[Møc Løc][L¶i Gi¾i Thi®u][01][02][03][04][05][06][07][08]
.
Con Ð߶ng Thoát Kh±
"What the Buddha Taught", by Ven. Walpola Rahula (1959, 1974)
Thích Næ Trí Häi d¸ch, Sài Gòn, 1966
Ph§t H÷c Vi®n Qu¯c Tª in lÕi, California, USA, 1990 (P.L. 2534)
Chùa Pháp Vân in lÕi, California, USA, 1983 (P.L. 2526)
.
Chß½ng VI
Lý Thuyªt Vô Ngã
(Anatta)

Cái mà ng߶i ta th߶ng g÷i là linh h°n, ngã hay cái tôi, là ð¬ nói mµt thñc th¬ tuy®t ð¯i, tr߶ng cØu · trong con ng߶i, cái bän th¬ b¤t biªn · sau hi®n tßþng gi¾i h¢ng biªn. Theo mµt vài tôn giáo, m²i ng߶i có mµt linh h°n tách bi®t nhß thª do Chúa tÕo dñng, và linh h°n ¤y sau khi chªt s¨ vînh vi­n s¯ng ho£c trong ð¸a ngøc hay trong thiên ð߶ng. S¯ ph§n nó tùy thuµc vào sñ phán xét cüa Фng sáng tÕo ra nó. Theo mµt vài tôn giáo khác, linh h°n ¤y träi qua nhi«u ð¶i s¯ng, cho ðªn khi nó hoàn toàn trong sÕch và cu¯i cùng tr· thành ð°ng nh¤t v¾i Thßþng Ъ hay Brahman, Linh h°n ph± quát hay Àtman, t× ð¤y nó ðßþc sinh ra. Linh h°n hay ngã trong con ng߶i là cái suy nghî, cäm giác, và nh§n thß·ng phÕt v« t¤t cä m÷i hành vi thi®n và ác cüa nó. Mµt quan ni®m nhß thª g÷i là ý tß·ng v« "Ngã".

Ph§t giáo là tôn giáo ðµc nh¤t trong l¸ch sØ tôn giáo cüa nhân loÕi ðã phü nh§n hi®n hæu cüa mµt linh h°n, Ngã hay Àtman nhß thª. Theo giáo lý ÐÑc Ph§t, ý tß·ng v« Ngã là mµt ni«m tin tß·ng sai lÕc, không có trong thñc tÕi, và nó phát sinh nhæng tß tß·ng tai hÕi v« "tôi" và "cüa tôi", døc v÷ng ích kÖ, khát khao ràng buµc, thù h¢n, ác ðµc, kiêu cång ngã mÕn, v¸ ngã, và nhæng sñ x¤u xa, b¤t t¸nh khác cùng nhæng v¤n ð« r¡c r¯i khác. Nó là ngu°n g¯c cüa m÷i r¯i ren trong ð¶i, t× nhæng tranh ch¤p cá nhân ðªn chiªn tranh giæa các dân tµc. Tóm lÕi, t¤t cä m÷i sñ tác quái trên thª gian ð«u do quan ni®m sai lÕc n¥y.

Có hai ý tß·ng ðßþc ån sâu trong tâm lý con ng߶i: tñ v® và tñ t°n. Vì tñ v®, con ng߶i ðã tÕo ra Thßþng Ъ ð¬ nß½ng c§y, ð¬ che ch· cho chính mình, ð¬ ðßþc an toàn và bäo ðäm, nhß mµt ðÑa trë nß½ng tña vào cha m©. Vì mu¯n tñ t°n ng߶i ta ðã tÕo ra ý tß·ng v« mµt linh h°n b¤t tØ hay Àtman, s¨ s¯ng mãi ðªn b¤t t§n. Trong ngu si, yªu ðu¯i, sþ hãi, døc v÷ng, ng߶i ta c¥n hai ði«u ¤y ð¬ tñ an üi. Do ðó, h÷ bám vào ð¤y mµt cách cu°ng tín và sâu ð§m.

Giáo lý cüa ÐÕo Ph§t không nâng ðÞ sñ ngu si, sþ hãi, døc v÷ng ¤y, mà c¯t làm cho ng߶i giác ngµ b¢ng cách tr× khØ và tiêu di®t chúng, ðánh vào t§n g¯c cüa chúng. Theo Ph§t giáo, nhæng ý tß·ng cüa chúng ta v« Thßþng Ъ và Linh H°n là sai lÕc và tr¯ng r²ng, m£c dù nhæng ý tß·ng ¤y ðßþc phát tri¬n mÕnh tÕo thành nhæng lý thuyªt, t¤t cä chúng ð«u là nhæng bóng dáng cüa tâm thÑc vô cùng vi tª, ðß(r)c gói ghém trong mµt l¯i ngôn thuyªt triªt lý và siêu hình phÑc tÕp. Nhæng ý tß·ng này ðã ån sâu vào tâm lý con ng߶i, g¥n gûi và thân thuµc v¾i h÷ ðªn n²i h÷ không mong nghe, cûng không mu¯n hi¬u mµt ðÕo lý nào ch¯ng lÕi v¾i chúng.

ÐÑc Ph§t biªt r¤t rõ ði«u ¤y. Quä v§y, Ngài dÕy r¢ng giáo lý cüa Ngài "ði ngßþc dòng" (Patisotagàmi), ði ngßþc nhæng døc v÷ng ích kÖ cüa con ngß(c)i. B¯n tu¥n l­ sau khi giác ngµ, ng°i dß¾i mµt g¯c c± thø, ngài tñ nhü: "Ta ðã thñc chÑng mµt sñ thñc sâu xa, khó th¤y, khó hi¬u ... chï nhæng b§c trí giä m¾i hi¬u ðßþc ... Nhæng ng߶i b¸ ðam mê chª ngñ, b¸ vô minh vây phü không th¬ nào th¤y chân lý này, vì nó ngßþc dòng, nó cao siêu, sâu nhi®m, tª nh¸ và khó nghî bàn".

Nghî thª, ÐÑc Ph§t do dñ mµt lúc, có phäi vô ích không nªu ta c¯ g¡ng giäi cho thª gian Chân lý mà ta ðã chÑng nh§p? R°i ngài so sánh thª gian nhß mµt ao sen: trong ¤y có nhi«u hoa sen còn · dß¾i m£t nß¾c, có nhæng hoa khác chï v×a ló lên trên m£t nß¾c, nhßng cûng có nhæng bông hoa ðã vß½n lên khöi m£t h° và không còn ðµng chÕm v¾i nß¾c. Cûng thª trong thª gian này, trình ðµ phát tri¬n cüa con ng߶i khác nhau. Có mµt s¯ ng߶i s¨ hi¬u ðßþc Chân lý. Vì thª ÐÑc Ph§t quyªt ð¸nh giäng dÕy chân lý ¤y.

Lý thuyªt Anatta hay Vô Ngã là kªt quä tñ nhiên, hay h® lu§n cüa sñ phân tích v« Ngû u¦n và giáo lý Duyên kh·i (hay Duyên sinh, Paticca-samuppàda) (s¨ ðßþc giäi thích sau này).

Chúng ta ðã th¤y · trß¾c, trong ph¥n thäo lu§n v« Chân lý thÑ nh¤t (dukkha), r¢ng cái mà ta g÷i linh h°n hay cá th¬ ðßþc c¤u tÕo b·i nåm u¦n, và khi chúng ta phân tích và xét kÛ chúng, thì không th¤y có gì · ð¢ng sau chúng mà có th¬ g÷i ðß(r)c là Tôi, Àtman, hay Ngã, hay b¤t cÑ bän th¬ nào tr߶ng t°n b¤t biªn. Фy là phß½ng pháp phân tích. Ta cûng có kªt quä tß½ng tñ khi xét kÛ lý thuyªt v« lu§t Duyên kh·i, phß½ng pháp t±ng hþp, và theo lu§t này không có gì trong thª gian là tuy®t ð¯i. M÷i sñ v§t (pháp) ð«u gi¾i hÕn, tß½ng ð¯i, và phø thuµc lçn nhau. Ðây là thuyªt tß½ng ð¯i cüa Ph§t h÷c.

Trß¾c khi thñc sñ ði vào v¤n ð« Vô Ngã, ta nên có mµt ý ni®m s½ qua v« lu§t Duyên kh·i. Nguyên t¡c cüa lý thuyªt này ðßþc tóm t¡t trong mµt công thÑc g°m 4 hàng:

Cái này có, thì cái kia có (Imasmim sati idam hoti)
Cái này sinh thì cái kia sinh (Imassuppàda idam uppajjati)
Cái này không có, thì cái kia không có (Imasmim asati idam na hoti)
Cái này di®t thì cái kia di®t (Imassa nirodhà idam nirujjhati)

Trên nguyên t¡c ¤y v« ði«u ki®n tính, tß½ng ð¯i tính và tính tß½ng quan tß½ng liên (phø thuµc lçn nhau) toàn th¬ sñ sinh t°n và tiªp tøc sanh tØ cùng sñ ch¤m dÑt cüa nó ðßþc giäi thích trong mµt công thÑc g÷i là Duyên kh·i g°m 12 yªu t¯:

1. Vô minh duyên (sinh ra) hành (nhæng hoÕt ðµng do ý mu¯n và nhæng tÕo tác cüa nghi®p); (Avijjàpaccayà samkhàvà).
2. Hành duyên thÑc (samkhàrapaccayà vinnànam)
3. ThÑc duyên danh s¡c (nhæng hi®n tßþng tâm lý và v§t lý (vinnànapaccayà nàmarùpam).
4. Danh s¡c duyên løc nh§p (5 giác quan ý thÑc) (Nàmarùpapaccayà salàyatanam).
5. Løc nh§p duyên xúc (ðµng chÕm, tiªp xúc) (salàyatanapaccayà phasso)
6. Xúc duyên th÷ (cäm giác) (phassapaccayà vedanà)
7. Th÷ duyên ái (khao khát ham mu¯n) (vedanàpaccayà tanhà).
8. Ái duyên thü (bám víu, giæ l¤y) (tanhapaccayà upàdànam)
9. Thü duyên hæu (quá trình sinh ra và tr· thành) (upàdànapaccayà bhavo)
10. Hæu duyên sinh (sñ s¯ng, sinh ra) (Bhavapaccayà jàti)
11.Sinh duyên (12.) Lão (già), tØ (chªt), ßu bi kh± não (bu°n lo ðau ð¾n) (jàtipaccayà jaràmaranam.)

Ðây là quá trình theo ðó sñ s¯ng ðã phát sinh, t°n tÕi và tiªp di­n. Nªu ta ðäo ngßþc công thÑc lÕi, ta s¨ ði ðªn sñ ch¤m dÑt cüa quá trình.

Vô minh di®t thì hành di®t, hành di®t thì thÑc di®t, thÑc di®t thì s¡c di®t, danh s¡c di®t thì løc nh§p di®t v.v... cho ðªn khi sanh lão, tØ, ßu bi kh± não ... di®t.

C¥n nh¾ rõ mµt ði«u r¢ng m²i yªu t¯ trên ðây ð«u v×a là nhân v×a là quä, nó v×a v¸ ð¸nh ðoÕt b·i (paticca samuppanna), và v×a làm ði«u ki®n cho (paticca samuppàda) (3). B·i thª chúng ð«u là tß½ng ð¯i, phø thuµc lçn nhau và liên quan v¾i nhau, không có cái gì là tuy®t ð¯i hay bi®t l§p, do ðó mà Ph§t giáo không công nh§n có "nguyên nhân ð¥u tiên" nhß ta ðã th¤y trß¾c kia (4). Duyên kh·i nên xem nhß mµt vòng tròn, chÑ không nên xem là mµt s(r)i dây xích (5)

V¤n ð« ý chí tñ do ðã chiªm mµt ð¸a v¸ quan tr÷ng trong tß tß·ng và triªt h÷c Tây Phß½ng. Nhßng theo lu§t Duyên kh·i, v¤n ð« này không phát sinh và không th¬ phát sinh trong triªt h÷c Ph§t giáo. Nªu toàn th¬ hi®n hæu ð«u là tß½ng ð¯i, gi¾i hÕn và phø thuµc nhau, làm sao mµt mình ý chí có th¬ ðßþc tñ do? Ý mu¯n, cûng nhß b¤t cÑ tß tß·ng nào khác, cûng b¸ gi¾i hÕn. Cái mà ta g÷i là "Tñ Do", chính nó cûng gi¾i hÕn và tß½ng ð¯i. Không th¬ có cái gì v§t lý hay tâm lý, có th¬ tuy®t ð¯i tñ do, vì m÷i sñ ð«u tß½ng quan và tß½ng ð¯i. "Ý chí tñ do" bao hàm ý nghîa, mµt ý mu¯n không phø thuµc vào nhæng ði«u ki®n, bi®t l§p v¾i nhân quä. Làm sao mµt ý mu¯n hay b¤t cÑ cái gì thuµc v« ý chí, có th¬ phát sinh mà không có nhæng ði«u ki®n, tách r¶i nhân và quä, - khi toàn th¬ hi®n hæu ð«u gi¾i hÕn và tß½ng ð¯i, n¢m trong lu§t nhân quä? LÕi · ðây, ý tß·ng v« ý chí tñ do cûng liên quan cån bän v¾i nhæng ý tß·ng v« Thßþng Ъ, linh h°n, công b¢ng, thß·ng và phÕt. Không nhæng cái g÷i là tñ do ðã không tñ do, mà ngay cä chính ý tß·ng v« ý chí tñ do cûng không thoát khöi nhæng ði«u ki®n.

Theo thuyªt duyên kh·i, cûng nhß theo sñ phân tích con ng߶i thành nåm u¦n, ý tß·ng v« mµt bän th¬ tr߶ng cØu b¤t di®t trong ng߶i hay · ngoài nó, dù g÷i là Àtman, Tôi, Linh h°n, Ngã hay cái Ta, chï ðßþc coi nhß mµt ni«m tin sai l¥m (tà tín), mµt bóng dáng cüa tâm thÑc. Ðây là lý thuyªt Ph§t giáo v« vô ngã hay "không có linh h°n" (Anatta).

Ь tránh mµt sñ l¥m lçn, · ðây ta nên nh¡c r¢ng có hai loÕi chân lý: chân lý ß¾c ð¸nh (sammuti-sacca) và chân lý t¯i h§u (paramattha-sacca) (6). Khi ta dùng th߶ng ngày nhæng t× ngæ nhß "tôi", "anh", "linh h°n", "cá nhân" v.v... không phäi chúng ta nói d¯i, b·i vì không có ngã hay linh h°n nhß thª, nhßng chúng ta nói mµt sñ th§t thu§n theo quy ß¾c cüa thª gian. Nhßng sñ th§t t¯i h§u là: trong thñc tª, không có "tôi" hay "linh h°n". Nhß kinh Mahàyàna-Sutralãnkàra (Lång già) dÕy: "Mµt con ng߶i (pudgala) nên ðß(r)c xem là chï có trong sñ ¤n ð¸nh (prajnapti) (nghîa là g÷i nhß quy ß¾c thì có mµt cá th¬ hay con ng߶i), chÑ không phäi trong thñc tÕi (hay trong bän th¬, dravya)." (7)

"Sñ phü nh§n mµt Àtman vô t§n là ð£c tính chung cho m÷i h® th¯ng giáo ði«u cüa Ti¬u Th×a cûng nhß ÐÕi Th×a, và nhß v§y không có lý do gì ð¬ quä quyªt r¢ng truy«n th¯ng Ph§t h÷c ÐÕi Th×a, mµt truy«n th¯ng hoàn toàn ð°ng quan ði¬m v¾i Ti¬u Th×a trên v¤n ð« này, ðã ði xa v¾i giáo lý nguyên thüy cüa ÐÑc Ph§t". (8)

B·i thª, th§t lÕ lùng khi g¥n ðây vài h÷c giä (nhß bà Rhys Davids và nhæng ng߶i khác) (9) ðã c¯ - mµt cách vô v÷ng - xen ý tß·ng v« Ngã vào trong giáo lý ÐÑc Ph§t, mµt ði«u hoàn toàn trái ngßþc v¾i tinh th¥n Ph§t giáo. Nhæng v¸ h÷c giä này kính tr÷ng, ngßÞng mµ và sùng thßþng ÐÑc Ph§t và giáo lý Ngài. H÷ ngßÞng mµ Ph§t giáo. Nhßng h÷ không th¬ tß·ng tßþng ðßþc r¢ng ÐÑc Ph§t, ng߶i h÷ xem là tß tß·ng gia sâu s¡c và minh bÕch nh¤t, lÕi ðã có th¬ phü nh§n hi®n hæu cüa Àtman, linh h°n hay ngã mà h÷ vô cùng c¥n ðªn. H÷ không biªt r¢ng h÷ ðang tìm sñ üng hµ cüa ÐÑc Ph§t cho nhu c¥u này, nhu c¥u mµt hi®n hæu b¤t di®t - dî nhiên không phäi trong mµt cái ngã nhö nhen cá bi®t v¾i mµt chæ "n" th߶ng, mà trong cái Ngã v¾i mµt chæ "N" hoa.

T¯t h½n, ng߶i ta nên nói th§t r¢ng h÷ tin vào mµt Àtman hay Ngã, ho£c ng߶i ta có th¬ nói ngay r¢ng ÐÑc Ph§t hoàn toàn sai l¥m trong khi phü nh§n hi®n hæu cüa mµt cái Ngã. Nhßng ch¡c ch¡n là không ai nên ðßa vào trong ÐÕo Ph§t mµt ý tß·ng mà ÐÑc Ph§t không bao gi¶ ch¤p nh§n, nhß chúng ta có th¬ th¤y t× nhæng nguyên bän Pali còn lÕi.

Nhæng tôn giáo tin vào Thßþng Ъ và linh h°n không gi¤u diªm gì v« hai ý tß·ng ¤y, h÷ còn tuyên b¯ chúng ra, l§p lÕi nhi«u l¥n trong nhæng t× ngæ hùng h°n nh¤t. Nªu ÐÑc Ph§t quä ch¤p nh§n hai ý tß·ng ¤y, hai ý tß·ng t¯i quan tr÷ng trong m÷i tôn giáo, thì ch¡c ch¡n Ngài ðã công khai tuyên b¯ chúng ra, nhß Ngài ðã nói v« nhæng ði«u khác, chÑ ðã không ð¬ cho chúng b¸ ¦n mµt ð¬ mà chï ðßþc khám phá ra 25 thª kÖ sau khi Ngài m¤t.

Ng߶i ta tr· nên nóng näy khi nghî r¢ng qua giáo lý vô ngã cüa ÐÑc Ph§t, cái Tôi mà h÷ tß·ng tßþng mình có, s¨ b¸ phá hüy. ÐÑc Ph§t không phäi là không biªt ðªn ði«u này.

Mµt hôm, mµt v¸ TÏ kheo höi Ngài:

"BÕch ÐÑc Thª Tôn, có khi nào ng߶i ta b¸ dày vò b¯i r¯i vì không tìm th¤y ðßþc mµt cái gì h¢ng t°n · trong nó?"

ÐÑc Ph§t trä l¶i:

-- "Có, này TÏ kheo, khi mµt ng߶i có quan ni®m sau ðây, "Vû trø là Àtman ¤y, ta s¨ là Àtman sau khi chªt, tr߶ng t°n, vînh vi­n, b¤t di®t và ta s¨ t°n tÕi nhß thª trong vô t§n th¶i gian".

Ng߶i ¤y nghe Nhß Lai hay mµt ð® tØ cüa Nhß Lai thuyªt lý nh¢m møc ðích phá hüy hoàn toàn m÷i quan ði¬m tß duy ... nh¢m møc ðích di®t t¡t lòng khao khát (ái), nh¢m møc ðích c·i m·, ch¤m dÑt, Niªt Bàn. R°i ng߶i ¤y nghî: "Ta s¨ tr· thành hß vô, ta s¨ b¸ phá hüy, ta s¨ không còn næa". B·i thª nó bu°n r¥u, lo l¡ng, than khóc, ð§p vào ngñc, và tr· nên hoäng h¯t hoang mang. Nhß thª, này TÏ kheo, quä có tr߶ng hþp ng߶i ta b¸ dày vò khi không tìm th¤y ðßþc mµt cái gì tr߶ng cØu · trong nó". (10)

— mµt ðoÕn khác, ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng:

"HÞi các TÏ kheo, ý tß·ng r¢ng "ta có th¬ không còn t°n tÕi næa, không có gì næa" làm cho nhæng ng߶i ngu lo s(r)" (11)

Nhæng ng߶i mu¯n tìm mµt cái "Ngã" trong Ph§t giáo lý lu§n nhß sau: Quä th§t r¢ng ÐÑc Ph§t ðã phân tích con ng߶i ra s¡c, th÷, tß·ng, hành, thÑc (ngû u¦n), và bäo r¢ng không có gì trong nhæng thÑ ¤y là Ngã. Nhßng Ngài không nói tuy®t ð¯i không có Ngã trong con ng߶i hay b¤t cÑ ch² nào khác, ngoài nhæng "u¦n" ¤y.

L§p tr߶ng này không ðÑng væng ðßþc vì hai l¨:

L¨ thÑ nh¤t là theo giáo lý ÐÑc Ph§t, mµt con ng߶i chï do nåm u¦n kªt hþp và không là gì khác. Không có ch² nào ÐÑc Ph§t bäo r¢ng có cái gì khác ngoài nåm u¦n ¤y trong mµt con ng߶i.

L¨ thÑ hai là ÐÑc Ph§t ðã phü nh§n hoàn toàn, trong nhæng l¶i l¨ minh bÕch, hi®n hæu cüa Àtman, Linh h°n hay Ngã trong ng߶i hay · ngoài, hay b¤t cÑ · ðâu trong vû trø.

Ta hãy l¤y vài ví dø:

Trong kinh Dhammapada (Pháp cú) có ba câu vô cùng quan tr÷ng và c¯t yªu trong giáo lý ÐÑc Ph§t, ð¤y là nhæng s¯ 5, 6, 7, chß½ng 20 (hay nhæng câu th½ s¯ 277, 278, 279). Hai câu th½ ð¥u nói:

"M÷i sñ v§t b¸ gi¾i hÕn (có ði«u ki®n) ð«u là vô th߶ng" (sabbe samkhàrà anicca) và "M÷i sñ v§t b¸ gi¾i hÕn ð«u là kh± (sabbe samkhàrà dukkhà)

Câu thÑ ba là:

"M÷i pháp (dhammas) là vô ngã (sabbe dhammà anattà).

C¥n chú ý ð£c bi®t · ðây r¢ng trong hai câu ð¥u chæ samkhàrà (12) "nhæng sñ v§t b¸ gi¾i hÕn" ðã ðßþc dùng. Nhßng trong câu thÑ ba thay vì chæ samkhàra, chæ dhammà ðã ðßþc dùng. Vì sao câu th½ thÑ ba ðã không dùng chæ samkhàrà, "sñ v§t b¸ gi¾i hÕn", nhß hai câu trß¾c, mà lÕi dùng danh t× dhammà thay vào? Chính ð¤y là ði¬m quan tr÷ng nh¤t cüa cä v¤n ð«.

Danh t× samkhàrà chï Ngû u¦n, m÷i sñ v§t và trÕng thái b¸ gi¾i hÕn, phø thuµc lçn nhau, tß½ng ð¯i, m÷i "pháp" v§t lý cûng nhß tâm lý (s¡c pháp và tâm pháp). Nªu câu th½ thÑ ba nói: "M÷i samkhàrà (sñ v§t b¸ gi¾i hÕn) là vô ngã" thì ng߶i ta có th¬ nghî r¢ng, m÷i sñ b¸ gi¾i hÕn là vô ngã, tuy nhiên có th¬ có mµt cái Ngã · ngoài nhæng sñ v§t b¸ gi¾i hÕn ðó, · ngoài Ngû u¦n. Chính là ð¬ tránh sñ hi¬u l¥m mà danh t× dhammà (Pháp) ðã ðßþc dùng trong câu th½ thÑ ba.

Danh t× dhamma, "Pháp", có phÕm vi rµng l¾n h½n samkhàra nhi«u. Không có danh t× nào trong thu§t ngæ Ph§t h÷c lÕi có phÕm vi rµng l¾n h½n chæ "Pháp". Nó bao g°m không nhæng nhæng sñ v§t và trÕng thái có ði«u ki®n, mà còn cä cái vô ði«u ki®n, cái tuy®t ð¯i, Niªt Bàn; không có gì · trong hay · ngoài vû trø, t¯t hay x¤u, có ði«u ki®n hay không có ði«u ki®n, tß½ng ð¯i hay tuy®t ð¯i.., mà không ðßþc bao g°m trong danh t× này. B·i v§y, th§t quá rõ r¢ng, theo câu: "m÷i pháp là vô ngã" thì không có Ngã, không có linh h°n, không nhæng chï · trong ngû u¦n, mà còn b¤t cÑ · ðâu ngoài ngû u¦n hay riêng bi®t v¾i ngû u¦n. (13)

Theo giáo lý Theravàda, ði«u này có nghîa r¢ng không có Ngã · trong cá nhân (puggala) hay trong các Pháp. Triªt lý ÐÕi th×a cûng có mµt l§p tr߶ng y h®t, không có mµt d¸ bi®t nào v« ði¬m ðó, nh¤n mÕnh trên sñ vô ngã cüa các pháp cûng nhß vô ngã trong con ng߶i (dhamma-nairàtmya và pudgala-nairàtmya).

Trong kinh Alagaddùpama - Sutra thuµc bµ Majjhimà-nikàya (Trung Bµ Kinh), ÐÑc Ph§t dÕy môn ð®:

"HÞi các TÏ kheo, hãy ch¤p nh§n mµt lý thuyªt v« linh h°n nªu khi ch¤p nh§n nó s¨ không còn phát sinh sñ bu°n s¥u, bi thß½ng, th¯ng kh±, phi«n muµn, ð¾n ðau. Nhßng này các TÏ kheo, các ông có th¤y mµt lý thuyªt v« linh h°n nào nhß thª hay không, lý thuyªt mà khi ch¤p nh§n nó, s¨ không còn phát sinh bu°n s¥u, bi thß½ng, th¯ng kh±, phi«n muµn, ð¾n ðau?.

-- BÕch ÐÑc Thª Tôn, nh¤t ð¸nh là không.

-- Chính thª, hÞi các TÏ kheo. Ta cûng v§y, này các TÏ kheo, ta không th¤y mµt thuyªt v« linh h°n nào mà nªu ch¤p nh§n, s¨ không còn phát kh·i bu°n r¥u, bi thß½ng, th¯ng kh±, phi«n muµn, ð¾n ðau".(14)

Nªu có mµt thuyªt v« linh h°n nào mà ÐÑc Ph§t ðã ch¤p nh§n, thì ch¡c ch¡n Ngài ðã giäng ra · ðây, b·i vì Ngài bäo các TÏ kheo hãy ch¤p nh§n mµt lý thuyªt v« linh h°n mà không phát sinh ðau kh±. Nhßng theo quan ði¬m cüa ÐÑc Ph§t, không có mµt thuyªt linh h°n nhß thª, và b¤t cÑ mµt thuyªt linh h°n nào, dù tinh tª và cao siêu m¤y ði næa cûng ð«u là giä danh và tß·ng tßþng, sinh ra m÷i thÑ v¤n ð« r¡c r¯i, phát sinh theo nó nhæng bu°n r¥u, bi thß½ng, th¯ng kh±, phi«n não, ð¾n ðau.

Tiªp ðó ÐÑc Ph§t dÕy cûng cùng trong Kinh ¤y:

"HÞi các TÏ kheo, khi mà Ngã hay b¤t cÑ cái gì thuµc v« Ngã không có, thì quan ði¬m tß duy này: "Vû trø là Linh h°n, ta s¨ là Linh h°n sau khi chªt, s¨ tr߶ng cØu, t°n tÕi, vînh vi­n b¤t biªn, và ta s¨ hi®n hæu nhß thª cho ðªn vô t§n th¶i gian", quan ði¬m ¤y có phäi là hoàn toàn ðiên r° chång?" (15)

— ðây ÐÑc Ph§t nói rõ r¢ng mµt Àtman, hay Linh h°n, hay Ngã, thì không th¬ tìm th¤y ðâu trong thñc tÕi, và th§t ðiên r° ð¬ tin tß·ng r¢ng có mµt chuy®n nhß thª.

Nhæng ng߶i tìm kiªm mµt cái Ngã trong giáo lý ÐÑc Ph§t trích ra mµt ví dø mà trß¾c hªt h÷ d¸ch sai, r°i giäi thích mµt cách l¥m lçn. Mµt trong nhæng ví dø ¤y là câu danh tiªng Attà hi attano nàtho trong Kinh Pháp Cú (XII, 4 hay câu k® 160), ðã ðß(r)c d¸ch là "Ta là chúa t¬ cüa ta", và ðßþc giäi thích r¢ng nó có nghîa cái Ngã l¾n là chúa t¬ cüa cái Ngã nhö.

Trß¾c hªt, l¯i d¸ch ¤y không ðúng. Attà ðây không có nghîa là ngã trong ý nghîa Linh h°n. Trong tiªng Pali, danh t× Attà th߶ng ðßþc dùng nhß mµt ðÕi-danh t× tñ quy (reflexive pronoun), tr× trong mµt s¯ ít tr߶ng hþp trong ¤y nó ðßþc dùng theo nghîa ð£c bi®t và triªt h÷c ð¬ chï thuyªt linh h°n nhß ðã th¤y · trên.

Nhßng trong cách dùng thông th߶ng, nhß trong chß½ng XII cüa Pháp cú, n½i câu ¤y ðßþc tìm th¤y, và trong nhi«u n½i khác, nó ðßþc dùng nhß mµt ÐÕi danh t× hay ðÕi danh t× b¤t ð¸nh có nghîa: "chính tôi, "chính anh", "chính nó", "chính ta", "chính ng߶i ta" v.v.. (16)

Kª ðªn, chæ nàtho không có nghîa là "chúa t¬" mà là "n½i nß½ng tña", "trú ¦n", "giúp ðÞ", "che ch·"... B·i thª Attà hi attano th§t sñ có nghîa "ng߶i ta là sñ giúp ðÞ cüa chính mình" hay "ði¬m tña". Nó không dính dáng gì ðªn mµt cái ngã hay linh h°n siêu hình nào cä. Nó chï có nghîa bÕn phäi nß½ng c§y vào chính bÕn chÑ ð×ng Ö lÕi vào kë khác.

Mµt ví dø khác v« sñ c¯ ðßa ý tß·ng v« ngã vào giáo lý ÐÑc Ph§t là câu danh tiªng "attadìpà viharatha, attasarana anannasaranà", ðßþc rút ra khöi mÕch vån trong kinh ÐÕi Bát Niªt Bàn (17). Câu này d¸ch sát ý có nghîa: "Hãy cÑ làm hòn ðäo (n½i nß½ng c§y) cho chính ngß½i, làm n½i trú ¦n cho chính ngß½i, và ð×ng xem ai khác h½n làm n½i nß½ng c§y". (18) Nhæng ng߶i mu¯n tìm th¤y mµt cái ngã trong Ph§t h÷c ðã giäi thích t× ngæ attadìpà và attasaranà là "l¤y ngã làm mµt ng÷n ðèn", "l¤y ngã làm mµt n½i nß½ng tña" (19).

Ta không th¬ hi¬u ý nghîa toàn v©n cüa l¶i ÐÑc Ph§t khuyên A-nan (Ànanda), nªu ta không xét ðªn b¯i cänh và mÕch vån trong ðó nhæng l¶i n¥y ðã ðßþc th¯t ra.

Lúc ¤y ÐÑc Ph§t ðang nghï tÕi mµt khu làng g÷i là Behuva, ba tháng trß¾c khi Ngài m¤t, bát Niªt Bàn (parinirvàna). B¤y gi¶ Ngài ðã 80 tu±i, và ðang lâm b®nh n£ng, g¥n m¤t. Nhßng Ngài nghî không nên chªt mà không t× giã nhæng môn ð® v¯n g¥n gûi yêu mªn Ngài. B·i thª, mµt cách can ðäm, quä quyªt, Ngài ch¸u ðñng t¤t cä ðau ð¾n, th¡ng lß¾t c½n b®nh, và bình phøc. Nhßng sÑc khoë Ngài còn kém. Sau khi bình phøc, mµt ngày kia Ngài ng°i trong bóng mát · bên ngoài ch² Ngài lßu trú. A-Nan, v¸ th¸ giä t§n tøy nh¤t cüa Ph§t, tiªn ðªn ÐÑc ÐÕo Sß quý mªn cüa mình, ng°i bên cÕnh ÐÑc Thª Tôn và bÕch:

"BÕch ÐÑc Thª Tôn, con ðã sån sóc sÑc khoë ÐÑc Thª Tôn, con ðã h¥u hÕ Ngài trong khi Ngài lâm b®nh. Nhßng khi th¤y b®nh tình cüa Ngài, b¥u tr¶i ð¯i v¾i con tr· nên m¶ m¸t, và các giác quan cüa con không còn sáng su¯t næa. Tuy nhiên con còn mµt ði«u an üi nhö này: con nghî r¢ng ÐÑc Thª Tôn s¨ không nh§p Niªt Bàn mà không ð¬ lÕi nhæng l¶i di giáo, ð« c§p ðªn ðoàn th¬ Tång già".

Khi ¤y ÐÑc Ph§t ð¥y t× bi và nhân ái, ðã khoan hòa nói v¾i ng߶i th¸ giä t§n tøy thân yêu:

"A-Nan, ðoàn th¬ tång già còn ch¶ ðþi gì n½i ta næa? Ta ðã nói pháp (chân lý) không phân bi®t cao th¤p. V« phß½ng di®n chân lý, Nhß Lai không có gì nhß n¡m tay khép ch£t cüa mµt ông th¥y (àcariya-mutthi). Dî nhiên r¢ng, hÞi A-Nan, nªu có mµt ng߶i nào nghî r¢ng h÷ mu¯n lãnh ðÕo Tång già, và Tång già phäi tùy thuµc vào h÷, thì ng߶i ¤y hãy ð£t ra nhæng ði«u chï dçn. Nhßng Nhß Lai không có ý nghî ¤y. V§y thì sao Nhß Lai phäi lßu lÕi nhæng l¶i chï dçn thuµc v« t± chÑc Tång già? Nay ta ðã già r°i, A-Nan, ðã 80 tu±i. Nhß mµt chiªc xe cû c¥n phäi sæa chæa m¾i chÕy ðßþc, cûng thª, thân xác cüa Nhß Lai bây gi¶ cûng chï tiªp tøc ði«u hành nh¶ sæa chæa. B·i thª, này A-Nan, hãy tñ làm hòn ðäo (n½i nß½ng c§y) cho chính ngß½i, hãy l¤y chính ngß½i làm n½i trú ¦n và không ai khác, hãy l¤y Pháp làm hòn ðäo (n½i nß½ng tña), l¤y Pháp làm n½i trú ¦n, và không ai khác có th¬ làm n½i trú ¦n cho ngß½i" (20)

Nhæng gì ÐÑc Ph§t mu¯n truy«n dÕy A-Nan th§t quá rõ ràng. A-Nan ðang bu°n s¥u ðau ð¾n, Ông nghî r¢ng mình s¨ hoàn toàn cô ðµc, không ng߶i giúp ðÞ không n½i nß½ng tña, không ng߶i hß¾ng dçn, sau khi ÐÑc ÐÕo Sß vî ðÕi qua ð¶i. B·i thª ÐÑc Ph§t ban cho ông nhæng l¶i an üi, khuyên ông can ðäm, tin tß·ng, dÕy r¢ng nên nß½ng vào chính ðÕo và nß½ng vào "Pháp" Ngài ðã truy«n, chÑ ð×ng nß½ng vào ai khác, vào cái gì khác. — ðây v¤n ð« v« mµt Àtman siêu hình, hay ngã, là hoàn toàn không nh¢m ch².

Sau ðó, ÐÑc Ph§t giäng giäi cho A-Nan làm thª nào ð¬ có th¬ là hòn ðäo hay ch² trú ¦n cho chính mình: „y là nh¶ sñ ðào luy®n cüa ý thÑc, v« thân xác, cäm giác, tâm và các tâm pháp -- 4 pháp quán, xem chß½ng kª tiªp v« Quán tß·ng (21). Không có gì · ðây nói v« mµt Àtman hay Linh h°n cä.

Mµt tài li®u khác r¤t th߶ng ðßþc trích ra ðã ðßþc dùng b·i nhæng ng߶i mu¯n tìm Ngã trong giáo lý ÐÑc Ph§t. Mµt hôm ÐÑc Ph§t ng°i dß¾i bóng cây trong mµt khu r×ng trên ð߶ng ði t× Benares (Ba la nÕi) ðªn Uruvelà. Vào ngày ¤y có 30 hoàng tØ trë tu±i ðang ði c¤m trÕi cùng v¾i nhæng ng߶i vþ trë cüa h÷ trong cùng khu r×ng ¤y. Mµt ông hoàng chßa vþ mang theo mµt gái giang h°. Trong khi nhæng ng߶i khác ðang vui ðùa, thì cô ta trµm mµt vài ð° v§t quí giá và tr¯n m¤t. Trong khi ði tìm cô ¤y trong cánh r×ng, h÷ th¤y ÐÑc Ph§t ng°i dß¾i g¯c cây và höi Ngài có th¤y mµt ng߶i ðàn bà ði qua không. Ngài höi có chuy®n gì xäy ra và sau khi nghe giäi thích ÐÑc Ph§t höi h÷: "Các ngß½i nghî sao, hÞi nhæng ng߶i trë tu±i? Nên làm gì t¯t ð©p h½n cho các ngß½i? Ði tìm mµt ng߶i ðàn bà, hay ði tìm chính các ngß½i?" (22)

Ðây cûng lÕi là mµt câu höi r¤t giän d¸ và tñ nhiên, không có lý do gì ð¬ ðßa vào trong chuy®n ¤y nhæng ý tß·ng tìm kiªm xa xôi v« mµt cái Ngã hay Linh h°n. H÷ trä l¶i r¢ng t¯t h½n h÷ nên tìm kiªm chính h÷. ÐÑc Ph§t li«n bäo h÷ ng°i xu¯ng và giäng Pháp cho h÷ nghe. Trong tài li®u còn ð¬ lÕi, trong nguyên bän v« nhæng gì Ngài ðã giäng cho h÷, không có mµt chæ nào nói v« Àtman.

Ng߶i ta ðã viªt nhi«u v« ð« tài "sñ im l£ng cüa ÐÑc Ph§t" khi có mµt ng߶i kh¤t sî tên Vacchagotta höi Ngài có mµt linh h°n hay không. Câu chuy®n nhß sau:

Vacchagotta ði ðªn ÐÑc Ph§t và thßa höi:

-- Thßa Ngài C° Ðàm, có mµt linh h°n hay không?

ÐÑc Ph§t l£ng im.

-- Thª thì thßa Ngài, không có linh h°n à?

ÐÑc Ph§t lÕi im l£ng.

Vacchagotta ðÑng d§y bö ði.

Sau khi ng߶i kh¤t sî (parivràjaka) r¶i khöi, A-Nan höi Ph§t vì sao Ngài ðã không trä l¶i câu höi cüa Vacchagotta. ÐÑc Ph§t giäi thích thái ðµ cüa Ngài nhß sau:

"Này A-Nan, khi Vacchagota, ng߶i kh¤t sî ¤y höi: "Có mµt linh h°n hay không?, nªu trä l¶i: "Có" thì khi ¤y có nghîa là ta ðã ðÑng v« phía nhæng ¦n sî và Bà la môn chü trß½ng thuyªt tr߶ng t°n (sassata-vàda).

"Và này A-Nan, khi ng߶i kh¤t sî ¤y höi: "Không có linh h°n hay sao?, nªu trä l¶i "Không" thì ta ðã ðÑng v« phía nhæng ¦n sî và Bà la môn chü trß½ng thuyªt ðoÕn di®t (uccheda-vàda). (23)

"LÕi næa, này A-Nan, khi ng߶i kh¤t sî ¤y höi: "Có linh h°n không?" mà ta trä l¶i "Có" thì nhß thª có phù hþp v¾i sñ th¤y biªt cüa ta r¢ng vÕn pháp vô ngã hay không?" (24)

-- BÕch Thª Tôn, hÆn là không.

-- "LÕi næa này A-Nan, khi ng߶i kh¤t sî ¤y höi: "Không có linh h°n hay sao?" mà ta trä l¶i "Không" thì ði«u ¤y s¨ làm cho Vacchagotta ðã hoang mang lÕi càng hoang mang thêm næa (24-bis). Vì y s¨ nghî: trß¾c kia quä th§t ta có mµt linh h°n (Ngã) nhßng bây gi¶ ta không có næa". (25)

Bây gi¶ hÆn là ta phäi hi¬u rõ vì sao ÐÑc Ph§t ðã im l£ng. Nhßng ta s¨ còn hi¬u rõ h½n nªu ta xét toàn th¬ b¯i cänh và cách ÐÑc Ph§t xØ trí v« nhæng câu höi và ng߶i höi - ði«u này nhæng ng߶i bàn ðªn v¤n ð« ¤y hoàn toàn không k¬ ðªn.

ÐÑc Ph§t không phäi là mµt bµ máy tính, tuôn ra ðáp s¯ cho b¤t kÏ câu höi nào, do b¤t cÑ ai ð£t ra, mà không suy xét. Ngài là mµt v¸ Th¥y thñc tª, ð¥y T× bi và Trí tu®. Ngài không trä l¶i câu höi ð¬ phô bày kiªn thÑc và thông minh cüa Ngài, nhßng ð¬ giúp ng߶i höi trên ð߶ng ði ðªn thñc chÑng. Khi nói v¾i ng߶i nào Ngài luôn luôn ð¬ tâm ðªn trình ðµ phát tri¬n cüa h÷, khuynh hß¾ng h÷, c¤u tÕo tâm thÑc cüa h÷, tính tình h÷ và khä nång cüa h÷ ð¬ lînh hµi mµt v¤n ð« nào ðó. (26).

Theo ÐÑc Ph§t, có b¯n cách ðáp nhæng câu höi:

- Có nhæng câu nên trä l¶i mµt cách trñc tiªp,
- Có nhæng câu khác nên trä l¶i b¢ng cách phân tích,
- Có nhæng câu nên trä l¶i b¢ng cách höi v£n lÕi,
- và cu¯i cùng, có nhæng câu höi nên d©p lÕi mµt bên (27)

Có th¬ có nhi«u cách d©p v¤n ð« sang bên. Mµt cách là nói r¢ng mµt câu höi là không ðß(r)c trä l¶i hay giäi thích, nhß cách ÐÑc Ph§t ðã h½n mµt l¥n dùng v¾i cùng mµt ng߶i Vacchagotta ¤y, khi anh ta ð£t nhæng câu höi danh tiªng v« vû trø tr߶ng t°n hay không v.v.. (28) Cûng v¾i các cách ¤y, Ngài ðã trä l¶i cho Màlunkyaputta và nhæng ng߶i khác. Nhßng Ngài không th¬ nói nhß thª v« v¤n ð« có ngã, linh h°n hay không, vì Ngài ðã luôn luôn thäo lu§n và giäng giäi nó. Ngài không th¬ nói: "có linh h°n" vì nó trái ngßþc v¾i kiªn giäi cüa Ngài r¢ng "t¤t có các pháp ð«u vô ngã". Và Ngài cûng không mu¯n nói r¢ng "không có linh h°n", vì nhß thª là vô c¯ làm cho anh chàng kh± s·. Vacchagotta ðã hoang mang v« mµt v¤n ð« tß½ng tñ lÕi càng hoang mang thêm, nhß chính anh ta ðã công nh§n · trß¾c (29). Anh ta chßa ðü cån c½ ð¬ hi¬u ý tß·ng v« vô ngã. Vì v§y trong tr߶ng h(r)p này, d©p câu höi sang mµt bên b¢ng cách im l£ng; chính là khôn ngoan nh¤t.

Ta cûng ð×ng quên r¢ng ÐÑc Ph§t ðã biªt rõ Vacchagotta t× lâu. Ðây không phäi là d¸p ð¥u tiên mà ng߶i kh¤t sî th¡c m¡c ¤y ðªn thåm ÐÑc Ph§t. Фng ÐÕo Sß trí hu® và t× bi ðã lßu tâm chú ý nhi«u ðªn con ng߶i tìm kiªm hoang mang này. Có nhi«u ðoÕn nói ðªn anh chàng Vacchaghtta ng߶i kh¤t sî, trong các bän kinh Pali, anh ta ðã t×ng tìm ðªn ÐÑc Ph§t và các môn ð® Ngài khá nhi«u l¥n, l§p lÕi nhi«u l¥n cûng nhæng câu höi ¤y, rõ ràng anh ta r¤t bån khoån h¥u nhß b¸ ám änh b·i v¤n ð« kia (30). Sñ im l£ng cüa ÐÑc Ph§t có l¨ ðã có hi®u quä ð¯i v¾i Vacchogatta h½n t¤t cÑ mµt sñ trä l¶i hay thäo lu§n hùng h°n nào.(31)

Mµt vài ng߶i xem Ngã có nghîa là cái gì th߶ng ðßþc g÷i là "tâm" hay "thÑc". Nhßng ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng chÆng thà ng߶i ta nên xem thân xác v§t lý cüa mình nhß là "Ngã" còn h½n tâm, ý hay thÑc (citta, mano, vinnàna) vì tâm, ý hay thÑc thì biªn ð±i không ng×ng ngày cûng nhß ðêm, vä lÕi còn mau chóng h½n cä th¬ xác (kàva). (32)

Chính cäm giác m½ h° "có tôi" ðã phát sinh ý tß·ng v« Ngã, v¯n không có cái gì tß½ng ðß½ng trong thñc tÕi; và th¤y ðßþc chân lý ¤y tÑc là thñc chÑng Niªt Bàn, mµt ði«u không phäi d­ dàng cho l¡m. Trong kinh Samyutta-nikàya (Tß½ng ßng) (33), có mµt cuµc ðàm thoÕi khá làm sáng tö v¤n ð« v« ði¬m này giæa th¥y TÏ kheo tên Khemaka và mµt nhóm TÏ kheo. Nhæng v¸ n¥y höi Khemaka có th¤y trong ngû u¦n mµt cái "ngã" nào hay b¤t cÑ cái gì thuµc v« "ngã" không. Khemaka trä l¶i "không". ÐoÕn nhæng TÏ kheo bäo r¢ng, nªu thª thì ông ta phäi là mµt v¸ La Hán ðã thoát khöi m÷i sñ d½ b¦n. Nhßng Khemaka thú th§t r¢ng m£c dù ông ta không tìm th¤y trong ngû u¦n mµt cái ngã nào hay b¤t cÑ gì thuµc v« Ngã, "tôi vçn không phäi là mµt A La Hán (Arahant) ðã thoát khöi m÷i sñ c¤u uª, b¤t t¸nh. Này các bÕn ½i, ð¯i v¾i ngû u¦n, tôi có mµt cäm giác r¢ng "Tôi có", nhßng không th¤y rõ "ðây là Tôi". R°i Khemaka giäi thích r¢ng cái mà ông ta g÷i là "Tôi" không phäi s¡c, không phäi th÷, không phäi tß·ng, không phäi hành, cûng không phäi thÑc, cûng không phäi b¤t cÑ cái gì bên ngoài chúng. Nhßng ông vçn có mµt cäm giác "Tôi có" ð¯i v¾i nåm u¦n, m£c dù ông không th¬ th¤y rõ "ðây là Tôi".(34)

Ông ta bäo r¢ng cûng gi¯ng nhß mùi th½m cüa mµt bông hoa: nó không phäi là mùi th½m cüa các cánh hoa, không phäi cüa màu s¡c hoa, không phäi cüa ðài hoa, nhßng là mùi th½m cüa hoa.

Khemaka còn giäi thích thêm r¢ng ngay cä mµt ng߶i ðã ðÕt nhæng giai ðoÕn ð¥u tiên cüa sñ thñc chÑng vçn còn có cäm giác "Tôi có" ¤y. Nhßng v« sau, khi ng߶i ¤y tiªn xa h½n, cäm giác ¤y hoàn toàn biªn m¤t, h®t nhß mùi hóa h÷c cüa mµt chiªc áo m¾i gi£t s¨ bay m¤t mµt th¶i gian sau khi ra khöi hµp ðñng nó.

Cuµc thäo lu§n này ích lþi và làm sáng tö v¤n ð« ð¯i v¾i h÷ ðªn n²i sau ðó, nhß bän kinh chép, t¤t cä m÷i ng߶i, g°m cä Khemaka, ð«u chÑng quä A La Hán, thoát khöi m÷i c¤u b¦n, và nhß thª cu¯i cùng h÷ ðã xua ðu±i ðßþc cäm giác "Tôi có".

Theo giáo lý ÐÑc Ph§t, ch¤p r¢ng "tôi không có ngã" (tÑc là thuyªt ðoÕn di®t) cûng sai l¥m nhß ch¤p r¢ng "tôi có ngã" (thuyªt thß(c)ng t°n), b·i vì cä hai quan ni®m ð«u là nhæng xi«ng xích, vì cä hai ð«u phát sinh t× ý tß·ng sai l¥m "Tôi có". Thái ðµ ðúng ð¡n ð¯i v¾i v¤n ð« vô ngã là không ch¤p mµt quan ði¬m hay "kiªn" nào, mà c¯ nhìn sñ v§t mµt cách khách quan, nhìn chúng nhß sñ th§t, không có nhæng dñ phóng cüa tâm thÑc, phäi th¤y r¢ng cái mà ta g÷i là "Tôi" hay "linh h°n", chï là mµt kªt hþp cüa các u¦n (sñ chÑa nhóm) v§t lý và tâm linh, hoÕt ðµng tß½ng quan m§t thiªt v¾i nhau trong mµt dòng biªn chuy¬n h¢ng t°n · trong lu§t nhân quä, và không có cái gì tr߶ng cØu, th߶ng t°n, b¤t biªn và vînh vi­n trong toàn th¬ hi®n hæu.

— ðây mµt câu höi tñ nhiên ð£t ra: Nªu không có Ngã hay Àtman, v§y thì ai th÷ nh§n nhæng h§u quä cuä nghi®p (hành ðµng)? Không ai có th¬ giäi ðáp câu höi này h½n ÐÑc Ph§t. Khi mµt TÏ kheo höi Ngài câu ðó, ÐÑc Ph§t dÕy: "HÞi các TÏ kheo, ta ðã dÕy các ông th¤y rõ ði«u ki®n tính · trong m÷i sñ v§t".(35)

Giáo lý ÐÑc Ph§t v« Anatta (không có linh h°n, hay vô ngã) không nên ðßþc xem nhß tiêu cñc hay hüy di®t. Cûng nhß Niªt bàn, ð¤y là Chân lý, Thñc tÕi, và Thñc tÕi không th¬ là tiêu cñc. Chính ni«m tin sai l¥m vào mµt cái ngã tß·ng tßþng không có thñc, m¾i là tiêu cñc. Giáo lý vô ngã xua tan bóng t¯i cüa tà tín, và phát sinh ánh sáng cüa trí hu®. Nó không tiêu cñc nhß ngài Vô Trß¾c (Asanga) ðã nói r¤t ðúng: "Có mµt thñc tÕi là Vô Ngã" (nairàtmyàstità). (36)

 

Chú thích

(1) Mhvg. (Alutgama, 1922), p.4f; MI (PTS), p.167ff
(2) M III (PTS), p. 63, S II (PTS), pp. 28, 95, etc. Theo hình thÑc ngày nay: khi A có thì B có; khi A sinh thì B sinh; khi A không có thì B không có; khi A di®t thì B di®t.
(3) Vism (PTS), p. 517
(4) Xem Chß½ng III
(5) Vì gi¾i hÕn sách không cho phép bàn ðªn lý thuyªt quan tr÷ng nh¤t này trong Ph§t h÷c. Mµt khäo lu§n phê phán và tÖ giäo chi tiªt ð« tài ¤y s¨ ðßþc tìm th¤y trong mµt tác ph¦m s¡p xu¤t bän v« Triªt h÷c Ph§t giáo do cùng mµt biên giä.
(6) Sàratha II (PTS), p. 77
(7) Mh. Sùtràlankàra, XVIII 92
(8) H. Von Glasenapp, "Vedanta and Buddhism" bàn v« v¤n ð« vô ngã, "The Middle Way", Feb 1957, p. 154
(9) Xem các sách cüa bà Rhys Davids: Gotama the Man, Sàkya on Buddhist Origins, A Manual of Buddhism, What was the Original Buddhism, v.v...
(10) M I (PTS), pp. 136-137
(11) Trích dçn trong MA II (PTS), p. 112
(12) Samkhàra trong nåm u¦n có nghîa "hành" hay "nhæng hoÕt ðµng tâm lý" phát sinh ra nghi®p quä. Nhßng · ðây nó có nghîa m÷i sñ v§t b¸ gi¾i hÕn hay b¸ kªt hþp, g°m cä nåm u¦n. Danh t× Samkhàra có ý nghîa khác nhau tùy tr߶ng hþp.
(13) Cf. Sabbe Samkhàra aniccà "m÷i sñ v§t gi¾i hÕn là vô th߶ng". Sabbe dhammà anattà "m÷i pháp ð«u là vô ngã", M I (PTS), p. 228; S II pp. 132, 133.
(14) M I (PTS), p. 137
(15) Ibid, p.138. Nói ðªn ðoÕn này, S. Radhakrishnan, (Indian Philosophy, Vol I, London, 1940, p. 485) viªt: "Chính là quan ni®m sai l¥m v« sñ tß½ng tøc vînh vi­n cüa ti¬u ngã m¾i b¸ ÐÑc Ph§t bác bö". Ta không th¬ ð°ng ý v¾i nh§n xét này. Trái lÕi · ðây ÐÑc Ph§t bài bác ÐÕi ngã hay linh h°n. Nhß ta ðã th¤y v×a r°i, trong mµt ðoÕn trß¾c, ÐÑc Ph§t không ch¤p nh§n mµt cái ngã nào, dù l¾n hay nhö. Theo quan ni®m cüa Ngài, m÷i lý thuyªt v« Àtman ð«u là sai l¥m, là bóng dáng cüa tâm thÑc.
(16) Trong bài "Vedanta and Buddhism" (The Middle Way, February 1957), H. von Glasenapp di­n tä ði¬m này r¤t rõ ràng.
(17) D II (Colombo, 1929), p. 62.
(18) Rhys Davids (Dìgha-nikàya, Bän d¸ch II, p. 108) "Be ye lamps unto yourselves. Be ye a refuge to yourselves. Betake yourselves to no external refuge!"
(19) Dìpa dây không có nghîa là ðèn, mà nh¤t ð¸nh có nghîa "ðäo". Dìgha-nikayà (Tr߶ng Bµ Kinh s¾ giäi) (DA Colombo ed, p. 380) bàn v« chæ Dìpa · ðây nói: Mahà samuddagatam dìpam viya attànam patittam katvà viharatha". "Hãy cÑ làm mµt hòn ðäo cho chính ng߶i, mµt n½i nß½ng c§y (nghï ng½i) nhß mµt hòn ðäo giæa b¬ kh½i". Samsàra, sanh tØ, th߶ng ðßþc ví nhß mµt ðÕi dß½ng, samsàra-sàgara, và cái gì c¥n thiªt ð¬ ðßþc an ±n giæa ðÕi dß½ng là mµt hòn ðäo, ð¤t li«n, chÑ không phäi mµt ng÷n ðèn.
(20) D II (Colombo, 1929) pp. 61-62. Chï có câu cu¯i ðßþc d¸ch nguyên vån. Ph¥n còn lÕi cüa câu chuy®n ðßþc tä v¡n t¡t theo kinh ÐÕi Bát Niªt Bàn.
(21) Ibid p. 62. V« Satipatthàna, xem Chß½ng VII v« thi«n ð¸nh.
(22) Mhvg, (Alutgama, 1929), pp. 21-22.
(23) Vào mµt d¸p khác, ÐÑc Ph§t ðã bäo chính Vacchagotta này r¢ng ÐÑc Nhß Lai không có lý thuyªt nào hªt, b·i vì Ngài ðã th¤y bän th¬ cüa sñ v§t (MI (PTS) p. 486). — ðây cûng thª, Ngài không mu¯n liên kªt v¾i b¤t cÑ lý thuyªt gia nào.
(24) Sabbe dhammà anattà. (Ðúng y nhæng chæ trong dòng ð¥u kinh Pháp Cú, XX, 7, mà chúng ta ðã bàn · trên.). Woodward ðã hoàn toàn sai khi d¸ch nhæng chæ này là "m÷i sñ ð«u vô th߶ng" (Kindred Saying V, p. 282) có l¨ vì s½ ý. Nhßng l²i này r¤t h® tr÷ng. Có l¨ ðây là mµt trong nhæng lý do vì sao ng߶i ta ðã có quá nhi«u cuµc lu§n ðàm vô ích v« cái im l£ng cüa ÐÑc Ph§t. Chæ quan tr÷ng nh¤t trong câu này, chæ anatta ,"vô ngã", ðã ðßþc d¸ch là "vô th߶ng". Nhæng bän d¸ch kinh Pali ra Anh ngæ th߶ng có nhæng l²i l¥m nhö và l¾n thuµc loÕi này khi thì vì s½ ý và b¤t c¦n, khi thì vì thiªu chuyên môn trong ngôn ngæ cüa nguyên bän. Dù sao, thiªt tß·ng cûng không vô ích khi nh¡c lÕi · ðây - mà vçn không quên ½n nhæng b§c ti«n phong trong ð¸a hÕt này - r¢ng, chính nhæng l²i l¥m ¤y ðã gây ra nhi«u tß tß·ng sai l¥m v« Ph§t giáo trong nhæng ng߶i không ð÷c ðßþc nguyên bän. B·i thª ta cûng l¤y làm m×ng khi biªt r¢ng cô I. B. Horner, Thß ký cüa Hµi Pali Text, dñ ð¸nh xu¤t bän lÕi nhæng bän d¸ch m¾i có sØa chæa.
(24-bis) Xem chú thích 29 cùng chß½ng.
(25) S IV (PTS), pp. 400, 401.
(26) Sñ hi¬u biªt này cüa ÐÑc Ph§t ðß(r)c g÷i là Indriya-paropariyattannana (M I (PTS), p.70, Vìbh (PTS), p.340.
(27) A (Colombo, 1929), p.216.
(28) Ví dø: S IV (PTS), pp. 393, 395, M I (PTS), p. 484.
(29) và (24-bis) Quä v§y, vào mµt d¸p khác trß¾c ð¤y, khi ÐÑc Ph§t giäi thích v¤n ð« sâu xa vi tª - v¤n ð« v¸ La Hán chªt r°i s¨ ra sao - Vacchagotta nói: "Thßa C° Ðàm, · ðây tôi b¸ r½i vào sñ ngu t¯i, tôi hoang mang. Nhæng gì ít öi mà tôi tin tß·ng lúc b¡t ð¥u câu chuy®n v¾i Ngài, nhæng gì ðó bây gi¶ cûng ðã tan biªn cä" (M I (PTS)p. 487). Vì v§y mà ÐÑc Ph§t không mu¯n làm anh ta hoang mang thêm.
(30) Ví dø: xem S III (PTS), pp. 257-263, IV pp. 391 f., 395 f., 400; M I, pp. 481 f., 489 f.: AV p. 193.
(31) B·i vì ta th¤y r¢ng mµt th¶i gian sau Vacchagotta ðã tr· lÕi thåm ÐÑc Ph§t, nhßng l¥n này anh chàng không höi gì nhß th߶ng l®, mà lÕi nói: "Ðã lâu nay tôi m¾i lÕi ðªn thåm Ngài. Tôi mong Ngài C° Ðàm s¨ giäng cho tôi v¡n t¡t v« Thi®n và Ác". ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng Ngài s¨ giäng cho ông ta v« Thi®n và Ác, v¡n t¡t cûng nhß chi tiªt, và Ngài làm thª. Cu¯i cùng, Vacchagotta tr· thành mµt ð® tØ cüa Ph§t, và theo giáo lý Ngài, ông ðÕt quä A La Hán, thñc chÑng Chân Lý, Niªt Bàn, và khi ¤y, nhæng v¤n ð« Linh h°n và các v¤n ð« khác không ám änh ông næa (M I (PTS) pp. 489-ff.)
(32) S II (PTS), p. 94. Vài ng߶i cho r¢ng "Nhß Lai TÕng" hay "Tàng ThÑc" trong ÐÕi Th×a giáo là mµt cái gì tß½ng tñ "ngã". Nhßng kinh Lång Già nói hÆn r¢ng ð¤y không phäi là Ngã (Lanka, p. 78-79).
(33) S III (PTS), pp. 126 ff.
(34) Ði«u này cûng chính là ði«u mà ngày nay ph¥n nhi«u ng߶i nói v« Ngã.
(35) M III (PTS) p. 19; S III, p. 103.
(36) Abhisamuc, p. 31.
.

[Møc Løc][L¶i Gi¾i Thi®u][01][02][03][04][05][06][07][08]