[Møc Løc][L¶i Gi¾i Thi®u][01][02][03][04][05][06][07][08]
.
Con Ð߶ng Thoát Kh±
"What the Buddha Taught", by Ven. Walpola Rahula (1959-1974)
Thích Næ Trí Häi d¸ch, Sài Gòn, 1966
Ph§t H÷c Vi®n Qu¯c Tª in lÕi, California, USA, 1990 (P.L. 2534)
Chùa Pháp Vân in lÕi, California, USA, 1983 (P.L. 2526)
.
Chß½ng IV
Di®u Ъ ThÑ Ba
Di®t (nirodha)
Sñ ch¤m dÑt Kh±

Chân lý cao cä thÑ ba là có mµt l¯i thoát cho kh± ðau, ra khöi sñ tiªp n¯i cüa Dukkha. Ðây g÷i là chân lý cao cä v« sñ ch¤m dÑt kh±, ð¤y là Niªt Bàn, Nibbàna hay thông døng h½n là PhÕn ngæ Nirvàna.

Mu¯n tr× di®t dukkha mµt cách hoàn toàn, ng߶i ta phäi di®t cµi g¯c chính cüa dukkha ¤y là lòng khao khát hay tham ái "tanha", nhß ta ðã th¤y · trên ðây. B·i thª Niªt Bàn còn g÷i là di®t ái (Tanhakkhaya): Sñ di®t hÆn døc v÷ng.

Bây gi¶ bÕn s¨ höi: Nhßng Niªt Bàn là gì? Nhi«u bµ sách ðã viªt ra ð¬ trä l¶i cho câu höi khá tñ nhiên và ð½n giän ¤y, tuy nhiên chúng chï làm hoang mang thêm v« v¤n ð« h½n là làm sáng tö. Giäi ðáp hþp lý duy nh¤t cho câu höi là: không th¬ nào giäi ðáp ð¥y ðü và thöa ðáng b¢ng danh t×, vì ngôn ngæ con ng߶i quá nghèo nàn ð¬ di­n ðÕt bän ch¤t thñc sñ cüa Chân lý tuy®t ð¯i hay Thñc TÕi t¯i h§u là Niªt Bàn. Ngôn ngæ ðßþc loài ng߶i c¤u tÕo và xØ døng ð¬ di­n tä nhæng sñ v§t và ý tß·ng mà giác quan và ý thÑc h÷ kinh nghi®m. Mµt kinh nghi®m siêu-nhân-loÕi, nhß kinh nghi®m v« thñc tÕi tuy®t ð¯i, không thuµc vào phÕm trù ¤y,. B·i thª không có nhæng t× ngæ ð¬ di­n ðÕt kinh nghi®m này, cûng nhß con cá không có trong ngæ vñng cüa nó danh t× ð¬ di­n tä tính ch¤t cüa ð¤t cÑng. Con rùa bäo con cá bÕn cüa nó r¢ng nó m¾i tr· v« h° ao sau khi ði dÕo trên ð¤t li«n. "Dî nhiên là anh mu¯n nói anh b½i lµi trên ¤y chÑ?", con cá nói. Con rùa c¯ giäi thích r¢ng "ng߶i ta" không th¬ b½i lµi trên ð¤t cÑng, và ng߶i ta ði trên ¤y. Nhßng con cá vçn khång khång mµt mñc r¢ng không th¬ có chuy®n nhß thª, ð¤y phäi là ch¤t löng nhß h° ao cüa nó, có sóng và "ng߶i ta" phäi có th¬ nhào lµn và b½i lµi · ð¤y.

Danh t× là nhæng ký hi®u di­n ðÕt nhæng sñ v§t và tß tß·ng mà ta biªt ðß(r)c, và nhæng ký hi®u ¤y cûng không mang và không th¬ mang bän ch¤t ðích thñc cüa ngay cä nhæng sñ v§t thông th߶ng. Ngôn ngæ ðßþc xem là l×a d¯i và sai lÕc trong v¤n ð« hi¬u chân lý. B·i thª kinh Lång già (Lankàvatàra-sutra) dÕy r¢ng ng߶i ngu b¸ dính ch£t vào danh t× cûng nhß mµt con voi sa l¥y (1)

Tuy nhiên chúng ta cûng không th¬ không c¥n ðªn ngôn ngæ. Nhßng nªu Niªt Bàn ðß(r)c di­n ðÕt và giäi thích b¢ng nhæng t× ngæ khÆng ð¸nh, thì ta d­ chøp ngay l¤y mµt ý tß·ng ði li«n v¾i nhæng t× ngæ ¤y, mà kÏ thñc có th¬ hoàn toàn trái ngßþc. B·i thª Niªt Bàn th߶ng ðßþc di­n tä b¢ng nhæng t× ngæ phü ð¸nh (2) - có l¨ là mµt hình thái ít nguy hi¬m h½n. Cho nên Niªt Bàn th߶ng ðßþc nói ðªn b¢ng nhæng danh t× phü ð¸nh nhß: Tanhakkhaya: di®t ái, "sñ tiêu di®t cüa døc v÷ng"; Asamkhata, vô vi: "không b¸ kªt hþp, không b¸ gi¾i hÕn"; Viràga, vô tham: "Không tham"; Nirodha, "Sñ ch¤m dÑt"; Nibbàna, t¸ch di®t: "Sñ th±i t¡t" hay "Sñ t¡t hÆn".

Ta hãy xem mµt vài ð¸nh nghîa và mô tä v« Niªt Bàn nhß ðßþc tìm th¤y trong các nguyên bän Pali:

"Фy là sñ ch¤m dÑt r¯t ráo cüa chính døc v÷ng: vÑt bö nó, ch¯i t× nó, thoát khöi nó, rÑt ra khöi nó". (3)

"Sñ im b£t cüa m÷i sñ v§t b¸ gi¾i hÕn, sñ dÑt bö m÷i x¤u xa, sñ di®t "døc v÷ng", sñ giäi thoát ch¤m dÑt , Niªt Bàn" (4)

"HÞi các TÏ kheo, thª nào là cái tuy®t ð¯i không b¸ gi¾i hÕn (Asamkhata)? Фy là, này các TÏ kheo, sñ di®t t¡t cüa ham mu¯n (ràgakkhayo), sñ di®t t¡t cüa h§n thù (dosakkhayo), sñ di®t t¡t cüa v÷ng tß·ng (mohakkhayo). Này các TÏ kheo, ð¤y g÷i là cái tuy®t ð¯i". (5)

"Này Ràdha, sñ tiêu tan cüa døc v÷ng là Niªt Bàn" (6)

"Này các TÏ kheo, dù có nhæng pháp (Sñ v§t) b¸ gi¾i hÕn hay không b¸ gi¾i hÕn, trong s¯ ¤y pháp giäi thoát (viràga, thoát khöi døc v÷ng) là cao cä nh¤t. „y nghîa là giäi thoát khöi kiêu mÕn, tr× di®t lòng tham (7), nh± g¯c r­ sñ trói buµc (h® phß(r)c), c¡t ðÑt sñ tiªp tøc, di®t hÆn døc v÷ng , giäi thoát, ch¤m dÑt, Niªt Bàn". (8)

Khi Parivràjaka höi Sàriputta (Xá lþi Ph¤t), v¸ ð® tØ chính cüa ÐÑc Ph§t r¢ng: "Niªt Bàn là gì?", Sàriputta cûng ðã trä l¶i gi¯ng nhß ð¸nh nghîa cüa ÐÑc Ph§t v« danh t× Asamkhata · trên: "Sñ di®t t¡t døc v÷ng, sñ di®t t¡t h§n thù, v÷ng tß·ng". (9)

"Sñ t× bö, phá tan døc v÷ng và lòng tham ái ð¯i v¾i ngû u¦n: ð¤y là sñ ch¤m dÑt dukkha" (10).

"Sñ ch¤m dÑt cüa sinh tØ (bhavanirodha) là Niªt Bàn" (l¶i Musila, mµt ð° ð® cüa Ph§t). (11)

V« sau, nói ðªn Niªt Bàn, ÐÑc Ph§t dÕy:

"HÞi các TÏ kheo, có cái không sinh, không tång trß·ng, không b¸ gi¾i hÕn. Nªu không có cái không sinh, không tång trß·ng và không b¸ gi¾i hÕn, thì s¨ không có l¯i thoát cho cái sinh, cái tång trß·ng và b¸ gi¾i hÕn. B·i vì có cái không sinh, không tång trß·ng, không b¸ gi¾i hÕn, cho nên có l¯i thoát cho cái sinh, cái tång trß·ng và b¸ gi¾i hÕn". (12)

"— ðây không có ch² cho b¯n ðÕi: ð¤t, nß¾c, gió, lØa; nhæng khái ni®m v« dài, rµng, thô, tª, x¤u, t¯t, danh và s¡c (danh t× và hình dáng) ð«u hoàn toàn b¸ phá hüy, không có ð¶i này hay ð¶i sau, không có ðªn hay ði, không có tØ hay sinh, không có ð¯i tßþng giác quan." (13)

Vì Niªt Bàn ðßþc di­n ðÕt b¢ng nhæng t× ngæ phü ð¸nh nhß thª, nên có nhi«u ng߶i ðã có mµt quan ni®m sai l¥m r¢ng nó tiêu cñc, và di­n tä sñ tñ-hüy-di®t. Niªt Bàn nh¤t ð¸nh không phäi là sñ hüy di®t cüa ngã, b·i vì không có mµt cái ngã nào ð¬ hüy di®t. Nªu có hüy di®t thì ð¤y là sñ hüy di®t cüa v÷ng tß·ng, cüa ý ni®m sai l¥m v« ngã.

Không ðúng khi bäo r¢ng Niªt Bàn là tiêu cñc hay tích cñc. Nhæng ý tß·ng "tiêu cñc" và "tích cñc" chï là tß½ng ð¯i, và n¢m trong lãnh vñc cüa ð¯i ðãi. Nhæng danh t× ¤y không th¬ dùng cho Niªt Bàn, chân lý tuy®t ð¯i, nó v¯n · ngoài nh¸-nguyên và tß½ng ð¯i.

Mµt danh t× phü ð¸nh không nh¤t thiªt phäi chï mµt trÕng thái tiêu cñc. Danh t× Pali hay Sanskrit ð¬ chï sÑc khoë là àrogya, mµt danh t× phü ð¸nh, có nghî là "không có b®nh hoÕn". Nhßng àrogya (SÑc khoë) không chï mµt tình trÕng tiêu cñc. Danh t× "B¤t tØ" (Skr. Amita hay Pali Amata) cûng là mµt ð°ng nghîa cüa Niªt Bàn, là phü ð¸nh, nhßng nó không chï mµt tình trÕng tiêu cñc. Sñ phü nh§n nhæng giá tr¸ phü ð¸nh không phäi tiêu cñc. Mµt trong nhæng tiªng ð°ng nghîa cüa Niªt Bàn ai cûng biªt ðªn là giäi thoát (Pali: Mutti, Skt: Mukti). Không ai nói r¢ng giäi thoát là tiêu cñc . Nhßng ngay cä giäi thoát cûng có mµt khía cÕnh phü ð¸nh. Giäi thoát luôn luôn là giäi thoát khöi cái gì chß¾ng ngÕi, x¤u xa, tiêu cñc. Nhßng giäi thoát không phäi tiêu cñc. B·i thª Niªt Bàn, giäi thoát (Mutti hay Vimutti), tñ do tuy®t ð¯i, là sñ giäi thoát khöi m÷i t® t§p, giäi thoát khöi tham ái, sân h§n và ngu si, giäi thoát khöi m÷i danh t× ð¯i ðãi, khöi sñ tß½ng ð¯i, khöi th¶i gian và không gian.

Ta có th¬ có mµt ý ni®m v« Niªt Bàn nhß Chân lý tuy®t ð¯i · trong kinh Phân Bi®t Gi¾i Dhàtuvibhanga (s¯ 140) cüa bµ Majjhima-nikàya (Trung Bµ kinh). Bài thuyªt pháp vô cùng quan tr÷ng này ðã ðßþc ÐÑc Ph§t thuyªt cho Pukkusàti (ðã nói ðªn trß¾c), ng߶i mà ÐÑc Ph§t th¤y là thông minh và hång hái, g£p trong mµt chòi tranh cüa ng߶i thþ g¯m vào mµt ðêm yên tînh. Tinh túy cüa nhæng ðoÕn n±i b§t · trong kinh nhß sau:

"Mµt con ng߶i ðßþc c¤u tÕo do sáu ðÕi: ð¸a, thüy, höa, phong, không (không gian) và thÑc. H÷ phân tích chúng và nh§n th¤y r¢ng không có gì là "cüa tôi" hay "tôi" hay "cái ngã cüa tôi" (ngã và ngã s·). H÷ hi¬u ý thÑc hi®n ra và tan biªn nhß thª nào, nhæng cäm giác vui, kh±, không vui không kh±, hi®n và biªn m¤t ra sao. T× tri thÑc ¤y, tâm trí h÷ tr· nên ðßþc c·i m·, không còn b¸ ràng buµc. R°i h÷ tìm th¤y · trong h÷ mµt sñ bình an thu¥n khiªt (xä -upekhà), mà h÷ có th¬ ði«u khi¬n ð¬ tiªn ðÕt ðªn b¤t kÏ trÕng thái tâm linh cao siêu nào, và h÷ biªt r¢ng sñ khinh an (nh© nhàng) thu¥n khiªt ðó s¨ kéo dài r¤t lâu. Nhßng r°i h÷ nghî:

"Nªu ta t§p trung sñ khinh an thu¥n khiªt này vào cõi không-vô-biên và phát tri¬n mµt tâm ý theo ðó, thì ð¤y chï là mµt sñ sáng tÕo cüa tâm thÑc (samkhantam) (14). Nªu ta t§p trung sñ khinh an thu¥n khiªt này vào cõi thÑc-vô-biên, vào cõi vô-s·-hæu (không có gì cä), hay vào cõi phi-phi-tß·ng (không có tri giác cûng không tri giác) và phát tri¬n mµt tâm ý theo ðó, thì ð¤y cûng chï là mµt sáng tÕo cüa tâm thÑc". R°i h÷ không c¤u tÕo gì trong tâm thÑc, cûng không mu¯n sinh thành (bhava) hay hoÕi di®t (vibhava) (15). Vì h÷ không tÕo tác, không mu¯n sinh thành hay hoÕi di®t nên không tham trß¾c thª gian, vì không tham trß¾c nên không lo ngÕi, vì h÷ không lo ngÕi nên an lÕc (cÑu cánh t¸ch di®t - paccattam yeva parinibbàyati). Và h÷ biªt: "sñ sinh ra ðã ch¤m dÑt, ð¶i s¯ng trong sÕch ðã ðßþc s¯ng, cái gì phäi làm ðã làm, không còn có gì næa phäi làm". (16)

"Bây gi¶, khi ng߶i ¤y lãnh th÷ mµt cäm giác vui, kh± ho£c không-vui-không-kh± thì h÷ biªt r¢ng cäm giác ¤y vô th߶ng, r¢ng cäm giác ¤y trói buµc h÷, r¢ng h÷ không lãnh th÷ nó b¢ng døc v÷ng. Dù cäm giác ¤y thª nào ði næa, h÷ vçn lãnh th÷ nó mà không b¸ ràng buµc v¾i nó (visamyutto). H÷ biªt r¢ng m÷i cäm giác ¤y s¨ an t¸nh khi th¬ xác tan rã, cûng nhß ng÷n ðèn t¡t khi d¥u và b¤c ðã cháy hªt.

"B·i thª, này các TÏ kheo, mµt ng߶i ðß(r)c nhß thª là có ðßþc trí hu® thù th¡ng, vì hi¬u biªt v« sñ di®t kh± là trí hu® thù th¡ng.

"Sñ giäi thoát này cüa h÷, dña trên chân lý, không b¸ lay chuy¬n. Này các TÏ kheo, cái gì không th§t (mosa dhamma) là tà vÕy; cái gì thñc tÕi (amosadhamma), Niªt Bàn, là Nhß th§t (sacca). B·i thª, hÞi các TÏ kheo, mµt ng߶i ðßþc thª là có ðß(r)c chân lý tuy®t ð¯i. Vì Thánh Ъ (paramam àriyasaccam) là Niªt Bàn, mà Niªt Bàn chính là thñc tÕi".

— ch² khác ÐÑc Ph§t dùng hÆn danh t× Chân lý thay thª chæ Niªt Bàn: "Ta s¨ dÕy các ng߶i chân lý và con ð߶ng ðßa ðªn chân lý" (17). — ðây nh¤t ð¸nh chân lý có nghîa là Niªt Bàn.

Bây gi¶ Chân lý tuy®t ð¯i là gì? Theo Ph§t h÷c Chân lý tuy®t ð¯i là: không có cái gì tuy®t ð¯i trên thª gian, là m÷i sñ ð«u tß½ng ð¯i, gi¾i hÕn và vô th߶ng, và không có mµt bän th¬ nào b¤t biªn, vînh vi­n, tuy®t ð¯i nhß ngã, linh h°n hay Atman · trong hay · ngoài. Ðây là chân lý tuy®t ð¯i. Chân lý không bao gi¶ tiêu cñc, m£c dù có mµt t× ngæ thông th߶ng là chân lý tiêu cñc . Sñ thñc hi®n chân lý ¤y, nghîa là th¤y biªt sñ v§t nhß th§t, không có äo tß·ng hay ngu si (vô minh - avijjà) (18), là sñ di®t t¡t døc v÷ng và sñ di®t kh± ¤y chính là Niªt Bàn.

Cûng nên nh¾ lÕi, · ðây, quan ði¬m cüa ÐÕi th×a là Niªt Bàn không khác sanh tØ (19). Mµt sñ v§t là sanh tØ hay Niªt Bàn tùy theo các bÕn nhìn nó - chü quan hay khách quan. Quan ði¬m này cüa Trung quán có l¨ ðã ðßþc phát tri¬n t× nhæng tß tß·ng tìm th¤y trong nhæng nguyên bän Pali cüa Ph§t giáo Nguyên thüy Theravada, mà ta v×a v¡n t¡t bàn ðªn.

Không ðúng khi nghî r¢ng Niªt Bàn là kªt quä tñ nhiên cüa sñ d§p t¡t døc v÷ng. Niªt Bàn không là kªt quä cüa cái gì hªt. Nªu nó là kªt quä, thì kªt quä ¤y phäi ðßþc phát sinh b·i mµt nguyên nhân. Nó s¨ "b¸ phát sinh" và "b¸ gi¾i hÕn" (hæu vi). Niªt Bàn không là nhân cûng không là quä. Nó không ðßþc phát sinh nhß mµt trÕng thái th¥n bí, tâm linh, tinh th¥n, nhß Thi«n (dhyàna) hay ð¸nh (samàdhi). Có Chân lý. Có Niªt bàn. Ði«u duy nh¤t bÕn có th¬ làm là th¤y nó, thñc hi®n nó. Có mµt con ð߶ng ðßa ðªn sñ thñc hi®n Niªt Bàn. Nhßng Niªt Bàn không phäi là kªt quä cüa con ð߶ng ¤y (20). BÕn có th¬ ði ðªn núi d÷c theo mµt con ð߶ng, nhßng ng÷n núi không phäi là kªt quä, h§u quä cüa con ð߶ng. BÕn có th¬ th¤y ánh sáng, nhßng ánh sáng không phäi là kªt quä cüa sñ th¤y.

Ng߶i ta th߶ng höi: Có gì · sau Niªt Bàn? Câu höi n¥y không ðÑng væng, vì Niªt Bàn là Chân lý T¯i h§u. Nªu nó t¯i h§u, thì không th¬ có gì · ð¢ng sau nó. Nªu có mµt cái gì · sau Niªt Bàn thì cái ðó chÑ không phäi Niªt Bàn, là Chân lý T¯i h§u. Mµt th¥y tu tên Ràdha ð£t câu höi ¤y v¾i ÐÑc Ph§t dß¾i mµt hình thÑc khác: "Niªt Bàn là ð¬ dùng vào mµt møc ðích gì?" Câu höi ¤y giä thiªt có mµt møc ðích hay cÑu cánh nào cho Niªt Bàn. B·i thª ÐÑc Ph§t trä l¶i:

"Này Ràdha, câu höi ¤y không nh¢m ch². Ng߶i ta s¯ng ð¶i thánh thi®n v¾i Niªt Bàn nhß là sñ th¬ nh§p cu¯i cùng vào chân lý tuy®t ð¯i, nhß møc ðích cüa ð¶i s¯ng ¤y, nhß cÑu cánh t¯i h§u cüa nó." (21)

Vài t× ngæ thông th߶ng sai lÕc nhß "ÐÑc Ph§t nh§p vào Niªt Bàn hay bát Niªt Bàn" (Parinirràna) sau khi ngài chªt ðã làm phát sinh nhi«u tß duy tß·ng tßþng v« Niªt Bàn (22). Khi ta nghe câu: "ÐÑc Ph§t nh§p Niªt Bàn hay bát Niªt Bàn", ta tß·ng Niªt Bàn là mµt qu¯c ðµ, hay mµt thª gi¾i, hay mµt v¸ trí trong ðó có mµt hi®n hæu nào ðó, ta c¯ g¡ng tß·ng tßþng nó qua ý nghîa cüa danh t× "hi®n hæu" mà ta ðã biªt ðªn. T× ngæ thông døng "nh§p Niªt Bàn" không có gì tß½ng ðß½ng trong nguyên bän. Không có gì g÷i là "Nh§p Niªt Bàn sau khi chªt". Có mµt t× ngæ Parinibbuto dùng ð¬ chï cái chªt cüa mµt v¸ Ph§t hay A-la-Hán ðã chÑng Niªt Bàn, nhßng nó không có nghîa "nh§p vào Niªt Bàn". Parinibbuto chï có nghîa là "hoàn toàn ði m¤t" "hoàn toàn th±i t¡t" hay "hoàn toàn di®t" b·i vì Ph§t hay A-la-Hán không còn sanh tØ lÕi sau khi chªt.

Bây gi¶ mµt câu höi khác ðßþc ð£t ra: Cái gì xäy ra ðªn cho Ph§t hay mµt v¸ A-la-Hán sau khi chªt, bát Niªt Bàn? Câu höi này thuµc vào loÕi nhæng câu höi không giäi ðáp (b¤t khä thuyªt, avyàkata) (23). Ngay cä khi ÐÑc Ph§t nói v« ði«u này, Ngài cûng cho th¤y r¢ng không có t× ngæ nào trong ngæ vñng cüa con ng߶i ð¬ có th¬ di­n tä cái gì xäy ðªn cho mµt v¸ A-la-Hán sau khi chªt. Khi trä l¶i cho mµt ng߶i (du sî Parivràjaka) tên Vaccha, ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng nhæng t× ngæ nhß "sanh" hay "không sanh" không áp døng trong tr߶ng h(r)p A-la-Hán vì nhæng pháp ¤y - s¡c th÷ tß·ng, hành, thÑc - nhæng pháp có nhæng t×-ngæ nhß "sinh" và "không sinh" ði theo, ðã hoàn toàn b¸ tiêu di®t và b§t g¯c r­, không bao gi¶ phát kh·i lÕi sau khi chªt.

Mµt v¸ A-la-Hán sau khi chªt ðßþc ví v¾i mµt ng÷n lØa ðã t¡t sau khi thôi bö thêm cüi, hay ví v¾i mµt ng÷n ðèn b¤c mà d¥u ðã hªt. — ðây ta phäi hi¬u mµt cách rõ ràng và minh bÕch r¢ng cái ðßþc ví v¾i mµt ng÷n ðèn ðã t¡t không phäi là Niªt Bàn mà cái ðßþc ví v¾i lØa t¡t là "con ng߶i" g°m nåm u¦n ðã thñc hi®n Niªt Bàn. Ði¬m này c¥n ðßþc nh¤n mÕnh vì nhi«u ng߶i, ngay cä vài h÷c giä uyên bác, ðã hi¬u l¥m và giäi thích sai l¶i dø này khi nói ðªn Niªt Bàn. Niªt Bàn không bao gi¶ ðßþc so sánh v¾i mµt ng÷n lØa t¡t hay mµt ng÷n ðèn t¡t .

LÕi còn mµt câu höi thông th߶ng khác: Nªu không có ngã, không có àtman, thì ai thñc hi®n Niªt Bàn? Trß¾c khi tiªp tøc v« Niªt Bàn ta hãy ð£t câu höi: Ai ðang suy nghî bây gi¶ ðây, nªu không có ngã? Ta ðã th¤y trß¾c ðây r¢ng chính tâm ý là cái ðang suy nghî, r¢ng không có ng߶i suy tß · ð¢ng sau tß tß·ng. Cûng thª, chính trí hu® (pannà) nh§n thÑc, ðã thñc chÑng. Không có cái ngã nào khác ð¢ng sau sñ thñc chÑng. Trong lúc bàn v« ngu°n g¯c cüa dukkha chúng ta ðã th¤y r¢ng b¤t cÑ cái gì - ng߶i, v§t hay mµt t§p th¬ - nªu nó có bän ch¤t sinh, thì cûng có luôn trong nó bän ch¤t, m¥m m¯ng cüa sñ ch¤m dÑt, hüy di®t. Mà kh±, sanh tØ, luân h°i có bän ch¤t cüa sñ sinh thành, nên nó cûng phäi có bän ch¤t cüa sñ hüy di®t. Dukkha phát sinh vì "ái døc" (tanhà), và nó ch¤m dÑt do hu® (Pannà, Bát nhã). "Døc" và "hu®" cä hai ð«u · trong ngû u¦n, nhß ðã th¤y trß¾c ðây (xem "hành u¦n" thuµc chß½ng III)

Nhß thª m¥m m¯ng cüa sñ phát sinh ngû u¦n cûng nhß m¥m m¯ng cüa sñ ch¤m dÑt ngû u¦n ð«u · trong ngû u¦n. Ðây là ý nghîa chân th§t cüa l¶i dÕy danh tiªng cüa ÐÑc Ph§t: "Chính ngay trong thân này, ta nói có thª gi¾i, và con ð߶ng ðßa ðªn sñ ch¤m dÑt cüa thª gi¾i." (26) Ði«u này có nghîa r¢ng t¤t cä TÑ Di®u Ъ ð«u ðß(r)c tìm th¤y trong Ngû u¦n, nghîa là, ngay trong ta (· ðây danh t× "thª gi¾i" (loka) ðßþc dùng thay cho danh t× dukkha). Ði«u này cûng còn có nghîa r¢ng không có mµt quy«n nång nào bên ngoài phát sinh ra nguyên nhân và sñ ch¤m dÑt cüa dukkha.

Khi trí hu® ðßþc m· mang và ðào luy®n theo Di®u Ъ thÑ tß (s¨ bàn kª tiªp), nó li«n th¤y bí m§t cüa sñ s¯ng, thñc tÕi cüa m÷i sñ v§t, ðúng nhß th§t. Khi bí m§t ðã ðßþc khám phá, khi chân lý ðßþc tìm th¤y, thì t¤t cä m÷i nång lñc quay cu°ng phát sinh ra dòng sinh tØ trong v÷ng tß·ng, tr· nên v¡ng l£ng và không th¬ tÕo tác thêm nghi®p nào næa, b·i vì không còn v÷ng tß·ng, không còn ham mu¯n sinh tØ. Nó nhß mµt b®nh th¥n kinh ðßþc chæa lành, khi ng߶i b®nh khám phá ra nguyên nhân hay bí m§t cüa chÑng b®nh.

Trong h¥u hªt m÷i tôn giáo, sñ toàn thi®n chï có th¬ ðÕt ðªn sau khi chªt. Nhßng Niªt Bàn có th¬ thñc hi®n ngay trong cõi ð¶i này, không c¥n phäi ðþi ðªn lúc chªt ð¬ "ðÕt ðªn" nó.

Ng߶i ðã chÑng ngµ Chân lý, Niªt Bàn, là ng߶i hÕnh phúc nh¤t tr¥n gian. Ng߶i ¤y giäi thoát khöi m÷i "m£c cäm" và ám änh, m÷i phi«n não và lo âu làm cho nhæng ng߶i khác ðiêu ðÑng. SÑc khoë tinh th¥n cüa ng߶i ¤y hoàn toàn. H÷ không h¯i tiªc quá khÑ, cûng không m½ mµng v« tß½ng lai. H÷ s¯ng hoàn toàn trong hi®n tÕi (27). B·i thª h÷ thß·ng thÑc và vui hß·ng sñ v§t mµt cách thu¥n túy, không có dñ phóng. H÷ vui vë, hoan hï, thß·ng thÑc sñ s¯ng thu¥n khiªt, các giác quan ð«u khinh an, không còn lo l¡ng, bình an và thanh thoát (28). Vì h÷ giäi thoát døc v÷ng, ích kÖ, h§n thù, vô minh, kiêu cång, ngã mÕn và t¤t cä m÷i thÑ "b¤t t¸nh" x¤u xa ¤y. H÷ trong sÕch, t× hòa, ð¥y lòng thß½ng bao quát, t× bi, tØ tª, thi®n cäm, thông cäm và khoan dung. H÷ phøc vø kë khác mµt cách trong sÕch nh¤t, vì không còn nghî v« mình. H÷ không kiªm chác gì, tích chÑa gì, ngay cä nhæng gì thuµc tâm linh, b·i vì h÷ ðã thoát khöi äo tß·ng v« ngã, và lòng khao khát "tr· thành."

Niªt Bàn vßþt khöi m÷i ý ni®m v« nh¸ nguyên và tß½ng ð¯i. B·i thª nó vßþt ra ngoài nhæng khái ni®m cüa ta v« thi®n ác, phäi trái, có không. Ngay cä danh t× "hÕnh phúc" (sukha) dùng ð¬ tä Niªt Bàn · ðây cûng có mµt ý nghîa hoàn toàn khác bi®t. Mµt hôm Xá Lþi Ph¤t bäo: "- bÕn, Niªt Bàn là hÕnh phúc! Niªt Bàn là hÕnh phúc!" Khi ¤y Udàyi li«n höi: "Nhßng này bÕn Sàriputta, hÕnh phúc nào có th¬ có, khi không có cäm giác?" Câu trä l¶i cüa ngài Xá Lþi Ph¤t vô cùng triªt lý và vßþt khöi t¥m hi¬u biªt thông th߶ng: "Chính sñ không có cäm giác ¤y m¾i là hÕnh phúc."

Niªt Bàn vßþt ra ngoài lý lu§n và phán ðoán (atakkàvacara). Dù chúng ta có ði vào trong nhæng bàn cãi tß duy siêu hình - th߶ng v¯n là mµt tiêu khi¬n vô b± cüa tri thÑc - v« Niªt Bàn hay Chân lý t¯i h§u hay Thñc tÕi, chúng ta cûng s¨ không bao gi¶ hi¬u ðßþc Niªt Bàn v¾i cách ðó. Mµt ðÑa trë còn trong v߶n trë không nên gây g² v« lu§t tß½ng ð¯i. Thay vì thª, nªu nó h÷c mµt cách kiên tâm và c¥n mçn, mµt ngày kia nó có th¬ hi¬u ðßþc lu§t ¤y. Niªt Bàn là "ð¬ cho nhæng b§c hi«n giä chÑng nghi®m · trong chính h÷" (Paccattam veditabbo vinnùhi). Nªu ta theo con ð߶ng mµt cách kiên tâm trì chí, ðào luy®n và thanh l÷c mình mµt cách tinh t¤n (siêng nång) và ðÕt ðªn mÑc phát tri¬n tâm linh c¥n thiªt, mµt ngày kia ta có th¬ thñc chÑng Niªt Bàn ngay trong ta - mà không c¥n phäi nh÷c trí vì nhæng danh t× r¡c r¯i và kêu vang.

Thª nên bây gi¶ ta hãy quay sang Con Ð߶ng dçn ðªn sñ thñc chÑng Niªt Bàn.

 

Chú thích

(1) Lanka, p. 113
(2) Mµt ðôi khi nhæng t× ngæ khÆng ð¸nh nhß Siva "lành, t¯t", Khema "an ±n", Suddhi "sñ trong sáng", Dipa "Ðäo", Sarana "n½i trú ¦n", Tana "sñ che ch·", Parà "b¶ bên kia", Santi "bình an" ... ðß(r)c dùng ð¬ chï Niªt Bàn. Có 32 ð°ng nghîa cüa Niªt Bàn · trong Asamkhata-samyutta cüa bµ Samyutta-nikàya (Tß½ng ßng bµ kinh). Chúng ph¥n nhi«u ð«u có tính cách ¦n dø.
(3) Mhvg. (Alutgama, 1922), p. 10; SV, p. 421. Cûng nên chú ý · ðây r¢ng ð¸nh nghîa này v« Di®t, "ch¤m dÑt dukkha", ðßþc tìm th¤y trong bài thuyªt pháp ð¥u cüa Ph§t · Sarnath, không chÑa ðñng chæ Niªt Bàn, m£c dù ð¸nh nghîa ¤y mu¯n nói ðªn Niªt Bàn.
(4) S I, p. 136.
(5) S IV, p. 359.
(6) S III, p. 190
(7) Ðây chæ Pipàsa có nghîa khát khao
(8) A (PTS) II, p. 34
(9) S (PTS) IV, p.251
(10) L¶i Xá L(r)i Ph¤t, M I (PTS), p. 191
(11) L¶i cüa Musila, S II (PTS), p. 117
(12) Ud. (Colombo, 1929), p. 129
(13) Ibid. p. 128, D I (Colombo, 1929)p.172
(14) Nên ð¬ ý r¢ng m÷i trÕng thái tâm linh th¥n bí, dù thu¥n khiªt và cao cä bao nhiêu, cûng chï là nhæng sáng tÕo cüa tâm thÑc, do thÑc làm nên, b¸ gi¾i hÕn và kªt hþp (samkhata). Chúng không phäi là Thñc tÕi, không phäi là chân lý (sacca).
(15) Ði«u này có nghîa ông ta không tÕo thêm nghi®p m¾i, b·i vì ông ta ðã giäi thoát khöi "khát khao", ý mu¯n, ý chí.
(16) Câu này có nghîa bây gi¶ ng߶i ¤y là mµt v¸ A La Hán.
(17) SV (PTS), p.369
(18) Cf Lanka, p.200, "Này Mahàmati, Niªt Bàn có nghîa là th¤y m÷i sñ nhß th§t"
(19) Long Th÷ nói rõ r¢ng "sanh tØ không khác gì Niªt Bàn và Niªt Bàn không khác gì sanh tØ" (Trung quán lu§n, k® XXV, 19)
(20) Nên nh¾ r¢ng trong chín pháp xu¤t thª (navalo kuttara dhamma), Niªt Bàn · ngoài Magga (con ð߶ng, ÐÕo) và Phala (kªt quä, Quä).
(21) S III (PTS), p. 189
(22) Có vài ng߶i viªt "sau khi ÐÑc Ph§t Niªt Bàn" thay vì "sau khi ÐÑc Ph§t Bát Niªt Bàn", "sau khi Ph§t Niªt Bàn" không có nghîa, và t× ngæ này không có trong vån h÷c Ph§t giáo. Luôn luôn phäi là "sau khi ÐÑc Ph§t Bát Niªt Bàn" (parinirvàna)
(23) S IV (PTS), p. 375
(24) M I (PTS), p. 486
(25) Ibid. I,p.487; III, p. 245; Sn (PTS), v.232 (p.41)
(26) A (Colombo, 1929), p.218
(27) S I (PTS), p.5
(28) M II (PTS), p.121
.

[Møc Løc][L¶i Gi¾i Thi®u][01][02][03][04][05][06][07][08]