Chiªc Lá Pippala

Ng°i dß¾i g¯c cây pippala, sa môn Gotama t§p trung hªt ð¸nh lñc và quán chiªu vào nµi thân. Tinh lñc cüa ông ð¥y dçy và ni®m lñc cüa ông hùng h§u. Ông th¤y c½ th¬ cüa ông nhß mµt dòng sông ðang trôi chäy b¤t tuy®t và nhæng tª bào trong c½ th¬ là nhæng gi÷t nß¾c xô ð¦y nhau trên dòng sinh kh·i, trß·ng thành và biªn di®t. Ông không tìm th¤y mµt cái gì ð°ng nh¤t và b¤t biªn có th¬ g÷i là ngã cä. Xen lçn trong dòng sông c½ th¬ ông nh§n th¤y mµt dòng sông khác: ðó là dòng sông cäm th÷, trong ðó m²i cäm giác là mµt gi÷t nß¾c. Nhæng gi÷t nß¾c cäm giác này cûng xô ð¦y nhau trong quá trình sinh kh·i, trß·ng thành và biªn di®t cüa chúng. Có nhæng cäm giác d­ ch¸u, có nhæng cäm giác khó ch¸u, có nhæng cäm giác không d­ ch¸u cûng không khó ch¸u. Tñ thân nhæng cäm giác cûng vô th߶ng và luôn luôn sinh di®t gi¯ng nhß tñ thân cüa các tª bào trong c½ th¬. V¾i ð¸nh lñc væng ch¡c, sa môn Gotama khám phá ra dòng sông tri giác ðang trôi chäy len löi giæa các dòng sông c½ th¬ và dòng sông cäm giác. Nhæng gi÷t nß¾c trong giòng sông tri giác cûng xô ð¦y nhau và änh hß·ng lçn nhau trên ðà sinh trß·ng và hoÕi di®t cüa chúng. Thª gi¾i là thª gi¾i cüa tri giác: tri giác chính xác thì thñc tÕi hi¬n lµ, tri giác sai l¥m thì thñc tÕi chìm l£n. Tri giác sai l¥m làm phát sinh bao nhiêu cäm giác kh± ðau trong dòng sông cäm th÷. Con ng߶i s· dî l£n høp trong kh± ðau là vì nh§n thÑc sai l¥m cüa mình: vô th߶ng thì cho là th߶ng, vô ngã thì cho là ngã, không sinh di®t thì cho là có sinh di®t, cùng chung mµt tñ tính mà lÕi cho là riêng l¨ tách bi®t. Sa môn Gotama quán chiªu nhæng hi®n tßþng tâm ý th߶ng ðßþc xem là ngu°n g¯c cüa các cäm th÷ kh± ðau: nhæng tâm lý sþ hãi, gi§n dû, cåm thù, kiêu mÕn, ganh ghét, tham ð¡m và u mê. Chánh ni®m b×ng töa n½i ông nhß mµt m£t tr¶i. Ðem m£t tr¶i chánh ni®m ¤y soi vào lòng cüa các hi®n tßþng tâm lý kia, ông th¤y r¢ng bän ch¤t cüa chúng ð«u là sñ u mê. Tên nó là vô minh. Tên nó là m¶ ám. Tên nó là sñ thiªu sáng su¯t. Chìa khóa cüa giäi thoát vì v§y là sñ ð§p tan u mê, là th¬ nh§p vào lòng cüa thñc tÕi ð¬ có mµt cái biªt trñc tiªp và chân thñc v« thñc tÕi. Cái biªt này không phäi là cái biªt cüa tri thÑc suy lu§n. Cái biªt này phäi là cái biªt cüa trñc tiªp cüa kinh nghi®m, cüa thñc chÑng. Ngày xßa, Siddhatta ðã tìm ðü cách ð¬ chª ngñ sþ hãi, chª ngñ d§n dæ, chª ngñ tham ð¡m. Nhßng nhæng phß½ng cách ¤y không có hi®u quä, vì chúng chï là sñ ðè nén và ðàn áp. Ngày nay Siddhatta biªt ðßþc .bän ch¤t cüa chúng là u mê: giäi töa u mê và ði t¾i sñ hi¬u biªt, tÑc là làm cho chúng tñ tan rä, nhß khi m£t tr¶i lên thì tñ kh¡c bóng t¯i tan biªn. Sñ hi¬u biªt này là kªt quä cüa công trình quán chiªu. Giäi thoát không phäi là kªt quä cüa mµt sñ lçn tránh thñc tÕi, giäi thoát trái lÕi là hi¬u biªt ðßþc tñ thân cüa thñc tÕi ð¬ ðÕt t¾i tñ do, ð¬ c¡t ðÑt m÷i sþi dây kh¯ng chª.

Sa môn Gotama mîm c߶i. Ông th¤y mµt chiªc lá pippala in trên n«n tr¶i xanh, ðuôi lá hß¾ng v« phía ð¤t và phe ph¦y nhß ðang g÷i ông. Chiªc lá này là mµt thñc tÕi m¥u nhi®m. Nhìn chiªc lá ông th¤y m£t tr¶i và trång sao. Nªu không có m£t tr¶i, nªu không có ánh sáng và sÑc nóng, chiªc lá không th¬ nào có m£t. Cái này có vì cái kia có. Ông lÕi th¤y mµt ðám mây bay lØng l½ trong lòng chiªc lá. Nªu không có ðám mây thì không có mßa và nªu không có mßa thì không làm gì có chiªc lá. Ông th¤y ðÕi ð¸a. Ông th¤y th¶i gian. Ông th¤y không gian. Ông th¤y tâm thÑc. T¤t cä ð«u ðang có m£t trong chiªc lá. Vû trø có m£t trong chiªc lá và v¾i chiªc lá. иa, thüy, höa, phong, không, th¶i, phß½ng, thÑc, t¤t cä ð«u có m£t v¾i chiªc lá trong gi¶ phút này. Cái này có thì cái kia có. Và ông th¤y thñc tÕi chiªc lá cûng m¥u nhi®m nhß thñc tÕi cüa bän thân ông. Thñc tÕi cüa chiªc lá cùng thñc tÕi cüa bän thân ông là mµt. Chiªc lá d߶ng nhß chï m¾i có m£t t× mùa xuân nåm nay. Nhßng th§t ra chiªc lá ðã có m£t không biªt tñ bao gi¶. Trong ánh n¡ng ðã có sÇn chiªc lá. Trong ðám mây ðã có sÇn chiªc lá. Trong cây ðã có sÇn chiªc lá. Và trong Siddhatta, ðã có sÇn chiªc lá. Chiªc lá thñc ra chßa t×ng bao gi¶ sinh, chiªc lá chï ðßþc bi¬u hi®n ra mà thôi. Sa môn Siddhatta cûng chßa bao gi¶ t×ng sinh, sa môn Siddhatta cûng chï ðßþc bi¬u hi®n. Nhæng ý ni®m sinh di®t và còn m¤t là nhæng ý ni®m phát xu¤t t× nh§n thÑc sai l¥m, t× vô minh. Tñ thân cüa chiªc lá pippala cûng nhß tñ thân cüa sa môn Gotama chßa t×ng bao gi¶ sinh di®t. Sñ có m£t cüa mµt hi®n tßþng kéo theo sñ có m£t cüa t¤t cä m÷i hi®n tßþng trong vû trø. Cái mµt bao hàm cái t¤t cä, và cái t¤t cä ðßþc có m£t trong cái mµt.

Chiªc lá không có mµt cá th¬ bi®t l§p, không có mµt cái ngã th߶ng tÕi b¤t biªn. Sa môn Gotama cûng v§y, ông không th¬ có m£t bi®t l§p v¾i vû trø vÕn hæu, ông không có mµt cái ngã th߶ng tÕi b¤t biªn. Th¤y ðßþc tính cách trùng trùng duyên kh·i cüa vÕn hæu cûng là ð°ng th¶i chÑng nghi®m ðßþc sâu xa tính cách vô ngã cüa vÕn hæu. Và vì v§y chìa khóa ð¬ m· cánh cØa giäi thoát là nguyên lý vô ngã, nguyên lý duyên sinh.

Mµt ðám mây tr¡ng bay qua, và chiªc lá pippala gi¶ ðây ðang in hình trên n«n tr¡ng ¤y. Ðám mây kia chi«u nay có th¬ s¨ g£p mµt lu°ng khí lÕnh và s¨ biªn thành mßa. Ðám mây là mµt bi¬u hi®n. Mßa là mµt bi¬u hi®n. Tñ thân cüa ðám mây không có sinh di®t và còn m¤t. Nªu ðám mây biªt ði«u ðó thì khi c¥n ðßþc biªn thành mßa, ðám mây s¨ ca hát khi r½i xu¯ng thành gi÷t trên núi r×ng, trên ruµng lúa. Sa môn Gotama th¤y ðßþc r¢ng trong thñc tÕi, không có gì sinh ra, không có gì m¤t ði, không có gì t× không mà tr· nên có, không có gì t× có mà tr· nên không, và ông vßþt thoát ðßþc các ý ni®m có không và sinh di®t.

Sa môn Gotama l¤y cái th¤y này và soi chiªu lÕi vào nhæng dòng sông c½ th¬, cäm th÷, tri giác, tâm tß và nh§n thÑc cüa con ng߶i. Ông th¤y h¥u hªt nhæng kh± ðau cüa con ng߶i ð«u ðßþc phát xu¤t t× nh§n thÑc sai l¥m cüa con ng߶i. Nªu con ng߶i th¤y ðßþc tính cách vô th߶ng vô ngã cüa thñc tÕi thì con ng߶i giäi thoát ðßþc kh± ðau. Vô th߶ng và vô ngã là ði«u ki®n t¤t yªu cüa sñ s¯ng; nªu không có vô th߶ng và vô ngã thì không có biªn chuy¬n sinh di®t, vì v§y không có gì có th¬ sinh trß·ng và phát tri¬n. HÕt lúa nªu không có vô th߶ng và vô ngã thì không th¬ m÷c thành cây lúa. Ðám mây nªu không có vô th߶ng và vô ngã thì không th¬ nào biªn thành c½n mßa. Em bé nªu không có vô th߶ng và vô ngã thì không th¬ l¾n lên. Vì v§y ch¤p nh§n sñ s¯ng tÑc là ch¤p nh§n vô th߶ng và vô ngã. Kh± ðau b¡t ngu°n t× sñ nh§n thÑc vô th߶ng là th߶ng, và vô ngã là ngã. ChÑng nh§p ðßþc tñ tánh vô th߶ng và vô ngã cüa vÕn hæu tÑc là thoát ra ðßþc vòng kh± ðau.

Sa môn Gotama th¤y r¢ng mµt khi ðã chÑng nh§p ðßþc tñ tánh th߶ng và vô ngã cüa vÕn hæu thì tñ tánh không cüa vÕn hæu cûng b¡t ð¥u hi¬n lµ. Không tÑc là không sinh cûng không di®t, không có cûng không không, không mµt cûng không nhi«u, không trong cûng không ngoài, không l¾n cûng không nhö, không nh½ cûng không sÕch... T¤t cä nhæng ý ni®m v« không và có, sinh và di®t, mµt và nhi«u, trong và ngoài, l¾n và nhö, nh½ và sÕch... ð«u do nhæng khuôn kh± h©p hòi cüa tri giác tÕo nên. Thâm nh§p ðßþc vào th¬ tính không cüa vÕn pháp, Siddhatta vßþt lên trên ðßþc t¤t cä m÷i phÕm trù ¤y cüa tri giác.

Ðêm này qua ðêm khác sa môn Gotama ng°i thi«n ð¸nh dß¾i g¯c cây pippala, chiªu r÷i ánh sáng cüa thi«n ð¸nh vào thân tâm và vào vû trø. Nåm ng߶i bÕn ð°ng tu cüa ông ðã bö ông lâu r°i. BÕn tu cüa ông bây gi¶ là núi r×ng, là dòng sông, là chim chóc, là hàng vÕn côn trùng dß¾i ð¤t trên cây. BÕn tu cüa ông là cây ðÕi th÷ pippala. BÕn tu cüa ông còn là ngôi sao Hôm töa chiªu rÕng rÞ vào lúc ông b¡t ð¥u bu±i thi«n t÷a t¯i. Ðêm nào ông cûng ng°i thi«n ð¸nh cho t¾i khuya. B÷n trë trong xóm m²i khi ðem thÑc ån cho ông th߶ng chï · lÕi mµt lát vào gi¶ trßa, gi¶ nóng bÑc nh¤t trong ngày.

Trßa hôm ¤y, Sujata ðem cúng d߶ng ông mµt bát ð« h° n¤u v¾i sæa và m§t ong. Svastika cûng ðem ðªn t£ng cho ông mµt m¾ cö Kusa r¤t tß½i ð¬ ông träi làm t÷a cø. Svatika lùa trâu ði r°i, ông có cäm tß·ng là nµi trong ðêm nay, ông s¨ ðÕt t¾i ch² t§n cùng cüa sñ tïnh thÑc m¥u nhi®m. V×a h°i khuya, ông m½ th¤y nhæng gi¤c m½ r¤t lÕ. Trß¾c hªt ông th¤y ông n¢m nghiêng, ð¥u g¯i lên dãy Hy Mã LÕp S½n, tay trái ð¬ trên b¶ bi¬n phß½ng Ðông, tay phäi ð£t trên b¶ bi¬n phß½ng Tây, và hai chân ch¤m b¶ bi¬n phß½ng Nam. Trong gi¤c m½ thÑ hai ông th¤y t× r¯n mình m÷c lên mµt hoa sen l¾n và hoa sen này n· l¾n nhß mµt vành xe, dâng cao lên t§n mây xanh. Trong gi¤c m½ thÑ ba ông th¤y chim chóc ðü màu t× b¯n phß½ng bay t¾i quy tø bên ông, không biªt bao nhiêu mà k¬. Nhæng gi¤c mµng ¤y nhß báo trß¾c sñ thành công cüa ông.

Chi«u hôm ¤y, sa môn Gotama ði thi«n hành bên b¶ sông, lµi xu¯ng sông t¡m gµi, r°i lÕi lên b¶ sông ði thi«n hành. Khi n¡ng b¡t ð¥u t¡t bên sông, ông tr· lÕi g¯c cây pippala quen thuµc. Nhìn g¯c cây v¾i t¤m thäm cö m¾i träi, Siddhatta mîm c߶i. Ng°i dß¾i g¯c cây này ông ðã thñc hi®n ðßþc bao nhiêu khám phá quan tr÷ng. Ông biªt gi¶ phút mà ông ch¶ ðþi t× lâu ðã s¡p ðªn. Cánh cØa giác ngµ hoàn toàn s¡p ðßþc tung m·.

Khoan thai, Siddhatta ng°i xu¯ng và ði«u chïnh thª ng°i trong tß thª hoa sen. Ông ðßa m¡t nhìn ra. Dß¾i kia dòng sông ðang th¥m l£ng trôi. Nhæng ng÷n gió th§t nh© ðang lß¾t qua b¶ cö. R×ng chi«u v¡ng l£ng nhßng s¯ng ðµng. Chung quanh ông có tiªng rì rào cüa muôn loÕi côn trùng. Ông nhiªp tâm theo dõi h½i th· và khép nh© ðôi mi. Sao Hôm ch¡c ðã lên r°i.

Nh¤t HÕnh

(Trích trong "Ð߶ng Xßa Mây Tr¡ng")

KÛ Thu§t Vi Tính: Trí ÐÕt