Møc Løc][L¶i Gi¾i Thi®u][01][02][03][04][05][06][07][08]
.
Con Ð߶ng Thoát Kh±
"What the Buddha Taught", by Ven. Walpola Rahula (1959, 1974)
Thích Næ Trí Häi d¸ch, Sài Gòn, 1966
Ph§t H÷c Vi®n Qu¯c Tª in lÕi, California, USA, 1990 (P.L. 2534)
Chùa Pháp Vân in lÕi, California, USA, 1983 (P.L. 2526)
.
Chß½ng VII
Quán Tß·ng
Sñ ðào luy®n tâm ý (Bhàvanà)

ÐÑc Ph§t dÕy: "HÞi các TÏ kheo, có hai thÑ b®nh. Hai b®nh ¤y là gì? B®nh th¬ xác và b®nh tinh th¥n. Có nhæng ng߶i hß·ng sñ vô b®nh v« th¬ xác trong mµt nåm, hai nåm ... cä ðªn trong 100 nåm hay h½n næa. Nhßng, này các TÏ kheo, hiªm thay trong thª gian này là nhæng ng߶i hß·ng sñ vô b®nh v« tinh th¥n, ngay cä trong ch¯c lát, tr× phi nhæng ng߶i ðã thoát khöi nhæng tâm ð¸a x¤u xa ô uª" (có nghîa là nhæng v¸ A La Hán).(1)

Giáo lý ÐÑc Ph§t, ð£c bi®t phß½ng pháp thi«n quán cüa Ngài, nh¢m møc ðích phát kh·i mµt trÕng thái sÑc khöe tinh th¥n hoàn häo, quân bình và an tînh. Th§t rüi ro r¢ng không có mµt ngành nào trong giáo lý ÐÑc Ph§t lÕi b¸ hi¬u l¥m nhi«u nhß "thi«n ð¸nh", b·i nhæng Ph§t tØ cûng nhß nhæng ng߶i không phäi Ph§t tØ. M²i khi nói ðªn "thi«n ð¸nh" là ng߶i ta nghî ngay ðªn mµt sñ tr¯n thoát nhæng sinh hoÕt th߶ng ngày, mµt l¯i ng°i ð£c bi®t nào ðó, nhß mµt pho tßþng trong hang ðµng hay trong mµt tu vi®n, · mµt n½i xa xåm tách bi®t hÆn v¾i xã hµi, và tr¥m tß, hay ð¬ mình chìm ð¡m trong mµt thÑ ý tß·ng hay hôn mê nào ðó, huy«n bí và vi m§t. Thi«n ð¸nh chân chính cüa ÐÕo Ph§t hoàn toàn không có nghîa mµt sñ thoát ly nhß thª. Ng߶i ta ðã quá hi¬u sai lÕc hay ít hi¬u biªt v« v¤n ð« này trong giáo lý ÐÑc Ph§t, ðªn n²i trong nhæng giai ðoÕn v« sau, l¯i "thi«n ð¸nh" ðã b¸ suy ð°i và tr· thành mµt thÑ nghi thÑc hay l­ tøc thông th߶ng, h¥u nhß kÛ thu§t. (2)

Ph¥n ðông ng߶i ta chú tr÷ng ðªn thi«n ð¸nh hay "yoga" ð¬ luy®n mµt vài nång lñc tâm linh hay th¥n bí nhß "con m¡t thÑ ba", mà nhæng kë khác không có. Mµt vài nåm trß¾c, có mµt tu sî Ph§t giáo · „n е c¯ phát tri¬n mµt "khä nång nhìn th¤y b¢ng l² tai", trong khi bà ta vçn còn th¤y ðßþc hoàn toàn b¢ng con m¡t! Nhæng loÕi ý nghî nhß v¥y chï là mµt thÑ b®nh quái d¸ v« tâm linh. Luôn luôn ð¤y là mµt v¤n ð« khao khát, khao khát nång lñc, quy«n nång.

Danh t× "thi«n ð¸nh" r¤t kém cöi ð¬ thay thª chæ bhàvanà, có nghîa "sñ ðào luy®n" hay ðào luy®n tâm linh. Bhàvanà cüa Ph§t h÷c, nói ðúng ra, là mµt sñ ðào luy®n tâm linh trong ý nghîa toàn v©n nh¤t cüa danh t×. Nó nh¢m møc ðích t¦y sÕch tâm tß·ng hªt nhæng sñ b¤t t¸nh, v÷ng ðµng, nhß dâm døc, sân nhuª, ác ðµc, biªng nhác, phi«n não, b¤t an, hoài nghi, và ðào luy®n nhæng ðÑc tính nhß t§p trung, sáng su¯t, thông minh, ý chí, ngh¸ lñc, khä nång phân tích, tin tß·ng, ni«m hoan hï, an bình, ð¬ cu¯i cùng ðßa ðªn trí tu® cao cä, th¤y rõ bän ch¤t cüa sñ v§t nhß th§t, và thñc chÑng chân lý t¯i h§u, Niªt Bàn.

Có hai hình thÑc thi«n ð¸nh. Mµt là phát tri­n sñ t§p trung tâm ý (иnh, samatha hay samàdhi), sñ chú tâm vào mµt cõi ð« møc (cittekaggatà, Skt: cittaikàgratà), b¢ng nhæng phß½ng pháp khác nhau có nói ðªn trong các bän kinh, ðßa ðªn nhæng huy«n vi cao cä nhß "cõi không-vô biên" hay cõi "phi tß·ng phi-phi-tß·ng" (không có tri giác cûng không không tri giác).

T¤t cä nhæng trÕng thái huy«n bí này, theo ÐÑc Ph§t, ð«u do tâm tÕo, sän ph¦m cüa tâm, do tâm ð¸nh ðoÕt (samkhata) (3). Chúng không dính d¤p gì ðªn Thñc tÕi, Chân lý, Niªt Bàn. Hình thÑc thi«n ð¸nh này ðã có t× trß¾c th¶i ÐÑc Ph§t. Vì v§y nó không thu¥n túy là cüa Ph§t giáo. Nhßng nó cûng không b¸ loÕi ra ngoài lãnh vñc thi«n ð¸nh Ph§t giáo. Tuy nhiên nó không thiªt yªu cho sñ thñc chÑng Niªt Bàn. Chính ÐÑc Ph§t, trß¾c khi Giác Ngµ, cûng ðã luy®n t§p các phß½ng pháp Yoga này v¾i nhi«u v¸ Th¥y, và Ngài ðã ðÕt ðªn nhæng trÕng thái tâm linh huy«n bí cao siêu nh¤t, nhßng Ngài vçn không thöa mãn v¾i chúng, b·i vì chúng không ðem lÕi giäi thoát hoàn toàn, chúng không ðem lÕi kiªn giäi v« thñc tÕi t¯i h§u. Ngài xem nhæng trÕng thái huy«n bí ¤y chï là sñ s¯ng hÕnh phúc trong ð¶i này (dittha-dhammasukhavihàra) hay "sñ s¯ng an tînh" (santavihàra), nhßng ngoài ra không ðem lÕi gì h½n.

B·i thª Ngài ðã tìm ra hình thÑc khác cüa "thi«n ð¸nh" g÷i là vipassanà, "trñc giác" v« bän ch¤t cüa sñ v§t ðßa ðªn sñ giäi thoát hoàn toàn cüa tâm ý, ðªn sñ thñc chÑng Chân lý t¯i h§u, Niªt Bàn. Фy là thi«n ð¸nh Ph§t giáo chính yªu, phß½ng pháp ðào luy®n tâm linh theo Ph§t h÷c. Фy là mµt phß½ng pháp phân tích cån cÑ trên sñ chú ý, sáng su¯t th§n tr÷ng, quan sát.

Ta không th¬ nào bàn ðªn mµt v¤n ð« rµng l¾n nhß thª mµt cách ðü ðúng ð¡n trong chï vài trang gi¤y. Tuy nhiên · ðây biên giä cûng c¯ g¡ng trình bày mµt ý ni®m r¤t s½ lßþc và ðÕi khái v« thi«n ð¸nh chân chính cüa Ph§t giáo mµt cách thñc tª.

Bài thuyªt pháp quan tr÷ng nh¤t ÐÑc Ph§t ðã t×ng giäng v« sñ phát tri¬n tâm linh (thi«n) ðßþc g÷i là "satipatthàna-suttà" (Kinh Quán Ni®m; s¯ 12 trong Digha-nikàya - Tr߶ng Bµ, hay s¯ 10 cüa Majjhima-nikàya - Trung Bµ). Bài kinh này r¤t ðßþc sùng mµ trong truy«n th¯ng Ph§t giáo ðªn n²i nó th߶ng ðßþc tøng không nhæng trong các tu vi®n Ph§t giáo mà cä ðªn trong các nhà Ph§t tØ, nhæng ng߶i trong gia ðình ng°i quanh lÕi l¡ng nghe mµt cách thu¥n thành. Nhæng th¥y tu r¤t th߶ng tøng kinh này bên gi߶ng ng߶i h¤p h¯i ð¬ thanh l÷c nhæng ý tß·ng cu¯i cùng cüa h÷.

Nhæng cách thÑc thi«n ð¸nh trong bài kinh ¤y không tách r¶i sñ sinh hoÕt, chúng cûng không lánh ð¶i, trái lÕi t¤t cä chúng ð«u liên quan ðªn ð¶i s¯ng cüa ta, hoÕt ðµng hàng ngày cüa ta, nhæng bu°n vui cüa ta, l¶i nói và ý nghî cüa ta, nhæng vi®c làm v« ðÕo ðÑc và trí thÑc cüa ta.

Bài thuyªt pháp ¤y ðßþc chia làm b¯n ph¥n: Ph¥n ð¥u nói ðªn thân th¬ (kàya), ph¥n thÑ hai nói ðªn nhæng cäm giác và cäm th÷ cüa ta (vedanà), ph¥n thÑ ba nói v« tâm (citta) và ph¥n thÑ tß nói v« nhæng ð¯i tßþng ðÕo ðÑc và tri thÑc (pháp - dhamma).

Ta c¥n nh¾ rõ mµt ði«u là, dù trong hình thÑc thi«n ð¸nh nào, ði«u c¯t yªu cûng là sñ tïnh thÑc hoàn toàn hay sñ sáng su¯t (sati), sñ chú ý hay sñ quan sát (anupassanà).

Ni®m thân

Mµt trong nhæng ví dø thông døng, thñc ti­n và ðßþc nhi«u ng߶i biªt, trong thi«n ð¸nh v« thân th¬ ðßþc g÷i là "s± tÑc quán" (sñ ý thÑc v« h½i th· ra vào, phép ðªm h½i th· - ànàpànasati). Chï dành riêng cho phép quán này mà mµt l¯i ng°i nh¤t ð¸nh ð£c bi®t ðßþc ð£t ra trong kinh. V« nhæng hình thÑc khác cüa "quán" bàn ðªn trong Kinh này, bÕn có th¬ ng°i, ðÑng, ði hay n¢m tùy ý. Nhßng v¾i S± tÑc quán theo Kinh vån ng߶i ta nên ng°i "kiªt già", giæ thân th¬ thÆng ðÑng và ý thÑc sáng su¯t. Nhßng ng°i kiªt già không thñc ti­n và d­ dàng cho ng߶i trong m÷i xÑ, nh¤t là cho nhæng ng߶i Âu Tây. B·i thª, nhæng ng߶i không ng°i kiªt già hay bán già ðßþc, có th¬ ng°i trên mµt chiªc ghª, "thân th¬ thÆng và ý thÑc sáng su¯t". Ði«u r¤t c¥n thiªt cho sñ luy®n t§p này là hành giä phäi ng°i th§t thÆng, nhßng không phäi cÑng ð¶, tay ð¬ thoäi mái trên ðùi. Ng°i xong, bÕn có th¬ nh¡m m¡t hay có th¬ nhìn vào s¯ng mûi tùy ti®n.

BÕn hít vào th· ra su¯t ngày ðêm, nhßng bÕn không bao gi¶ ð¬ ý ði«u ðó, bÕn không bao gi¶ t§p trung trong mµt giây lát vào h½i th·. Bây gi¶ bÕn s¨ chï làm có ði«u ¤y. CÑ hít vào th· ra nhß th߶ng l®, không mµt g¡ng sÑc hay n² lñc nào. R°i bÕn ðem tâm trí t§p trung vào sñ hít vô, th· ra cüa bÕn, ð¬ cho tâm trí bÕn quan sát h½i th· ra vào cüa bÕn. Khi bÕn th·, ðôi khi bÕn th· th§t sâu dài, ðôi khi không. Ði«u này không h« gì. CÑ th· mµt cách tñ nhiên, nhß th߶ng l®. Ði«u ðµc nh¤t là khi bÕn th· sâu và dài, bÕn phäi biªt r¢ng ð¤y là nhæng h½i th· sâu dài v.v... Nói cách khác, tâm trí bÕn c¥n hoàn toàn t§p trung vào h½i th· mà bÕn biªt rõ nhæng ðµng tác và chuy¬n biªn cüa nó. Hãy quên hªt m÷i vi®c khác, quên nhæng gì xung quanh bÕn, ð×ng ðßa m¡t lên và nhìn b¤t cÑ cái gì. BÕn c¯ g¡ng làm nhß thª trong ch×ng 5, 10 phút.

Lúc ð¥u bÕn th¤y vô cùng khó khån ð¬ t§p trung tâm trí vào h½i th·. BÕn s¨ ngÕc nhiên th¤y tâm trí chÕy lång xång. Nó không ðÑng lÕi. BÕn kh·i sñ nghî nhi«u chuy®n khác nhau. BÕn nghe nhæng âm thanh bên ngoài. Tâm trí bÕn b¸ r¯i ren và phân tán. BÕn có th¬ bu°n bã, th¤t v÷ng. Nhßng nªu bÕn tiªp tøc luy®n t§p nhß thª m²i ngày hai b§n, sáng và chi«u, ch×ng 5, 10 phút m²i l¥n, bÕn s¨ d¥n d¥n b¡t ð¥u t§p trung ðßþc tâm ý vào h½i th·. Sau mµt th¶i gian, bÕn s¨ kinh nghi®m ðúng cái giây phút mà tâm trí bÕn hoàn toàn t§p trung vào h½i th·, mà bÕn s¨ không còn nghe cä ðªn nhæng âm thanh g¥n bÕn, lúc mà ngoÕi gi¾i không có næa ð¯i v¾i bÕn.

Cái giây phút mong manh này th§t là mµt kinh nghi®m l¾n lao ð¯i v¾i bÕn, ð¥y hÕnh phúc hoan lÕc và bình an, ðªn n²i bÕn mu¯n tiªp tøc nó mãi. Nhßng bÕn vçn không th¬ làm ðßþc. Tuy thª nªu bÕn cÑ tiªp tøc luy®n t§p nhß thª mµt cách ð«u ð£n, bÕn có th¬ có lÕi kinh nghi®m ¤y nhi«u l¥n trong nhæng khoäng th¶i gian càng ngày càng dài lâu h½n. Фy là lúc bÕn hoàn toàn quên mình ði trong sñ chú ý h½i th·. Bao lâu bÕn c¥n có ý thÑc v« bÕn thì bÕn không bao gi¶ có th¬ t§p trung vào mµt cái gì.

L¯i t§p luy®n quán h½i th· này, mµt l¯i giän d¸ và d­ nh¤t, là c¯t ð¬ phát tri¬n lñc t§p trung (ð¸nh lñc) dçn ðªn nhæng trÕng thái huy«n bí r¤t cao (thi«n). Ngoài ra, nång lñc t§p trung là ði«u c¯t yªu ð¬ ðÕt ðªn b¤t cÑ sñ hi¬u biªt sâu xa nào, sñ thâm nh§p, trñc giác v« bän ch¤t cüa vÕn hæu, g°m cä sñ thñc chÑng Niªt Bàn.

Ngoài ra, sñ luy®n t§p này v« h½i th· ðem lÕi cho bÕn nhæng kªt quä tÑc thì. Nó l(r)i ích cho sÑc khöe cüa bÕn, giúp bÕn thoäi mái, ngü ngon, và có hi®u nång trong công vi®c h¢ng ngày. Nó làm cho bÕn bình an thanh thän. Ngay cä nhæng lúc bÕn nóng näy hay xúc ðµng, nªu bÕn thñc hành phép quán này trong vài phút, bÕn s¨ th¤y ngay r¢ng bÕn li«n tr· nên bình tînh. BÕn cäm th¤y nhß v×a thÑc tïnh sau mµt sñ nghï ng½i ð¥y ðü.

Mµt hình thÑc khác r¤t quan tr÷ng, thñc ti­n, và ích lþi cüa "thi«n ð¸nh" là có ý thÑc v«, và ð¬ ý t¾i b¤t cÑ cái gì bÕn làm hay nói, su¯t trong thói quen ð¶i s¯ng h¢ng ngày, mµt mình bÕn, giæa công khai hay trong ngh« nghi®p. Dù bÕn ðÑng, ði, ng°i, n¢m ho£c ngü, ho£c co giän chân tay, ho£c nhìn quanh, ho£c m£c qu¥n áo, ho£c nói nång ho£c im l£ng ho£c ån ho£c u¯ng, ho£c ngay cä khi bÕn ðáp tiªng g÷i cüa thiên nhiên - trong t¤t cä nhæng ðµng tác này và nhæng ðµng tác khác, bÕn ð«u phäi hoàn toàn ý thÑc và tïnh táo v« hành vi mà bÕn ðang làm m²i lúc. Thª nghîa là, bÕn phäi s¯ng trong phút hi®n tÕi, trong hành ðµng hi®n tÕi. Ði«u này không có nghîa bÕn không nên nghî chút nào v« quá khÑ hay v¸ lai. Trái lÕi, bÕn nghî v« chúng trong sñ tß½ng quan v¾i lúc hi®n tÕi, hành ðµng hi®n tÕi, tùy lúc và tùy tr߶ng hþp.

Ng߶i ta không th߶ng th߶ng s¯ng trong hành ðµng cüa h÷, trong lúc hi®n tÕi. H÷ s¯ng trong quá khÑ ho£c trong v¸ lai. M£c dù h÷ d߶ng nhß ðang làm mµt vi®c gì · ðây và bây gi¶, nhßng kÏ thñc h÷ s¯ng · mµt n½i nào khác trong tâm tß·ng h÷, trong nhæng âu lo và nhæng v¤n ð« tß·ng tßþng cüa h÷, th߶ng th߶ng h÷ nh¾ ðªn quá khÑ hay nuôi nhæng khao khát và suy tß v« tß½ng lai. B·i v§y h÷ không s¯ng trong nhæng gì h÷ ðang làm và cûng không thß·ng thÑc ðßþc nhæng gì h÷ ðang làm trong m²i lúc. Do ðó h÷ b¤t mãn và b¤t hÕnh v¾i lúc hi®n tÕi, v¾i công vi®c ðang làm, và dî nhiên h÷ không th¬ nào làm hoàn toàn "hªt mình" nhæng gì h÷ có vë ðang làm.

Ðôi khi bÕn th¤y mµt ng߶i trong quán ån v×a ån v×a ð÷c - mµt cänh r¤t th߶ng. H÷ cho bÕn cái cäm tß·ng r¢ng h÷ là mµt ng߶i r¤t b§n b¸u, không có thì gi¶ ð¬ mà ån næa. BÕn tñ höi h÷ ðang ån hay ðang ð÷c. Ng߶i ta có th¬ nói h÷ làm cä hai chuy®n. Nhßng th§t ra h÷ không làm ðßþc vi®c nào, h÷ không thß·ng thÑc ðßþc vi®c nào. H÷ b¸ cång thÆng, r¯i ren trong tâm trí, và h÷ không thß·ng thÑc cái mà h÷ ðang làm trong lúc ðó, mà vô tình và mµt cách ðiên r° h÷ ðang c¯ thoát khöi sñ s¯ng. (Tuy nhiên, ði«u này không có nghîa r¢ng ng߶i ta không nên nói chuy®n v¾i bÕn trong lúc ån trßa hay ån t¯i.)

Dù bÕn c¯ cách m¤y, bÕn cûng không th¬ nào thoát khöi cuµc ð¶i. Bao lâu bÕn còn s¯ng, dù trong thành th¸ hay trong hang ðµng, bÕn còn phäi ð¯i ð¥u v¾i cuµc ð¶i và s¯ng nó. Sñ s¯ng chân th§t là lúc hi®n tÕi - không phäi ký Ñc v« quá khÑ, v¯n ðã chªt và ði qua, cûng không phäi nhæng m½ mµng v« tß½ng lai, v¯n chßa t¾í. Mµt con ng߶i s¯ng trong hi®n tÕi là s¯ng ð¶i s¯ng th§t sñ, và là ng߶i hÕnh phúc nh¤t.

Khi có ng߶i höi ÐÑc Ph§t vì sao nhæng ð° ð® cüa Ngài s¯ng mµt cuµc ð¶i ð½n s½ và l£ng l¨, chï ån có mµt bæa c½m m²i ngày, mà lÕi hoan hï nhß thª, ÐÑc Ph§t trä l¶i: "H÷ không ân h§n vì quá khÑ, h÷ cûng không tr¥m tß v« tß½ng lai. H÷ s¯ng trong hi®n tÕi. B·i thª h÷ hoan hï. Vì tr¥m tß tß½ng lai và ân h§n quá khÑ, nhæng ng߶i ngu khô héo nhß cây xanh b¸ ch£t ð¬ dß¾i n¡ng." (5)

Sñ chú ý hay tïnh táo không có nghîa r¢ng bÕn phäi nghî và ý thÑc r¢ng "tôi ðang làm cái n¥y" hay "tôi ðang làm cái kia". Không. Hoàn toàn trái lÕi. Lúc mà bÕn nghî "tôi ðang làm cái này", bÕn tr· nên tñ ý thÑc v« mình, và khi ðó bÕn không s¯ng trong hành ðµng ¤y, mà bÕn s¯ng trong ý nghî v« "tôi", và h§u quä là vi®c làm cüa bÕn cûng höng n¯t. BÕn phäi hoàn toàn quên bÕn ði, và ð¬ chìm ð¡m mình trong nhæng gì bÕn ðang làm. Lúc mà mµt thuyªt trình viên tr· nên tñ ý thÑc và nghî "tôi ðang nói v¾i khán giä" thì l¶i l¨ cüa anh ta s¨ b¸ b¯i r¯i và dòng tß tß·ng gián ðoÕn. Nhßng khi anh ta quên mình ði trong bài di­n vån, trong ð« tài cüa mình, khi ¤y anh ta nói hay nh¤t, di­n ðÕt trôi chäy và giäi thích m÷i sñ mµt cách rõ ràng. M÷i tác ph¦m vî ðÕi - v« ngh® thu§t, thi ca, trí thÑc hay tâm linh - ð«u ðß(r)c thành hình vào nhæng lúc mà nhæng ng߶i sáng tác hoàn toàn quên mình trong hành ðµng, say sßa v¾i nó, và không còn ý thÑc v« mình.

Sñ chú ý hay tïnh thÑc ð¯i v¾i nhæng hoÕt ðµng cüa mình tÑc là s¯ng trong lúc hi®n tÕi, s¯ng trong hành ðµng hi®n tÕi. (Ðây cûng là cách thÑc cüa Zen, v¯n có cån bän chính yªu trên giáo lý này). — ðây, trong hình thÑc "quán" này, bÕn không c¥n phäi làm mµt hành ðµng nào ð£c bi®t ð¬ phát tri¬n sñ chú ý, mà bÕn chï phäi ð¬ ý và tïnh táo (có ý thÑc v«) v¾i b¤t cÑ cái gì bÕn làm. BÕn không c¥n phäi phí phÕm mµt giây phút nào cüa th¶i gian quý báu cüa bÕn ð¬ thñc hành phép "quán" ð£c bi®t này: bÕn chï c¥n luôn luôn ðào luy®n sñ chú ý và tïnh thÑc, ngày và ðêm, ð¯i v¾i t¤t cä m÷i hoÕt ðµng cüa bÕn trong ð¶i s¯ng th߶ng nh§t. Hai hình thÑc "quán" trên ðây là thuµc v« thân xác chúng ta.

Ni®m th÷

Kª ðªn có mµt cách (thi«n ð¸nh) phát tri¬n tâm linh ð¯i v¾i m÷i cäm giác và cäm tß·ng cüa ta, dù vui, kh± hay không vui không kh±. Ta hãy l¤y ví dø: BÕn kinh nghi®m mµt cäm giác ðau bu°n, b¤t hÕnh. Trong tình trÕng ¤y tâm trí bÕn m¶ m¸t, u ám, không quang ðãng, nó b¸ suy søp. Trong vài tr߶ng h(r)p, bÕn cä ðªn không th¤y rõ vì sao bÕn có cäm giác b¤t hÕnh ðó. Trß¾c tiên, bÕn phäi t§p ð×ng bu°n v« nhæng cäm giác b¤t hÕnh cüa bÕn. Nhßng hãy c¯ tìm hi¬u rõ vì sao lÕi có mµt cäm giác hay cäm tß·ng b¤t hÕnh hay lo âu, hay bu°n s¥u. C¯ xem xét nó phát kh·i ra sao, nguyên nhân cüa nó, nó tan biªn nhß thª nào, sñ ch¤m dÑt cüa nó. C¯ xem xét nó, làm nhß ban ðang quan sát nó t× bên ngoài, không có mµt phän Ñng chü quan nào cä, nhß mµt nhà khoa h÷c quan sát mµt ð¯i tßþng. — ðây cûng thª, bÕn không nên nhìn nó nhß là "cäm giác cüa tôi" hay "cäm tß·ng cüa tôi" mµt cách chü quan mà chï nhìn nó nhß "mµt cäm giác" hay "mµt cäm tß·ng" theo cách khách quan. BÕn lÕi cûng c¥n quên ði ý tß·ng sai l¥m v« "tôi". Khi bÕn th¤y bän ch¤t cüa nó, nó sinh và di®t ra sao, tâm thÑc bÕn d¥n tr· nên dØng dßng ð¯i v¾i cäm giác ¤y, và hoàn toàn hªt ràng buµc, tñ do. Яi v¾i m÷i cäm giác hay cäm tß·ng khác cûng thª.

Ni®m tâm

Bây gi¶ ta hãy bàn ðªn hình thÑc thi«n ð¸nh thuµc v« tâm thÑc chúng ta. BÕn c¥n phäi hoàn toàn ý thÑc v« vi®c tâm ý bÕn ðang mê say hay giäi thoát; nó ð¥y h§n thù, ác ðµc, ghen ghét, hay ð¥y tình yêu, t× bi; nó ðang có äo tß·ng hay th¤y biªt chân xác rõ ràng v.v.. Ta phäi công nh§n r¢ng r¤t th߶ng khi chúng ta sþ hãi hay h± th©n, không dám nhìn thÆng vào tâm ý cüa chính mình. B·i thª ta ßa l¦n tránh nó. Ng߶i ta nên can ðäm, thành th§t và nhìn vào tâm mình nhß nhìn vào m£t mình trong gß½ng (6).

— ðây không có thái ðµ chï trích hay phê phán, ho£c phân bi®t giæa phäi và trái, t¯t và x¤u. Ðây chï có sñ quan sát, ng¡m nhìn, xem xét. BÕn không phäi là mµt quan tòa mà là mµt nhà khoa h÷c. Khi quan sát tâm ý bÕn, và th¤y rõ bän ch¤t ðích thñc cüa nó, bÕn tr· nên dØng dßng v¾i nhæng cäm xúc, tình cäm và trÕng hu¯ng cüa nó. Nh¶ thª bÕn không còn b¸ dính m¡c ràng buµc, và ðßþc tñ do, ð¬ th¤y sñ v§t ðúng nhß th§t.

Ta hãy l¤y mµt ví dø. Giä sØ bÕn tÑc gi§n thñc sñ, sôi søc vì gi§n dæ, ác ðµc, thù h¢n. Th§t lÕ lùng, và mâu thuçn r¢ng ng߶i ðang tÑc gi§n th߶ng không thñc biªt, không chú ý r¢ng mình ðang tÑc gi§n. Lúc mà anh ta tr· nên chú ý và có ý thÑc v« trÕng thái tâm h°n ¤y cüa mình, lúc anh ta th¤y sñ tÑc gi§n cüa mình, thì sñ gi§n dæ ðó d߶ng nhß tr· nên h± th©n b¨n l¨n, và b¡t ð¥u nguôi b¾t. BÕn phäi xem xét bän ch¤t cüa nó, nó sinh làm sao, di®t thª nào. — ðây lÕi cûng c¥n nh¾ r¢ng bÕn không nên nghî "tôi ðang tÑc gi§n" hay nghî v« "sñ gi§n dæ cüa tôi". BÕn chï c¥n phäi ý thÑc và chú ý v« trÕng thái cüa mµt tâm h°n gi§n dæ. BÕn chï ðang quan sát và xem xét mµt cách khách quan cái tâm h°n gi§n dæ. Ðây phäi là thái ðµ ð¯i v¾i t¤t cä m÷i tình cäm, cäm xúc và trÕng thái tâm linh.

Ni®m pháp

Kª ðó còn có mµt hình thÑc "quán" v« nhæng ð« møc luân lý, tâm linh và trí thÑc: T¤t cä m÷i sñ nghiên cÑu, ð÷c sách, thäo lu§n, ðàm thoÕi và bàn cãi v« nhæng ð« møc nhß thª ð«u ðßþc bao g°m trong phép "quán" này. Ð÷c quy¬n sách này, và suy nghî sâu xa v« nhæng ð« tài · trong ðó là mµt hình thÑc "quán" (hay thi«n ð¸nh). Chúng ta ðã th¤y trß¾c ðây (7) r¢ng: cuµc ðàm thoÕi giæa Khemaka và nhóm tång læ là mµt hình thÑc thi«n quán ðã ðßa ðªn sñ thñc chÑng Niªt Bàn.

B·i thª, theo hình thÑc "quán" này, bÕn có th¬ nghiên cÑu, suy nghî, và thäo lu§n v« "ngû cái" (5 sñ ngån che; nivarana) g°m có:

Tham døc (kàmacchanda)
Sân h§n (vyàpàda)
Hôn tr¥m (thìna-middha)
TrÕo cØ (uddaca-kukkucca)
Hoài nghi (vicikicchà)

Nåm món này ðßþc xem nhß nhæng chß¾ng ngÕi ð¯i v¾i b¤t cÑ sñ hi¬u biªt nào, và do ðó, b¤t cÑ sñ tiªn bµ nào. Khi con ng߶i b¸ chúng làm chü và khi h÷ không biªt tr× khØ chúng, thì h÷ không còn có th¬ hi¬u ðßþc chánh tà, t¯t x¤u.

Ng߶i ta cûng có th¬ "quán" v« "Th¤t B° Ы Ph§n" (Bojjhanga) nghîa là 7 yªu t¯ cüa Giác Ngµ:

- Ni®m (sati), có ý thÑc và tïnh táo v« t¤t cä các hoÕt ðµng và ðµng tác v§t lý cûng nhß tâm lý, nhß ðã bàn · trên.

- TrÕch pháp (dhamma-vicaya). Tìm tòi nghiên cÑu nhæng v¤n ð« khác nhau cüa lý thuyªt. — ðây bao g°m t¤t cä m÷i nghiên cÑu v« tôn giáo, luân lý và triªt h÷c, ð÷c sách, sßu t¥m, bàn lu§n, ðàm thoÕi, ngay cä dñ nhæng bu±i di­n giäng v« nhæng v¤n ð« cüa lý thuyªt ¤y.

- Tinh t¤n (viriya) làm vi®c mµt cách ð¥y ngh¸ lñc cho ðªn cùng.

- HÖ (pìti), ðÑc tính hoàn toàn trái ngßþc v¾i thái ðµ tâm lý hoài nghi, bi ðát hay thäm ðÕm.
- Khinh an (passaddhi), sñ thoäi mái cüa cä th¬ xác lçn tinh th¥n. Ng߶i ta không nên có th¬ xác hay tâm th¥n cång thÆng.
- иnh (samàdhi), nhß ðã bàn · trên.
- Xä (upekkhà), nghîa là có th¬ ð¯i di®n cuµc s¯ng trong m÷i thång tr¥m cüa nó, v¾i mµt tâm h°n an tînh thanh bình, không r¯i loÕn.

Mu¯n ðào luy®n nhæng ðÑc tính ¤y ði«u c¯t nh¤t là phäi có mµt lòng mong möi thñc sñ, ý chí, hay khuynh hß¾ng. Nhi«u ði«u ki®n v§t ch¤t và tâm linh giúp cho sñ phát tri¬n m²i ðÑc tính ¤y ðßþc tä rõ trong các kinh nguyên thüy.

Ng߶i ta cûng có th¬ "quán" v« nhæng ð« møc nhß Ngû U¦n, nghiên cÑu câu höi "con ng߶i là gì?" hay "cái ðßþc g÷i là tôi là cái gì?" hay v« TÑ Di®u Ъ, nhß ðã bàn trên. Sñ h÷c höi và sßu t¥m v« nhæng ð« møc ¤y bao g°m trong hình thÑc thÑ tß cüa thi«n ð¸nh, ðßa ðªn sñ thñc chÑng chân lý t¯i h§u.

Ngoài nhæng ð« møc ðã bàn, còn có nhi«u ð« møc thi«n quán khác, theo truy«n th¯ng có 40, trong ðó ð£c bi®t ta phäi k¬ ðªn TÑ Vô lßþng tâm (brahma-vihàra):

- T× (mettà), träi ra mµt tình yêu vô biên, ph± quát và thi®n cäm ð¯i v¾i t¤t cä m÷i chúng sinh không chút phân bi®t, nhß "mµt ng߶i m© thß½ng yêu ðÑa con duy nh¤t".
- Bi (karunà) lòng tr¡c ¦n ð¯i v¾i m÷i chúng sinh kh± ðau phi«n não và g£p hoÕn nÕn.
- HÖ (mudità) ni«m vui ð¥y thi®n cäm ð¯i v¾i sñ thành công cüa kë khác, ð¯i v¾i may m¡n và hÕnh phúc cüa h÷, và
- Xä (upekkhà) sñ bình thän · trong m÷i thång tr¥m cüa cuµc s¯ng.

 

Chú thích

(1) A (Colombo, 1929), p. 276.
(2) Theo Yogàvacara's Manual (do T.W. Rhys Davids xu¤t bän London, 18896), mµt bän vån v« Thi«n quán viªt · Tích Lan vào khoäng thª kÖ 18, ðã chÑng tö Thi«n quán vào th¶i b¤y gi¶ ðã b¸ suy ð°i thành mµt tøc l® ð÷c th¥n chú, ð¯t nªn, v.v...
Xem thêm Chß½ng XII v« "The Ascetic Ideal", trong "History of Buddhism in Ceylon", Walpola Rahula (Colombo, 1956), p. 199.
(3) Xem Chß½ng IV
(4) Xem Sallekha-sutta, Kinh s¯ 8, M
(5) S I(PTS) p.5.
(6) M I(PTS) p.100
(7) Xem Chß½ng VI.
.

[Møc Løc][L¶i Gi¾i Thi®u][01][02][03][04][05][06][07][08]