Nhæng ý ni®m khác nhau v« tánh Không trong các h÷c phái khác bi®t cüa Ph§t giáo Tây TÕng nhß thª nào? 

ÐÑc Dalai Lama: 

Nhß quý v¸ biªt, Ph§t giáo Tây TÕng bao g°m nhæng l¶i dÕy cüa Thanh Vån Th×a (Hinayana), cüa B° Tát hay Giáo th×a (Sutrayana) và M§t tông (Tantra). V§y Ph§t giáo Tây TÕng là mµt dÕng ð¥y ðü cüa ðÕo Ph§t. Xu¤t phát t× quan ði¬m l¸ch sØ, ngày nay truy«n th¯ng Tây TÕng ðßþc chia ra làm hai h÷c phái cû và m¾i. H÷c phái m¾i (Grarma) nói chung bao g°m phái Kargyu, Sakya và Kadam. Truy«n th¯ng Kadam tr· thành truy«n th¯ng Gelug. Nói chung có 4 h÷c phái, mµt h÷c phái c± (phái Nyingma) và ba h÷c phai m¾i, qua quá trình phân chia này dî nhiên có nhi«u phân chia nhö næa. 

T¤t cä b¯n h® phái này dÕy kªt hþp giæa kinh ði¬n cüa Giáo th×a và M§t th×a. Trong phÕm vi M§t th×a, h÷ ð£c bi®t dÕy Tantras cüa c¤p Auuttarayoga (Du già vô thßþng) kªt hþp v¾i kinh ði¬n cüa B° Tát th×a ph± thông cüa Giáo th×a. Có nhi«u t× dùng ð¬ chï rõ tánh Không (Stongpa nyid). — Tây TÕng, có t× nay- lug (guas lugs nghîa là sñ v§t là nhß v§y) cûng nhß "day ko nanyi" (De kho na nyid) nghîa là Chân Nhß hay thñc tÕi. Theo Giáo th×a, ði«u này h¥u hªt ð¬ chï tánh Không nhß là mµt khách th¬. Tuy nhiên trong h® th¯ng Anuttarayoga Tantra, t× nay - lug trß¾c hªt nói v« phß½ng di®n chü th¬, v« kinh nghi®m Tánh Không, v« tâm thÑc ð£c bi®t th¤u rõ thñc tÕi mà trong h® th¯ng Tantric, g÷i là T¸nh quang (clear light). Th§t ra T¸nh quang có th¬ liên quan ðªn hai ði«u, khách th¬ và chü th¬. LoÕi T¸nh quang trß¾c là tánh Không cüa ð¯i tßþng, cái sau là tâm thÑc. Th¤u hi¬u Tánh Không này nhß là tâm và v§t là T¸nh quang ðích thñc. V§y nó phù hþp v¾i t× "Tánh Không" và "Chân Nhß" trong Giáo th×a. 

Bây gi¶, v« v¤n ð« tu hành thñc tª, khi ng߶i ta nh§p vào ð¸nh T¸nh quang, khi m÷i hình tß¾ng nh¸ nguyên biªn m¤t, lúc ¤y không th¬ phân bi®t ðßþc ð¯i tßþng v¾i tâm thÑc. Chúng d߶ng nhß tr· thành mµt, gi¯ng nhß sóng hòa v¾i nß¾c. Dî nhiên, nói mµt cách ch£t ch¨ thì có hai tß½ng ð¯i th¬, chü th¬ và ð¯i tßþng, nhßng trong phÕm vi kinh nghi®m v« T¸nh quang, cái nh¸ nguyên này biªn m¤t. 

Trong vi®c tu hành Dzogchen (ÐÕi hoàn thi®n) cüa phái Nyingma, có hai ði«u g÷i là tegcho và togel. Tegcho liên quan ðªn vi®c tu hành và thi«n ð¸nh v« thñc tÕi t¯i h§u, nó là phß½ng pháp ð¬ th¬ nh§p pháp thân (Dharmakaya). Ngßþc lÕi, togel là phß½ng pháp ð¬ th¤u tri®t s¡c thân (Rupakaya). V§y, chúng ta th¤y vi®c tu t§p clear light ðßþc nh¡c ðªn · trên liên quan ðªn vi®c tu hành Tegcho cüa truy«n th¯ng Nyingma Dzogchen. Trong Dzogchen cûng nh¡c ðªn nhæng ý ni®m hkác: bän tính (ngo bo), sñ trong sÕch tuy®t ð¯i (kadag), chân tính (rang bzhin) và Kadag ám chï Tánh Không, tÑc chü th¬ cüa T¸nh quang. Nó là cån bän cüa cä chúng sinh và Ph§t. Trong truy«n th¯ng Kargyu, liên h® ðªn chü ð« này là Chagya chenpo (ÐÕi thü ¤n). Và trong h÷c phái Sakya chúng ta có nhæng quan ni®m nhß sñ không th¬ phân chia hay tính b¤t nh¸ cüa sinh tØ (Samsara) và Niªt bàn (Khordeyermey) và sñ kªt hþp giæa quang minh và Tánh Không (Seltong Zungjug) chúng ð«u liên h® ðªn chü ð« này. Trong truy«n th¯ng Gelug có Deytong Yermey (sñ không th¬ phân chia cüa hÕnh phúc và Tánh Không), và ð£c bi®t Deytong Yermey ðßþc g÷i là Lhenkyey Kyi Deytong Yermey tÑc là Tánh Không. V§y t× quan ði¬m trên, r¯t ráo t¤t cä b¯n h® phái Tây TÕng g£p nhau · ði¬m này. 

Tuy nhiên có mµt h® phái tß tß·ng g÷i là Zhentong (Tánh Không cüa t¤t cä hi®n tßþng gi¾i - ngoÕi Không), d߶ng nhß kh·i ð¥u t× sñ giäi nghîa Tánh Không nhß · trên. Nhßng theo Ngài Khyentse Rinbochay có hai loÕi Zhentong, mµt ðßþc ch¤p nh§n và mµt hoàn toàn ðúng. T× xa xßa, nhi«u h÷c giä Ph§t giáo Tây TÕng nghiêm túc bác bö dÕng thÑ hai cüa Zhentong. Trong sñ giäi thích v« Tánh Không này, cái tuy®t ð¯i ðßþc xem nhß tr¯ng r²ng. M÷i hi®n tßþng ðßþc quy ß¾c theo danh và tß¾ng; và chân lý tuy®t ð¯i tñ nó v¯n là tuy®t ð¯i mà không phäi là mµt thñc th¬ hi®n hæu ðßþc quy ß¾c theo danh, tß¾ng. Quan ni®m này không ðúng, nó trái lÕi v¾i l¶i dÕy cüa ngài Long Th÷ (Nagajuna) và cûng ngßþc lÕi v¾i l¶i dÕy cüa ðÑc Ph§t trong l¥n chuy¬n pháp luân thÑ hai, Bát Nhã Ba La M§t Ða Tâm kinh (Prajnàpàramita Sutra). Tñ thân ngài Long Th÷ ðã nói; không có hi®n tßþng nào hi®n hæu mµt cách tuy®t ð¯i, và ði«u này áp døng cho chính Tánh Không, ngay cä chân lý tuy®t ð¯i cûng Không. Ngài nói r¢ng m²i mµt hi®n tßþng tùy thuµc vào nhæng yªu t¯ nhân duyên. Ðó là lý do tÕi sao m²i hi®n tßþng ð«u có bän ch¤t cüa Tánh Không, và cái tuy®t ð¯i, tñ thân (Tánh Không) cüa nó cûng không có ngoÕi l®. Chính ðÑc Ph§t trong l¶i dÕy ðã phân chia hoàn toàn rõ ràng g°m 16, 18 hay 20 loÕi Không, ðßþc mang tña "Tánh Không cüa Không hay Không Không" (Stongpa nyid Stongpa nyid) và Tánh Không cüa tuy®t ð¯i hay ð® nh¤t nghîa không" (don dam pa stongpa nyid).