Cây Ðàn KÏ lÕ
Sau l­ ti¬n ðßa Ph§t và các th¥y TÏ-kheo tr· v« t¸nh xá KÏ Hoàn, vua A Xà Thª cùng v¾i ðình th¥n tr· lÕi nµi cung ð¬ dñ bu±i yªn thân m§t và bàn mµt vài vi®c c¥n làm thêm trong ngày ðÕi l­ hôm ¤y:
        Câu chuy®n m· ð¥u trong bæa ti®c là nhæng l¶i sau ðây do vua A Xà Thª phát kh·i.
        - Các khanh ! Quä nh½n r¤t b¢ng lòng và thöa mãn v« vi®c các khanh ðã lo li®u quá ß tß½m t¤t trong bu±i l­ cúng d߶ng Ph§t và giáo-hµi v×a r°i.
        - Hß¾ng ðôi m¡t v« phía ðÕi th¥n KÏ Bà, Vua A Xà Thª nói tiªp:
        - KÏ Bà ! Khanh ng°i nghî hµ quä nh½n xem còn có v§t gì ðáng làm næa ð¬ quä nh½n t§n hiªn t¤c dÕ chí thành lên ðÑc Chí tôn và giáo hµi - nhæng ng߶i t§n tøy trong công vi®c giáo hóa chúng sinh nói chung, th¥n dân cüa quä nh½n nói riêng, tr· v« v¾i ánh sáng ch½n lý.
        ÐÑng d§y ngçm nghî trong ch¯c lát, r°i ðÕi th¥n KÏ Bà thong thä tiªp:
        - Tâu ðÕi vß½ng, ngoài sñ cúng d߶ng trai phÕn và y phøc mà ÐÕi vß½ng ðã dâng lên ðÑc Chí tôn và giáo hµi, theo thi¬n ý cüa hÕ th¥n thì không vi®c gì có ý nghîa h½n vi®c cúng d߶ng ánh sáng. Vì ánh sáng tßþng trßng cho trí tu®, cho sñ giác ngµ, · ðâu có ánh sáng thì · ðó bóng t¯i tan m¤t. Cûng nhß ánh sáng Ph§t và giáo hµi ðªn ðâu thì · ðó si ám và tµi l²i ð«u tiêu sÕch. Ngu ý cüa hÕ th¥n chï có b¤y nhiêu, kính mong b® hÕ th¦m xét.
        - Hay l¡m ! Ý kiªn cüa khanh r¤t chí lý ! Ti®n ðây nh¶ khanh thay quä nh½n s¡m sØa cho th§t nhi«u ðèn ðu¯c ð¬ t¯i hôm nay dâng lên Ph§t và giáo hµi tÕi t¸nh xá KÏ Hoàn.
        ÐÕi th¥n KÏ Bà vâng thu§n. Bu±i ti®c b¡t ð¥u và tiªp di­n trong tình thân m§t giæa nhà vua và các v¸ c§n th¥n.
        Chi«u hôm ¤y, trên ð߶ng tr· v« xóm nghèo, mµt bà lão hành kh¤t g£p r¤t nhi«u xe cµ, lính tráng, t¤p n§p khuân ch· nhæng thùng d¥u, ðèn và nhæng chiªc l°ng ðèn ngû s¡c rñc rÞ.
        Höi thåm, bà lão hành kh¤t biªt ðó là l­ v§t cüa nhà vua ðem cúng d߶ng Ph§t và giáo hµi.
        Hình tß¾ng trang nghiêm cüa Ph§t và các th¥y TÏ kheo lÕi hi®n v« trong óc bà. Bà vui hÆn lên và r¤t tán thành vi®c làm có ý nghîa cüa nhà vua. Và xét lÕi tñ thân, th¤y mình chßa làm ðßþc mµt công ðÑc nào ð¯i v¾i Ph§t và giáo hµi, bà tñ nghî phäi s¡m ph¦m v§t ð¬ cúng d߶ng m¾i ðßþc. Thò tay vào b¸, bà lão moi ra vön v©n chï có hai ti«n. Mµt sñ quyªt ð¸nh nhanh chóng trong lòng khiªn bà hoan hï ði ngay vào mµt cái quán g¥n ð¤y...
        - Thßa c§u ! Làm ½n bán cho tôi hai ti«n d¥u th¡p.
        - Bà mà mua d¥u làm gì ? Sao không mua ð° ån lÕi mua d¥u, nhà cØa ðâu mà d¥u v¾i ðèn !
        - Thßa c§u ! Tôi th߶ng nghe các b§c hi«n ðÑc trong làng bäo: "Ngàn nåm muôn thu· m¾i có mµt ðÑc Ph§t ra ð¶i; ng߶i nào có nhi«u phß¾c duyên l¡m m¾i g£p". Hôm nay tôi may m¡n ðßþc g£p nhßng chßa có l­ m÷n nào ð¬ dâng hiªn lên Ngài. Ði«u ¤y làm tôi vô cùng ân h§n. Nh½n ti®n vua A Xà Thª sØa soÕn ðèn ðu¯c ð¬ dâng lên Ngài và giáo hµi, tuy nghèo kh±, tôi cûng xin nguy®n ðem hai ti«n m¾i xin ðßþc ðây mua d¥u dâng ánh sáng lên Ngài.
        Nghe bà lão hành kh¤t tö t¤m lòng chân thi®t ð¯i v¾i Фng Giác ngµ, ng߶i chü quán nhìn bà mµt cách cäm mªn và hÕ gi÷ng: hai ti«n chï ðßþc hai mu²ng, nhßng tôi xin t£ng bà ba mu²ng næa là nåm, và cho bà mßþn luôn v¸t ðèn n¥y. Mong bà nh§n cho.
        Sau khi cám ½n ng߶i chü quán, bà lão ra v« v¾i bao ni«m hoan hÖ vì ðßþc ng߶i khác bi¬u ð°ng tình và giúp mình trong công vi®c phß¾c thi®n.
        Tr¶i chßa t¯i hÆn, nhæng cây ðèn xinh x¡n, lµng lçy cüa nhà vua ðã ðßþc nhæng ðµi th¸ v® th¡p sáng. T¸nh xá KÏ Hoàn nhß vui nhµn hÆn lên. Ðó ðây vang l×ng nhæng ði®u nhÕc d¸u dàng, nh¸p nhàng v¾i l¶i ca ngþi cüa nhæng c§n th¥n thay nhà vua tán thán công ðÑc cüa Ph§t và giáo hµi. T×ng ðoàn ng߶i lû lßþt ði dñ l­, ðông nhß tr¦y hµi. Bà lão hành kh¤t cûng tiªn mau v« phía T¸nh xá và d×ng bß¾c trß¾c nhæng hoa ðång rñc rÞ, bà vµi vàng ðªn rót d¥u vào cây ðèn mà bà ðã lau sÕch và thay tim. V×a m°i ánh sáng bà v×a phát nguy®n: "Cúng d߶ng ánh sáng n¥y lên ðÑc Thª Tôn và giáo hµi, con chï c¥u mong làm sao con cûng s¨ ðßþc trí tu® sáng su¯t nhß các ð¤ng giác ngµ trong m߶i phß½ng". Bà lÕi nghî: "D¥u ít nhß v¥y có sáng cûng chï ðªn næa ðêm là cùng". Nhßng mÕnh dÕn bà th¥m nguy®n "Nªu quä th§t sau này tôi s¨ ðßþc giác ngµ nhß lòng tôi mong mu¯n hôm nay, thì s¯ d¥u ít öi n¥y cûng làm cho cây ðèn sáng mãi không t¡t".
        Sau khi treo cây ðèn trên mµt cành cây, bà lão hành kh¤t ði thÆng vào T¸nh xá, chí thành l­ Ph§t r°i ra v«...
        S¯ ðèn cüa nhà vua, tuy ðßþc nhæng ðµi lính thay nhau lo vi®c châm d¥u, thay tim, nhßng ít cây ðßþc sáng su¯t ðêm, cây thì b¸ gió th±i t¡t, cây thì b¸ ph§t cháy...
        Duy cây ðèn cüa bà lão hành kh¤t thì ánh sáng n±i b§t h½n muôn vÕn cây ðèn khác và cháy mãi ðªn sáng mà d¥u vçn khôn hao.
        "Này ð® tØ ! Tr¶i ðã sáng, hãy ra t¡t hªt nhæng cây ðèn còn ðö", ðÑc Ph§t dÕy v¾i ngài Møc Ki«n Liên nhß thª.
        Tôn giä Møc Ki«n Liên làm theo l¶i Ph§t. Nhßng ðªn cây ðèn cüa bà lão hành kh¤t, thì ba l¥n tôn giä quÕt mÕnh, nhßng ánh sáng cûng không m¤t. L¥n thÑ tß, tôn giä c¥m ngay vÕt áo cà sa và v§n hªt th¥n công di®u lñc cüa mình quÕt h¡t vào ðèn nhßng ðèn lÕi rñc sáng h½n trß¾c. Tôn giä Møc Ki«n Liên và nhæng ng߶i chung quanh ð«u ngÕc nhiên cho ðó là mµt cây ðèn kÏ lÕ chßa t×ng th¤y.
        Ngay lúc ¤y, ðÑc Ph§t v×a ðªn, Ngài ði«m ðÕm bäo:
        "Thôi ! Ю tØ häy thôi. Dù cho ð® tØ có t§n døng cä th¥n lñc cüa ð® tØ cûng không th¬ nào làm t¡t ðßþc cây ðèn n¥y, vì ðó là ánh sáng công ðÑc cüa v¸ Ph§t trong tß½ng lai".
        L¶i dÕy ¤y cüa ðÑc Ph§t ðã làm cho nhi«u ð® tØ cüa Ngài mu¯n tìm hi¬u ai là ng߶i ðã cúng d߶ng ðèn ¤y. Sau mµt cuµc ði«u tra kÛ càng, h÷ biªt rõ ng߶i cúng d߶ng cây ðèn kÏ lÕ ¤y chính là mµt bà lão hành kh¤t !
        Câu chuy®n n¥y ðªn tai vua A Xà Thª. Nhà vua cho v¶i ðÕi th¥n KÏ Bà ðªn ð¬ thu§t lÕi câu chuy®n và höi:
        - KÏ Bà ! Nhß khanh ðã biªt ðßþc quä nhân làm r¤t nhi«u công ðÑc và cúng d߶ng r¤t nhi«u ðèn nhßng không th¤y ðÑc Thª Tôn dÕy gì v« quä báo cüa quä nhân. Trái lÕi, bà lão hành kh¤t chï cúng d߶ng có mµt cây ðèn lÕi ðßþc Ngài th÷ ký là nghîa làm sao ?
        ÐÕi th¥n KÏ Bà ðÑng lên ng¥n ngÕi mãi không dám trä l¶i.
        - KÏ Bà ! Ngß½i ð×ng ngÕi gì cä, quä nhân mu¯n tìm hi¬u nhæng khuyªt ði¬m chÑ không bao gi¶ dám nghî khác v« ðÑc Thª Tôn.
        Ðôi m¡t cüa ðÕi th¥n KÏ Bà b²ng sáng lên và khiêm t¯n trä l¶i câu höi cüa nhà vua:
        - Tâu ðÕi vß½ng ! Theo nhæng ði«u mà hÕ th¥n ðßþc phöng vån t× mi®ng cüa nhæng ng߶i thân c§n các th¥y TÏ kheo và cµng thêm sñ suy lu§n cüa hÕ th¥n thì tuy ðÕi vß½ng cúng d߶ng r¤t nhi«u ph¦m v§t, song tâm ý không ðßþc chí thành cho l¡m và có l¨ ðÕi vß½ng không phát ðÕi nguy®n; cho nên tuy có công ðÑc mà không làm sao b¢ng công ðÑc cüa bà lão hành kh¤t chï cúng d߶ng mµt cây ðèn nhßng ðó là cä mµt t¤m lòng chí thiªt, mµt dÕ chí thành ð¯i v¾i nhæng ð¤ng Giác ngµ và nh¤t là l¶i th®n nguy®n cao rµng cüa bà ¤y.
        Nghe ðÕi th¥n KÏ Bà phân tích tÖ mï v« ðµng c½ cüa sñ cúng d߶ng cüa mình và cüa bà lão hành kh¤t, sau mµt h°i suy nghî và xét lÕi bän tâm, vua A Xà Thª li«n c·i m· ðßþc t¤t cä nhæng ði«u th¡c m¡c.

        "Công ðÑc cúng d߶ng không ðánh giá n½i ph¦m v§t, mà cån cÑ n½i sñ thành tâm".