta th¤y rõ là không có v¤n ð« bi quan hay lÕc quan, mà v¤n ð« là ta phäi nh§n rõ nhæng khoái lÕc cüa sñ s¯ng cûng nhß sñ giäi thoát khöi chúng, ð¬ hi¬u sñ s¯ng mµt cách toàn di®n và khách quan. Chï khi ¤y m¾i có th¬ g÷i là giäi thoát chân th§t. V« v¤n ð« này ÐÑc Ph§t dÕy:

"HÞi các TÏ kheo, nªu nhæng ¦n sî hay là Bà La Môn nào không hi¬u mµt cách khách quan r¢ng sñ vui hß·ng nhæng khoái lÕc giác quan là sñ vui hß·ng, r¢ng sñ không thöa lòng là sñ không thöa lòng, r¢ng sñ giäi thoát khöi nhæng thÑ ¤y là sñ giäi thoát, thì ch¡c ch¡n là h÷ không th¬ nào hi¬u rõ lòng ham mu¯n ð¯i v¾i khoái lÕc giác quan, không th¬ nào chï dçn cho ng߶i khác ðªn møc ðích ðó, không th¬ nào ng߶i theo l¶i chï dçn cüa h÷ s¨ hi¬u ðßþc thª nào là ham mu¯n ð¯i v¾i khoái lÕc giác quan. Nhßng hÞi các TÏ kheo, nªu có nhæng ¦n sî hay Bà La Môn nào hi¬u ðßþc mµt cách khách quan r¢ng sñ vui hß·ng nhæng khoái lÕc giác quan là sñ vui hß·ng, r¢ng sñ không thöa lòng là không thöa lòng, r¢ng sñ giäi thoát khöi chúng là sñ giäi thoát, khi ¤y ch¡c ch¡n nhæng ng߶i này s¨ hi¬u ðßþc hoàn toàn thª nào là ham mu¯n ð¯i v¾i khoái lÕc giác quan, s¨ có th¬ chï dçn cho mµt ng߶i khác ði ðªn møc ðích ¤y, và ng߶i theo l¶i chï dçn cüa h÷ s¨ hoàn toàn hi¬u ðßþc thª nào là ham mu¯n ð¯i v¾i khoái lÕc giác quan" (5)

Quan ni®m v« dukkha có th¬ nhìn t× ba phß½ng di®n:

1. dukkha trong nghîa kh± thông th߶ng, g÷i là kh± kh± (dukkha-dukkha),
2. dukkha phát sinh do vô th߶ng, chuy¬n biªn, hoÕi kh± (viparinàma-dukkha) và
3. dukkha vì nhæng hoàn cänh gi¾i hÕn cüa sanh tØ, hành kh± (samkhàra-dukkha) (6)

M÷i thÑ ðau kh± trong ð¶i nhß sanh, lão, b®nh tØ, phäi tiªp xúc v¾i nhæng ng߶i và hoàn cänh trái ý (oan t¡ng hµi), phäi xa lìa nhæng ng߶i và hoàn cänh mªn yêu (ái bi®t ly), không ðßþc nhæng gì mình ßa mu¯n (c¥u b¤t ð¡c), bu°n thß½ng, ðau kh±, t¤t cä nhæng hình thÑc kh± th¬ xác và tinh th¥n ¤y (ngû ¤m xí thÕnh) nhæng ði«u mà ai cûng nh§n là ð¾n ðau, kh± s· ð«u ðßþc bao g°m trong dukkha theo nghîa kh± thông th߶ng, kh±-kh± (dukkha-dukkha)

Mµt cäm giác hoan lÕc, mµt hoàn cänh hÕnh phúc trong ð¶i không bao gi¶ tr߶ng cØu b¤t di®t. S¾m hay muµn nó cûng thay ð±i. Khi nó biªn ð±i, nó phát sinh kh± ðau b¤t hÕnh. Sñ thång tr¥m này ðßþc bao hàm trong dukkha theo nghîa nhæng kh± ðau phát sinh do sñ chuy¬n biªn, vô th߶ng, hoÕi kh± (vipar¸nàma-dukkha)

Hai hình thÑc kh± (dukkha) trên ðây th§t d­ hi¬u và không ai ch¯i cãi. Khía cÕnh này cüa ð® nh¤t Di®u Ъ th߶ng ðßþc ng߶i ta biªt ðªn nhi«u h½n, vì nó d­ hi¬u và ð¤y là kinh nghi®m thông th߶ng trong sñ s¯ng h¢ng ngày.

Nhßng hình thÑc thÑ ba cüa dukkha, hành kh± (samkhàra-dukkha) m¾i chính là khía cÕnh triªt lý quan tr÷ng nh¤t trong Di®u Ъ thÑ nh¤t, và ð¬ hi¬u nó, ta c¥n giäi thích, phân tích cái mà ta g÷i là mµt "thñc th¬", mµt "cá th¬" hay "tôi".

Cái mà ta g÷i "bän ngã", "cá th¬" hay "tôi" theo triªt lý Ph§t giáo, chï là mµt sñ ph¯i hþp nhæng nång lñc h¢ng biªn tâm lý và v§t lý, có th¬ chia thành 5 nhóm hay u¦n (pancakkhandha). ÐÑc Ph§t dÕy: "Tóm lÕi, nåm u¦n trói buµc là dukkha" (7). — mµt ch² khác, Ngài ð¸nh nghîa rõ r¢ng "dukkha là gì, phäi nói r¢ng ð¤y là ngû u¦n." (8). Ðây ta phäi hi¬u rõ r¢ng dukkha, và nåm u¦n không phäi là hai, nåm u¦n chính là dukkha. Chúng ta s¨ hi¬u ði¬m này rõ h½n, khi có mµt khái ni®m v« nåm u¦n c¤u tÕo nên cái mà ta g÷i là "thñc th¬" hay "ngã". Nåm u¦n ¤y là gì?

Ngû u¦n

-- U¦n thÑ nh¤t là S¡c u¦n (rùpakkhandha). Trong t× ngæ "s¡c u¦n" này, bao g°m b¯n ÐÕi c± truy«n (cattàri mahàbhùtàni) là: ð¤t, nu¾c, lØa, gió, (ð¸a, thüy, höa, phong) và nhæng ch¤t do t× b¯n ÐÕi (s· tÕo s¡c - upàdàya-rùpa) (9). Trong nhæng s· tÕo s¡c ¤y g°m có nåm cån, m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân và nhæng ð¯i tß(r)ng ngoÕi gi¾i tß½ng ðß½ng v¾i nåm cån ¤y (5 cänh): s¡c hình, âm thanh, mùi, v¸, nhæng v§t có th¬ ðµng chÕm tiªp xúc (s¡c, thanh, hß½ng, v¸, xúc) và còn có mµt vài quan ði¬m ý nghî hay tß tß·ng · trong phÕm vi nhæng ð¯i tßþng cüa tâm thÑc (pháp xÑ - dharmàyatana) (10). Nhß thª t¤t cä thª gi¾i v§t th¬, thuµc nµi tâm cûng nhß ngoÕi gi¾i, ð«u bao g°m trong s¡c u¦n.

--U¦n thÑ hai là cäm giác hay Th÷ (vedanàkkhandha). Trong u¦n này ðßþc bao g°m t¤t cä nhæng cäm giác vui, kh±, ho£c không vui không kh±, ðßþc cäm nh§n do sñ tiªp xúc cüa nhæng cäm quan v§t lý và tâm lý (cån) v¾i thª gi¾i bên ngoài (cänh). Nhæng cäm giác này có 6 loÕi: nhæng cäm giác phát sinh khi m¡t xúc tiªp v¾i nhæng hình s¡c, tai v¾i âm thanh, mûi v¾i mùi, lßÞi v¾i v¸, thân th¬ v¾i nhæng v§t cÑng m«m, và ý (mà trong triªt h÷c Ph§t giáo ðßþc xem là quan nång thÑ sáu) v¾i nhæng ð¯i tßþng cüa ý thÑc hay tß tß·ng, ý nghî (11). T¤t cä m÷i cäm giác v§t lý và tâm linh cüa ta ð«u bao hàm trong u¦n này.

— ðây ta cûng nên giäi thích s½ lßþc v« ý nghîa bao hàm trong t× ngæ "ý" (manas) cüa triªt h÷c Ph§t giáo. C¥n hi¬u rõ r¢ng "ý" không phäi là "tâm" ð¯i l§p v¾i v§t. Ta nên luôn luôn nh¾ r¢ng Ph§t h÷c không công nh§n có mµt tinh th¥n ð¯i l§p v¾i v§t ch¤t, nhß ph¥n ðông các h® th¯ng triªt h÷c và tôn giáo khác ch¤p nh§n. Ý chï là mµt giác quan hay c½ quan (indriya) nhß m¡t hay tai. Nó có th¬ ðßþc ði«u khi¬n, phát tri¬n nhß b¤t cÑ giác quan nào khác và ÐÑc Ph§t th߶ng nh¡c nh· khá nhi«u v« giá tr¸ cüa sñ chª ngñ và ði«u phøc sáu cån n¥y: Sñ khác bi®t giæa m¡t và tâm nhß nhæng cån là · ch² "m¡t" nh§n biªt thª gi¾i nhæng màu s¡c và nhæng hình thÑc có th¬ th¤y ðßþc, trong khi "tâm" nh§n biªt thª gi¾i nhæng ý tß·ng và nhæng ð¯i tßþng tâm thÑc. Chúng ta nh§n biªt ðßþc nhæng phÕm vi khác nhau nh¶ nhæng quan nång khác nhau. Ta không th¬ nghe màu s¡c, mà là th¤y chúng. Ta cûng không th¬ th¤y âm thanh mà nghe chúng. Nhß thª v¾i nåm s¡c cån cüa ta - m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân - ta chï nh§n biªt ðß(r)c thª gi¾i nhæng hình s¡c, âm thanh, mùi, v¸ và nhæng v§t tiªp xúc. Nhßng nhæng thÑ n¥y chï là mµt ph¥n cüa thª gi¾i, không phäi là t¤t cä. Còn nhæng ý ni®m và tß tß·ng thì sao? Chúng cûng là mµt ph¥n cüa thª gi¾i vû trø. Nhßng chúng ta không th¬ ðßþc nh§n biªt quan ni®m b¢ng khä nång cüa m¡t, tai, mûi, lßÞi hay thân, mà chúng có th¬ ðßþc quan ni®m nh¶ mµt quan nång khác, tÑc là ý. Nhæng ý ni®m, tß tß·ng tuy v§y không phäi là bi®t l§p v¾i thª gi¾i mà nåm s¡c cån nh§n biªt. Quä v§y, chúng tùy thuµc vào, và b¸ gi¾i hÕn b·i nhæng kinh nghi®m v§t lý. B·i thª mà mµt ng߶i mù t× s½ sinh không th¬ có ý ni®m v« màu s¡c, tr× phi do sñ loÕi-suy t× nhæng âm thanh hay vài sñ v§t khác do nhæng cån khác cüa y cäm nh§n. Nhæng ý ni®m và tß tß·ng, l§p thành mµt ph¥n cüa thª gi¾i, nhß v§y ðã ðßþc phát sinh và gi¾i hÕn b·i nhæng kinh nghi®m v§t lý và ðßþc quan ni®m b·i tâm ý. Do ðó mà ý (manas) cûng ðßþc xem nhß mµt giác quan (cån) (indriya) nhß m¡t hay tai.

-- U¦n thÑ ba là Tß·ng (sannàkkhandha). Cûng nhß "th÷ u¦n", "tß·ng" (tri giác) cûng g°m sáu loÕi, tß½ng ðß½ng v¾i sáu cån bên trong và sáu cänh bên ngoài. Cûng nhß nhæng cäm giác (th÷), "tß·ng" ðßþc phát sinh do sñ tiªp xúc giæa sáu cån v¾i ngoÕi gi¾i. Chính là nhæng tri giác n¥y, nh§n biªt sñ v§t là v§t lý hay tâm linh (12).

-- U¦n thÑ tß là nhæng sñ tÕo tác cüa tâm thÑc (13) hay Hành u¦n (samkhàrakkhandha). Nhóm n¥y bao g°m t¤t cä các hoÕt ðµng cüa ý chí, x¤u hay t¯t. Nhæng gì th߶ng ðß(r)c xem là karma (nghi®p) cûng thuµc vào u¦n n¥y. — ðây nên nh¡c lÕi ð¸nh nghîa cüa chính ÐÑc Ph§t v« "nghi®p": "HÞi các TÏ Kheo, chính ý mu¯n (cetanà) ta g÷i là nghi®p. Khi ðã mu¯n, thì ng߶i ta li«n thñc hành b¢ng thân, mi®ng, ý "(14). Ý mu¯n là "sñ tÕo tác b¢ng tâm ý, hoÕt ðµng tâm linh. Công vi®c cüa nó là d¡t dçn tâm ý trong phÕm vi nhæng hoÕt ðµng x¤u, t¯t ho£c không x¤u không t¯t" (15). Cûng nhß cäm giác (th÷) hay tri giác (tß·ng), hành cûng g°m sáu loÕi, tß½ng quan v¾i sáu quan nång nµi gi¾i và sáu ð¯i tß(r)ng ngoÕi gi¾i tß½ng Ñng (cä v§t lý và tâm lý) (16). Cäm giác và tri giác không phäi là nhæng hoÕt ðµng ý chí. Chúng không phát sinh nhæng nghi®p quä, chï có nhæng hoÕt ðµng do ý chí nhß chú ý, (tác ý - manasikàra), mu¯n (døc - chanda), xác ð¸nh (th¡ng giäi - adhimokkha), tin (tín -pannà), ngh¸ lñc (tinh t¤n, viriya), tham (ràya), ghê t·m hay thù ghét (h§n - patigha), ngu si (vô minh - avijjà), kiêu cång (mÕn - màna), ch¤p vào thân xác (thân kiªn - sakkàya-ditthi) v.v.. m¾i có th¬ phát sinh nghi®p quä. Có t¤t cä 52 tâm s· (nhæng hoÕt ðµng tâm ý) nhß thª, tÕo nên hành u¦n.

- U¦n thÑ nåm là ThÑc (vinnànakhandha) (17). ThÑc là mµt phän Ñng có cån bän là mµt trong sáu giác quan (m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân và ý), và ð¯i tß(r)ng là mµt trong sáu hi®n tßþng ngoÕi gi¾i tß½ng Ñng (hình s¡c, âm thanh, mùi, v¸, sñ v§t xúc tiªp và sñ v§t thuµc tâm gi¾i). ChÆng hÕn, nhãn thÑc (cakkha-vinnàna) có con m¡t làm cån bän cho nó và mµt hình s¡c th¤y ðßþc làm ð¯i tßþng. Ý thÑc (mano-vinnàna) có tâm ý (manas) làm cån bän và mµt sñ v§t thuµc tâm gi¾i, nghîa là mµt ý ni®m hay tß tß·ng (pháp), làm ð¯i tßþng. Nhß thª ThÑc liên quan v¾i nhæng quan nång khác và cûng nhß Th÷, Tß·ng, Hành, ThÑc g°m sáu loÕi tß½ng quan v¾i sáu cån và sáu cänh. (18).

C¥n hi¬u rõ r¢ng ThÑc không nh§n ra mµt ð¯i tßþng. Ðây chï là mµt thÑ rõ biªt - rõ biªt sñ hi®n di®n cüa mµt ð¯i tßþng. Khi m¡t xúc tiªp v¾i mµt màu s¡c, màu xanh chÆng hÕn, nhãn thÑc li«n phát kh·i nhßng chï là mµt sñ ý thÑc v« hi®n di®n cüa mµt màu s¡c, nó không nh§n ra r¢ng ð¤y là màu xanh. — ðoÕn này không có sñ nh§n thÑc. Chính là tri giác (u¦n thÑ ba, tß·ng u¦n) m¾i nh§n ra r¢ng ð¤y là màu xanh. Danh t× "nhãn thÑc" là mµt t× ngæ triªt h÷c ám chï cùng mµt ý nhß chæ "th¤y" thông th߶ng. Th¤y không có nghîa nh§n biªt. Các loÕi khác cüa thÑc (nhî thÑc, tÖ thÑc, thi®t thÑc) cûng thª.

— ðây, ta c¥n nh¡c lÕi r¢ng: theo triªt lý Ph§t giáo không có mµt linh h°n tr߶ng cØu, b¤t biªn nào có th¬ ðßþc xem là "ngã" hay "linh h°n", hay "cái tôi", ð¯i l§p v¾i sñ v§t, và ThÑc (vinnàna) không nên xem là "tinh th¥n" ð¯i l§p v¾i v§t th¬. Ði¬m này c¥n ðßþc nh¤n mÕnh ð£c bi®t, vì t× kh·i thüy cho ðªn ngày nay vçn có mµt quan ni®m sai l¥m r¢ng ý thÑc là mµt thÑ Ngã hay linh h°n tß½ng tøc l§p thành mµt bän th¬ tr߶ng t°n trong sñ s¯ng.

Mµt ð° ð® cüa ÐÑc Ph§t tên Sàti, cho r¢ng ÐÑc ÐÕo sß ðã dÕy: "Chính ThÑc này luân h°i và ði cùng kh¡p". ÐÑc Ph§t höi ông ta mu¯n nói "thÑc" là gì. Câu trä l¶i cüa Sàti là mµt câu c± ði¬n: "Фy là cái gì cüa sñ di­n tä, cäm th¤y, kinh nghi®m nhæng kªt quä cüa nhæng hành ðµng x¤u và t¯t".

ÐÑc Ph§t ðã qu· trách: "Này ng߶i ng¯c kia, ông ðã nghe ta giäng nhß thª cho ng߶i nào v§y? Há ta ðã không nhi«u phen giäi thích r¢ng ThÑc phát kh·i nh¶ nhæng ði«u ki®n, r¢ng không có ThÑc phát kh·i nªu không có nhæng ði«u ki®n - hay sao?" R°i ÐÑc Ph§t tiªp tøc giäng chi tiªt v« ThÑc nhß sau:

"ThÑc ðßþc g÷i tên tùy theo b¤t cÑ ði«u ki®n nào nh¶ ð¤y nó phát kh·i: nh¶ con m¡t và nhæng hình dáng mà mµt thÑc phát sinh, và nó ðßþc g÷i là nhãn thÑc; nh¶ tai và âm thanh mà mµt thÑc phát sinh và nó ðßþc g÷i là nhî thÑc; nh¶ mûi và mùi mà mµt thÑc phát sinh và nó ðßþc g÷i là tÖ thÑc; nh¶ lßÞi và v¸ mà mµt thÑc phát sinh và nó ðßþc g÷i là thi®t thÑc; nh¶ thân th¬ và nhæng sñ v§t s¶ mó ðßþc mà mµt thÑc phát sinh và nó ðßþc g÷i là thân thÑc; nh¶ tâm ý và nhæng ð¯i tßþng tâm gi¾i (tß tß·ng ho£c ý nghî) mà mµt thÑc phát sinh, và nó ðßþc g÷i là ý thÑc."

ÐÑc Ph§t giäi thích rõ thêm b¢ng mµt ví dø: Mµt ng÷n lØa ðßþc g÷i tên tùy theo nhiên li®u ðã ð¯t lên nó. Mµt ng÷n lØa có th¬ ðßþc ð¯t b¢ng cüi, và nó ðßþc g÷i là lØa cüi. Nó có th¬ ðßþc ð¯t b¢ng r½m, và g÷i là lØa r½m. ThÑc cûng thª ðßþc g÷i tên tùy theo ði«u ki®n nh¶ ð¤y nó phát sinh.

Cån cÑ trên ði¬m này, Buddhaghosa (Ph§t âm), mµt lu§n sß l²i lÕc, ðã giäi thích: "... mµt ng÷n lØa cháy b¢ng cüi chï cháy khi có cüi, s¨ t¡t khi cüi không còn, b·i vì khi ¤y ði«u ki®n ðã thay ð±i, nhßng lØa không quay sang tro và tr· thành mµt ng÷n lØa tro. Cûng thª cái thÑc phát sinh nh¶ con m¡t và hình dáng, chï phát sinh qua th¸ quan khi có ði«u ki®n m¡t, hình dáng, ánh sáng và sñ chú ý; nó s¨ ch¤m dÑt ngay khi ði«u ki®n không còn · ð¤y, vì khi ¤y ði«u ki®n thay ð±i, nhßng thÑc ¤y không quay sang l² tai v.v.., và tr· thành nhî thÑc v.v.."

ÐÑc Ph§t tuyên b¯ rõ ràng r¢ng thÑc tùy thuµc vào v§t th¬ cäm giác, tri giác và ý chí (s¡c, th÷, tß·ng, hành) và nó không th¬ t°n tÕi bi®t l§p v¾i chúng. Ngài dÕy:

"ThÑc có th¬ t°n tÕi nh¶ s¡c (rùpupàyam) làm phß½ng ti®n, s¡c làm ð¯i tß(r)ng, s¡c làm n½i nß½ng tña, và tìm lÕc thú trong s¡c; nó có th¬ l¾n thêm, tång trß·ng, phát tri¬n; hay thÑc có th¬ t°n tÕi l¤y th÷ làm phß½ng ti®n hay tß·ng làm phß½ng ti®n ... hay hành làm phß½ng ti®n, hành làm ð¯i tßþng, hành làm n½i nß½ng tña, và tìm lÕc thú trong ¤y; nó có th¬ tång trß·ng, l¾n lên, phát tri¬n.

Nªu có ng߶i nói: Tôi s¨ chï ra sñ ðªn, sñ ði, sñ sinh, sñ tång trß·ng hay sñ phát tri¬n cüa ThÑc bi®t l§p v¾i s¡c, th÷, tß·ng, hành, thì ng߶i ¤y ðã nói mµt chuy®n không có thñc". (21)

Tóm t¡t ð¤y là Ngû U¦n. Cái mà ta g÷i là mµt "linh h°n" hay "cá th¬" hay "tôi", chï là mµt tên g÷i cho ti®n hay mµt nhãn hi®u ð¬ ð£t cho sñ nhóm h÷p cüa nåm u¦n ¤y. T¤t cä chúng ð«u vô th߶ng, t¤t cä ð«u h¢ng biªn. "B¤t cÑ cái gì vô th߶ng ð«u là dukkha". Ðây là ý nghîa chân chính cüa l¶i Ph§t dÕy: "Tóm lÕi, Ngû U¦n trói buµc là kh±". Chúng không còn là mµt, · vào hai th¶i ði¬m tiªp nhau. — ðây A không b¢ng A. Chúng luôn luôn · trong mµt dòng sinh và di®t t×ng giây phút.

"HÞi nhæng ng߶i Bà La Môn, nó gi¯ng nhß mµt dòng thác ð±, chäy mau và trôi xa, mang theo nó m÷i v§t, không có lúc nào, phút nào nó ng×ng chäy, và cÑ tiªp tøc chäy mãi trôi mãi. HÞi nhæng ng߶i ¦n sî, ð¶i ng߶i cûng thª, gi¯ng nhß mµt giòng thác"(22). Nhß ÐÑc Ph§t dÕy Ratthapàla: "Vû trø là dòng tß½ng tøc và là vô th߶ng."

Mµt sñ v§t biªn ði, tÕo ði«u ki®n cho sñ xu¤t hi®n cüa v§t kª tiªp trong mµt chu²i dài nhân và quä. Không có gì là bän th¬ b¤t biªn · trong chúng. Không có mµt cái gì · ð¢ng sau chúng mà có th¬ g÷i là mµt cái ngã tr߶ng cØu (àtman), cá th¬; không có gì có th¬ ðßþc g÷i là "tôi" thñc sñ. Ai cûng s¨ ð°ng ý r¢ng không yªu t¯ nào, s¡c hay th÷ hay tß·ng, hay mµt hoÕt ðµng tâm linh nào thuµc hành u¦n, hay thÑc, không mµt yªu t¯ nào trong s¯ ¤y có th¬ thñc g÷i là "tôi" (23). Nhßng khi nåm u¦n v§t lý và tâm lý này v¯n tß½ng quan v¾i nhau, cùng hoÕt ðµng ph¯i hþp nhß mµt bµ máy v§t lý-tâm lý (24), khi ¤y ta có mµt ý tß·ng v« "tôi". Nhßng ðây chï là mµt ý tß·ng sai l¥m, mµt sñ tÕo tác cüa tâm thÑc thuµc v« u¦n thÑ tß (hành) nhß ðã bàn ðªn, hoÕt ðµng ¤y là ý tß·ng v« thân, thân kiªn (Sakkàyaditthi).

Nåm u¦n ¤y h÷p lÕi, mà ta quen g÷i là mµt "cá th¬", chính là dukkha (Samkhàra-dukkha). Không có cá th¬ hay "tôi" nào khác ð¢ng sau nåm u¦n ¤y ð¬ ch¸u kh±. Nhß Buddhaghosa ðã nói: "Chï có ðau kh±, nhßng không có ng߶i kh± ðau".

Có hành ðµng, nhßng không có ng߶i hành ðµng (25). Không có mµt ng߶i ð¦y xe b¤t ðµng ð¢ng sau sñ chuy¬n ðµng. Chï có sñ chuy¬n ðµng. Không ðúng khi nói r¢ng sñ s¯ng ðang chuy¬n d¸ch, mà sñ s¯ng chính là chuy¬n d¸ch. Sñ s¯ng và chuy¬n d¸ch không phäi là hai. Nói cách khác, không có ng߶i tß tß·ng · ð¢ng sau tß tß·ng. Chính tß tß·ng là ng߶i tß tß·ng. Nªu tách bö tß tß·ng ra, ta s¨ không tìm th¤y ðâu là ng߶i tß tß·ng. — ðây ta không khöi nh§n xét: quan ði¬m Ph§t giáo ð¯i l§p hoàn toàn v¾i Cogito ergo sum cüa Descartes: "Tôi suy nghî, v§y nên có tôi."

Bây gi¶, ng߶i ta có th¬ ð£t câu höi: sñ s¯ng có mµt kh·i ði¬m hay không? Theo giáo lý ÐÑc Ph§t, kh·i ði¬m cüa dòng sinh hoÕt cüa chúng sinh thì không th¬ nghî bàn ðßþc. Ng߶i tin vào sñ tÕo dñng cüa Thßþng Ъ có th¬ ngÕc nhiên trß¾c giäi ðáp này. Nhßng nªu bÕn höi h÷: "Kh·i thüy cüa Thßþng Ъ là gì?" h÷ s¨ trä l¶ không do dñ: "Thßþng Ъ không có b¡t ð¥u" và h÷ lÕi không ngÕc nhiên trß¾c sñ trä l¶i cüa chính h÷. ÐÑc Ph§t dÕy: "HÞi các TÏ kheo, vòng liên tøc này (luân h°i - samsàra) không có mµt kªt thúc rõ r®t, và kh·i thüy cüa chúng sinh lån lµn trong vô minh và trói buµc b·i døc v÷ng, là không th¬ quan ni®m ðßþc' (26). Và v« sau, nói ðªn vô minh, nguyên nhân chính cüa sanh tØ, ÐÑc Ph§t dÕy: "Ngu°n g¯c cüa vô minh (avijjà) không th¬ ðßþc quan ni®m ð¬ cä quyªt r¢ng bên ngoài mµt ði¬m nào ðó không có vô minh" (27). Nhß thª không th¬ nói r¢ng không có sñ s¯ng · bên ngoài mµt ði¬m nào nh¤t ð¸nh.

Tóm lÕi ð¤y là ý nghîa cüa Di®u Ъ v« dukkha. Ði«u t¯i quan tr÷ng là phäi hi¬u chân lý thÑ nh¤t này mµt cách rõ ràng b·i vì, nhß ÐÑc Ph§t dÕy: "Ng߶i nào th¤y rõ ðßþc Dukkha cûng th¤y luôn nguyên nhân cüa Dukkha, cûng th¤y luôn sñ di®t Dukkha và cûng th¤y luôn con ð߶ng ðßa ðªn sñ di®t Dukkha" (28).

Ði«u này tuy®t nhiên không làm cho ð¶i cüa mµt Ph§t tØ bu°n r¥u phi«n muµn, nhß vài ng߶i l¥m tß·ng. Trái lÕi mµt Ph§t tØ chân chính là ng߶i hÕnh phúc nh¤t tr¥n gian. Ng߶i ¤y không sþ hãi lo l¡ng. H÷ luôn luôn bình an thanh thoát và không th¬ b¸ tai nÕn hay biªn chuy¬n làm cho ðiêu ðÑng ðäo ðiên, vì h÷ th¤y m÷i sñ ðúng nhß th§t. ÐÑc Ph§t không bao gi¶ bu°n s¥u u ám. Ngài th߶ng ðßþc nhæng ng߶i ð°ng th¶i tä là: "luôn luôn mïm c߶i" (mihita-pubbamgama). Trong hµi h÷a và ðiêu kh¡c Ph§t giáo, ÐÑc Ph§t luôn luôn ðßþc trình bày v¾i mµt s¡c di®n hÕnh phúc, bình an, hài lòng và t× bi. Không bao gi¶ ng߶i ta th¤y mµt nét ðau kh± ðiêu ðÑng hay cñc lòng (29). MÛ ngh® và kiªn trúc Ph§t giáo, nhæng ngôi chùa th¶ Ph§t không bao gi¶ cho ng߶i ta cäm tß·ng u ám bu°n s¥u, mà th߶ng có không khí bình an và thanh thoát.

M£c dù sñ s¯ng có kh± ðau, mµt Ph§t tØ không nên bu°n s¥u vì ðó, không nên oán h§n hay thiªu kiên nhçn vì ðó. Theo Ph§t giáo, mµt trong nhæng ði«u x¤u xa nh¤t · ð¶i là oán h§n hay thù ghét. Oán h§n (pratigha) ðß(r)c giäi là "sñ thù ghét ð¯i v¾i chúng sinh, ð¯i v¾i ðau kh± và ð¯i v¾i nhæng gì thuµc v« kh± ðau. Công vi®c cüa nó là gây mµt cån bän cho nhæng hoàn cänh b¤t hÕnh và hành vi ác" (30). V§y thiªu kiên nhçn trß¾c kh± ðau là mµt ði«u sai l¥m. Sñ thiªu kiên nhçn hay oán h§n trß¾c kh± ðau không làm cho ðau kh± ¤y tiêu tan. Trái lÕi, ði«u ¤y tång thêm r¯i ren và làm tr¥m tr÷ng thêm mµt hoàn cänh v¯n ðã khó ch¸u. Ði«u c¥n thiªt không phäi là oán h§n hay thiªu kiên nhçn, mà phäi hi¬u rõ v¤n ð« kh± ðau, nó ðã phát sinh thª nào, làm sao xua ðu±i nó, và tùy theo ð¤y mà hành ðµng v¾i kiên nhçn, thông minh, quä quyªt và ngh¸ lñc.

Có hai bän kinh xßa cû g÷i là Trß·ng Lão K® (Theragàthà) và Trß·ng Lão Ni K® (Therigàthà) chÑa ð¥y nhæng l¶i l¨ vui m×ng cüa các tång và ni cüa ÐÑc Ph§t, nhæng ng߶i ðã tìm th¤y an vui hÕnh phúc trong ð¶i nh¶ giáo lý cüa Ngài. Vua Kosala mµt hôm bÕch ÐÑc Ph§t r¢ng: "Khác v¾i nhi«u ð° ð® cüa các h® th¯ng tôn giáo khác, th߶ng trông h¯c hác, thô k®ch, xanh xao, ti«u tøy ít ßa nhìn, nhæng ð° ð® cüa Ngài luôn luôn "vui vë thanh thoát, h°n nhiên, sung sß¾ng, vui hß·ng lÕc thú ð¶i s¯ng tâm linh, không lo âu, bình an, thß thái'. Vua thêm r¢ng ông tin tính ch¤t lành mÕnh ðó là do · ch² "nhæng v¸ thßþng t÷a này ch¡c ch¡n ðã nh§n chân toàn v©n ý nghîa giáo lý cüa ÐÑc Thª Tôn". (31)

Ph§t giáo hoàn toàn ð¯i l§p v¾i thái ðµ tß tß·ng bu°n s¥u, phi«n muµn, u ám và xem ð¤y là mµt tr· ngÕi cho sñ thñc hi®n chân lý. Trái lÕi, ta nên nh¡c lÕi · ðây r¢ng sñ vui sß¾ng, "hï" (pìti), là mµt trong bäy yªu t¯ ð¬ ðÕt giác ngµ hay "th¤t giác chi" (Bojjhamgas), nhæng ðÑc tính c¯t yªu phäi ðßþc ðào luy®n ð¬ thñc hi®n Niªt Bàn. (32).

 

Chú thích

(1) Dhammacakkappavattana-sutta, "Kinh Chuy¬n pháp luân", Mhvg. (Alutgama, 1922) p. 9 ff, SV (PTS), p. 420 ff.
(2) A (Colombo), 1929, p. 49.
(3) Mahàdukkhakkhandha-sutta, M I (PTS), p. 90.
(4) M I (PTS), p. 85 ff, SIII (PTS), p.27 ff.
(5) M I (PTS). P. 87.
(6) Vism (PTS), p. 499, Abhisamuc, p. 38.
(7) Samkhittena pancupàdànakkhandhà sukkhà. SV (PTS), p. 421.
(8) S III (PTS), p. 158.
(9) S III (PTS), p. 59.
(10) Abhisamuc, p. 4.
(11) S III (PTS), p. 59.
(12) S III (PTS), p. 60.
(13) "Hành" là mµt danh t× nay th߶ng dùng ð¬ di­n tä ý nghîa rµng l¾n cüa chæ samkhàra trong ngû u¦n. Samkhàra · trong tr߶ng h(r)p khác có th¬ chï b¤t cÑ cái gì gi¾i hÕn, trong ý nghîa này t¤t cä nåm u¦n ð«u là samkhàra.
(14) A (Colombo, 1929), p. 590 - Cetanàham bhikkhave kammam vadàmi. Cetayitvà kammam karoti kàyena vàcà manasà.
(15) Abhisamuc, p.6.
(16) S III (PTS), p. 60.
(17) Theo Ph§t giáo ÐÕi th×a, ThÑc u¦n có 3 phß½ng di®n: tâm, (citta), ý (manas) và thÑc (vijnàna), và tàng thÑc (Àlaya vijnàna) cûng · trong u¦n này. Mµt sñ nghiên cÑu chi tiªt và tï giäo v¤n ð« này s¨ ðßþc tìm th¤y trong mµt tác ph¦m s¡p xu¤t bän cüa biên giä v« triªt h÷c Ph§t giáo.
(18) S III (PTS), p. 61.
(19) Mahàtamhàsumkhaya-sutta, M I (PTS), p. 256 ff.
(20) MA II (PTS), p.p. 306-307.
(21) S III (KTS), p. 58.
(22) A (Colombo, 1929), p. 700.
(23) Lý thuyªt Anatta "vô ngã" s¨ ðßþc bàn trong chß½ng VI.
(24) ÐÕi ðÑc Buddhaghosa so sánh mµt con ng߶i v¾i mµt ðµng c½ b¢ng g² (dàruyanta). Vism. (PTS), p.p. 594-595.
(25) Vism (PTS), p. 513.
(26) S II (PTS), p.p. 178-179, III p.p. 159, 151.
(27) AV (PTS), p.113.
(28) SV (PTS), p. 437.
(29) Có mµt tßþng Ph§t · Gandhara, và cûng có · Phúc Kiªn, Trung Hoa, trình bày ÐÑc Ph§t nhß mµt nhà kh± hÕnh ti«u tøy g¥y ð¬ lµ cä xß½ng s߶n. Nhßng ð¤y là trß¾c khi Giác Ngµ, lúc Ngài theo l¯i tu kh± hÕnh mà sau này Ngài bài bác khi ðã thành Ph§t.
(30) Abhisamuc, p. 7.
(31) M II (PTS), p. 121.
(32) V« "Th¤t B° Ы Ph§n": xem chß½ng VII, v« Thi«n quán.
.

[Møc Løc][L¶i Gi¾i Thi®u][01][02][03][04][05][06][07][08]