Thi«n Sß Huy«n Quang 
Và Bß¾c Tiªn Tâm Linh  
ÐÕi-Lãn
 Không phäi ng¦u-nhiên ngài Huy«n-Quang tr· thành t± thÑ ba trong Thi«n Trúc Lâm Yên-TØ Vi®t-Nam, mà ngài phäi träi qua mµt kinh nghi®m kÖ-lu§t tâm-linh nào ðó, ðßþc th¬ hi®n qua truye762m troa tâm ¤n giæa th¥y và trò, nhß sØ ðã ghi lÕi v« phß½ng di®n kª th×a, cûng nhß chính ngài ðã xác quyªt trong bài th½: " Nhân có vi®c ð« · chùa CÑu lan" qua câu: " ÐÑc bÕc th߶ng tàm kª T± ðång." Nhßng nhæng tài li®u v« kÛ thu§t tâm linh này quá ít öi, hi®n tÕi chúng t6oi không có, ngoài hai bài ð¯âi thoÕi giæa Pháp loa và Huy«n quang (trong Tam t± Thñc løc) thì qua hai mçu ð¯i thoÕi này, chúng không mang mµt tín hi®u nào khä dî ð¬ chúng ta có th¬ tin tß·ng vào ðó, mà xác ð¸nh v« bß¾c tiªn tâm linh cüa ngài.

— ðây, chúng tôi không còn cách nào h½n, phäi quay sang tìm kiªm trong thi phú, may ra có th¬ có mµt tín hi®u nào chång?

Qua m߶i b¯n bài th½ cüa ngài Huy«n quang, ðã cho chúng tôi mµt cái nhìn v×a ngÕc nhiên, vØa b¤t ng¶, trong con ng߶i thi sî mang ð§m ch¤t træ tình, mà t× xßa t¾i nay không mµt ai không công nh§n, ngài là mµt thi sî h½n là mµt Thi«n sß. Th§t sñ ð¯i v¾i tôi, khi m¾i ð÷c s½ qua l¥n ð¥u, chúng tôi vçn có ý ghî nhß v§y, nhßng ðªn l¥n thÑ hai ð÷c kÛ h½n, thì nÕc nhiên và b¤t ng¶ ðªn v¾i chúng tôi, là toàn bµ t¤t cä nhæng bài th½ cüa ngài nó chuyên ch· mµt h® th¯ng chuy¬n hß¾ng tâm linh, mà chúng chï ðßþc th¬ hi®n qua ðó, mµt vài nét ch¤m phá chü ðµng, ðã lôi cu¯n toàn bµ b¯i cänh không gian, th¶i gian, ng߶i v§t, ð° v§t, t¤t cä ð«u tham gia dung nhiªp mµt cách hài hòa vào mµt nh¤t th¬ trong t×ng bài th½ mµt. Ðó là mµt ð£c trßng tÕo ngÕc nhiên và b¤t ng¶ ð¯i v¾i chúng tôi, cûng là nét tài hoa cüa Thi«n sß Huy«ng quang.

Qua thi ca m£c dù ngài r¤t ít dùng thu§t ngæ cüa nhà Thi«n nói riêng và Ph§t giáo nói chung. Nhßng không th¬ vì thª, chúng không cho chúng ta mµt d¤u hi®u nào khä dî nói lên tß tß·ng siêu thoát, tñ tÕi trong ngài. Mà ngßþc lÕi chúng nói r¤t rõ tiªn trình kinh nghi®m kÛ thu§t tâm linh cüa ngài nh¢m g·i g¡m lÕi ng߶i sau.

Trß¾c hªt, b¢ng vào kinh nghi®m s¯ng qua cuµc ð¶i, khi còn là mµt sî tØ, ngài ðã nh§n ra cái thª thái nhân tình qua hai câu th½:

" Khó khån thì chÆng ai nhìn,
Ъn khi ð² TrÕng, tám nghìn nhân duyên."

(th½ vån Lý-Tr¥n II)

T× cái nhìn v« nhân sanh quan, ngài th¤y ðßþc cái bÕc b¨o, bï ±i, chua chát cüa ng߶i ð¶i, ðªn cái nhìn v« vû trø, ngài b¡t nh¸p v¾i cái thay ð±i v« vô th߶ng qua mau trong cuµc s¯ng, ðã khiªn cho cái cô ð½n ðßþc nâng lên ðªn vô t§n. Ngài viªt:

" LÕng châu nhân v§t thüy lßu ðông,
Bách tuª quang âm nhin chï trung.
H°i thü c¯ s½n ngßng v÷ng xÑ,
S± hàng qui nhÕn thiªp tình không."

D¸ch:

" V« ðông nß¾c chäy, ng߶i Châu lÕng,
Ngày tháng, tråm nåm mµt thoáng nhanh.
Nuí cû, ngoänh ð¥u ðåm ð¡m ngóng,
NhÕn v« in bóng giæa t¥ng xanh."

— ðây, thái ðµ ngoänh ð¥u v« núi là mµt thái ðµ tñ qui, b¡t ð¥u dñ báo cho mµt phän tïnh sau này. Ðây là mµt nét ch¤m phá quyªt ð¸nh cho cä mµt v§n m®nh cô ð½n trß¾c c½n vô th߶ng luôn luôn ch¶ chñc trong t×ng h½i th·, và b¡t ð¥u cho mµt chuy¬n hß¾ng trong tß tß·ng. Ngài viªt:

" Phú quí phù vân trì v¸ ðáo,
Quang âm lßu thüy c¤p tß½ng thôi.
Hà nhß ti¬u ¦n lâm tuy«n hÕ,
Nh¤t tháp tùng phong trà nh¤t bôi.

D¸ch:

" Giàu sang mây n±i ðªn ch§m rì,
Nåm tháng nß¾c trôi thôi thúc qua.
Sao b¢ng v« ¦n n½i r×ng su¯i,
Mµt gi߶ng thông gió mµt ly trà."

Cái nhìn t× nhân sanh ðªn cái nhìn v« vû trø, ðã b¡t ð¥u cho mµt chuy¬n hß¾ng tß tß·ng m¾i. Nªu ðÑng v« m£t liên h® xã hµi, thì tß tß·ng này có vë bi quan yªm thª tiêu cñc, nhßng ðÑng v« m£t hoàn thành mµt con ng߶i nhß th§t, thì tß tß·ng phän tïnh tr· v« này là mµt tß tß·ng lÕc quan tích cñc. Vì theo nhà Ph§t, mµt thª gi¾i ðßþc g÷i là cñc lÕc hay hÕnh phúc, thì trß¾c hªt thª gi¾i ¤y, t¤t cä m÷i cá nhân phäi hoàn thành mµt con ng߶i nhß th§t con ng߶i trß¾c ðã, và theo ðó xã hµi s¨ tùy thuµc vào m²i cá th¬ ðó. 

— ðây, qua bi¬u hi®n "ti¬u ¦n" ðã noí lên ðßþc mµt chuy¬n biªn tâm linh cüa ngài trong công cuµc tr· v« s¯ng v¾i chính mình, mà t× lâu ðã xa ngu°n, xa n½i chôn nhau c¡t r¯n ban s½. Mµt cuµc tÕo phän v« ngu°n, ðã m· ra cho ngài mµt nhãn quan m¾i v« cách nhìn t× "phän quan thª gi¾i" ð¬ ði ðªn tu® nhãn sinh, cho mµt thª gi¾i m· toang ra hoàn toàn m¾i më không th¬ ng¶ ðßþc. Ngài viªt:

" Vû khuê quá s½n t¸nh,
Phong lâm nh¤t mµng lß½ng.
Phän quan tr¥n thª gi¾i,
Khai nhãn túy mang mang."

D¸ch:

" Hªt mßa khe nuí sÕch,
R×ng phong gi¤c mµng tß½i.
Quay nhìn bu¸ thª gi¾i,
M· m¡t mang mác say."

Qua hai câu cu¯i cüa bài th½, ngài Huy«n quang ðã nói lên cái tiªn trình tâm linh thay ð±i, t× nhãn quan cüa ðôi m¡t th¸t tñ phän, ðã ðßa ðªn sñ ðµt biªn cüa con m¡t tu® nhãn thÑ ba phát sinh, và mµt thª gi¾i hoàn toàn m¾i më m· toang ra ngay trên tñ tß¾ng chính nó. — ðây, muôn v§t chung quanh không có gì thay ð±i, mà chï có tâm thÑc thay ð±i, do ðó cái nhìn m¾i më nhß th§t chính nó, ð¯i v¾i thª gi¾i chung quanh. Ðây chúng ta theo dõi cái nhìn m¾i më cüa ngài Huy«n quang:

" Thßþng phß½ng thu dÕ nh¤t chung lan,
Nguy®t s¡c nhß ba phong thø ðan.
Xi vçn ðäo miên phß½ng kinh lãnh,
Tháp quang song trî ng÷c tiên hàn.
VÕn duyên b¤t nhiu thành giá tøc,
Bán ði¬m vô ßu nhãn phóng khoan.
Tham th¤u th¸ phi bình ðÆng tß¾ng,
Ma cung, Ph§t qu¯c häo sinh quan."

D¸ch:

" Ðêm thu chùa thoäng tiªng chuông tàn,
Phong ðö, trång ng¶i, sóng nguy®t lan.
In ngßþc hình chim, gß½ng nß¾c lÕnh,
Sçm ðôi bóng tháp, ngón tiên hàn.
Muôn duyên chÆng vß¾ng xa tr¥n tøc,
Mµt mäy nào lo rµng nhãn quan.
Th¤u hi¬u th¸ phi ð«u thª cä,
D¥u ma d¥u Ph§t, ch¯n nào h½n?"

(Hu® chi Th½ vån Lý-Tr¥n)

Cái nhìn m¾i më · ðây, là cái nhìn vßþt lên trên nhân quä cüa trí phân bi®t nh¸ nguyên nhß: th¸-phi, Ma-Ph§t, m÷i pháp · ðây ð«u · trong trrÕng thái bình ðÆng, vô phân bi®t. T× cái nhìn này, ðã ðßa Thi«n sß ðªn mµt nªp s¯ng m¾i " muôn duyên chÆng vß¾ng" hay " mµt mäy nào lo." Ðó là nªp s¯ng cüa ngài Huy«n quang, t× nªp s¯ng m¾i này Thi«n sß Huy«n quang ðã th§t sñ tñ tÕi trong cuµc s¯ng. Ngài hòa nh§p vào b¤t cÑ n½i ðâu, v¾i tâm vô phân bi®t thì cho dù n½i ðó núi r×ng hoang v¡ng, sông nß¾c mênh mông, ð°ng mông hoang dã hay b¤t cÑ ðâu ðâu chång næa, thì n½i ðó không ðü khä nång làm vß¾ng b§n chân ông. Ðây chúng ta hãy theo dõi cuµc sinh hoÕt phiêu b°ng th߶ng ngày cüa ông, t× ð°i núi cheo leo ngút ngàn mây phü. Ngài viªt:

" Am bÑc thanh tiêu lãnh,
Môn khai vân thßþng t¥ng.
Dî can long ðµng nh§t,
Do sích h± khê bång.
Bão chuyªt vô dß sách,
Phù suy hæu s¤u ð¢ng.
Trúc lâm ða túc ði¬u,
Quá bán bÕn nhàn Tång."

D¸ch:

" Am sát tr¶i xanh lÕnh,
CØa m· trên t¥ng mây.
еng r°ng tr¶i sáng bÕch,
Khe h± l¾p bång ð¥y.
Vøng dÕi mßu nào có,
Già nua g§y mµt cây.
R×ng tre chim chóc l¡m,
Quá nØ bÕn cùng Th¥y."

— ðây, kª s¯ng cüa ngài Huy«n quang, ðßþc th¬ hi®n qua câu " Vøng dÕi mßu nào có" là mµt nét ch¤m phá ðµc ðáo làm chü ðµng cho toàn bài th½. N½i ðây, ng߶i v§t, ð° v§t, không gian, t¤t cä ð«u hòa nh§p hài hoà tñ nhiên vào mµt t±ng th¬ rñc sáng, mà · ðó m÷i mßu toan cüa v÷ng ch¤p phân bi®t không còn hi®n hæu næa, và chï còn lÕi mµt hình änh mµt cø già ngây th½ ch¯ng g§y, s¯ng tñ tÕi giæa t¥ng mây. T¤t cä m÷i v§t chung quanh gi¶ ðây không còn là ð¯i tßþng chi ph¯i cuµc s¯ng ngài, mà ngßþc lÕi t¤t cä ðã hòa nh§p dung hþp vào mµt hình änh lung linh · trên gi߶ng Thi«n. Ngài viªt:

" Bán gian thÕch th¤t hòa vân trø,
Nh¤t lînh xôi y kinh tuª hàn.
Tång tÕi thi«n sàng kinh tÕi án,
Lô tàn c¯t ðµt nh§p tam can."

D¸ch:

" NØa gian nhà ðá lçn t¥ng mây,
Träi su¯t mùa ðông mµt áo lông.
Sß tÕi gi߶ng Thi«n, kinhtrên án,
Lò tàn cüi lÕnh, sáng trên không."

Qua ðây, th¶i gian không gian không còn nghîa lý gì ð¯i v¾i thi«n sß cä, cÑ nhß thª m÷i v¤n ð« không can h® ðªn ngài, m£c dù ngài s¯ng v¾i chúng, nhßng t¤m lòng ngài không b¸ chúng trói buµc, và ngßþc lÕi ngài cûng không trói buµc chúng, nh¶ v§y mà cuµc s¯ng cüa thi«n sß tr· thành tñ tÕi giäi thoát. Ngài viªt:

" Thu phong ng÷ dÕ nh¤t thi«m nha,
S½n vû tiêu nhiên ch¦m løc la.
Dî hî thành thi«n tâm nh¤t phiªn,
Cung ma tÑc Ph§t v¸ thùy da."

D¸ch:

" Gió thu chao ðµng bÑc rèm khuya,
Nhà núi ðìu hiu núp bóng cây.
Thi«n ðÕt thôi r°i tâm mµt phiªn,
Dª mèn rên rï g÷i ai ðây?"

Ðây là giai ðoÕn tâm linh ðÕt ðªn ch² tµt cùng cüa Thi«n sß Huy«n quang qua câu: " Dî hî thành thi«n tâm nh¤t phiªn" mà thu§t ngæ thi«n g÷i là " Tâm v§t nh¤t nhß." Gi¶ ðây, không còn là chü th¬ và ð¯i tßþng, không tâm và v§t, không còn b¤t cÑ chß¾ng ngÕi ngån cách nào giæa Thi«n sß và cuµc s¯ng, và ngßþc lÕi giæa cuµc s¯ng và thi«n sß, chúng ðã tr· thành mµt phiªn. Cûng t× ðó thi«n sß Huy«n quang thöng tay vào chþ phiêu b°ng, và d߶ng nhß ông ðã quên hªt t¤t cä m÷i thÑ trên ð¶i này, cÑ theo duyên mà s¯ng. Trong bài hoa cúc có ðoÕn ngài viªt:

" Vong thân vong thª dî ðô vß½ng (vong),
T÷a cØ tiêu nhiên nh¤t pháp lß½ng.
Tuª vãng s½n trung vô l¸ch nh§t,
Cúc hoa khai xÑ tÑc trùng dß½ng."

D¸ch:

" Quên mình quên hªt cuµc tang thß½ng,
Ng°i l£ng ðìu hiu, mát cä gi߶ng.
Nåm cu¯i trong r×ng không có l¸ch,
Th¤y hoa cúc n· biªt trùng dß½ng."

(theo Phan-võ lßþc thäo L.S.V.H.V.N. th½ vån Lý-Tr¥n)

Ðây là nªp s¯ng Ðß½ng Ni®m theo nhà Thi«n, · ðây ngài Huy«n quang chï biªt s¯ng trong hi®n tÕi ngay trß¾c m¡t, còn nhæng cái ðã qua thì không còn nh¾ næa, hay vi®c gì chßa ðªn thì không kh·i lên, và mµt ðoÕn khác ngài viªt:

" Hoa tÕi trung ðình nh½n tÕi lâu,
Ph¥n hß½ng ðµc t÷a tñ vong ßu.
Chü-nh½n dæ v§t h°n vô cÕnh, 
Hoa hß¾ng qu¥n phß½ng xu¤t nh¤t ð¥u.

D¸ch:

" Hoa · trß¾c sân ng߶i trên l¥u,
Яt hß½ng ng°i l£ng b²ng quên s¥u.
H°n nhiên ng߶i v§t không tranh cÕnh,
So v¾i muôn hoa cúc ðÑng ð¥u.

( Hu® chi th½ vån Lý-Tr¥n)

Cái ðÕt cüa Thi«n sß là · ch² h°n nhiên trong cuµc s¯ng, ðó là l¯i th¬ hi®n tâm vô phân bi®t. — ðây, chúng tôi xin m· ngo£c mµt tí. Nªu chúng ta ðÑng bên ngoài mà nhìn, thì tuy chúng ta th¤y cai hôn nhiên do tâm vô phân bi®t cüa các Thi«n sß th¬ hi®n, cûng gi¯ng nhß tánh h°n nhiên cüa tu±i th½, nhßng th§t sñ c¯t tüy bên trong chúng khác nhau xa. Cái h°n nhiên do tâm vô phân bi®t cüa các Thi«n sß th¬ hi®n ra bên ngoài chúng câu hæu v¾i giaï thoát, còn cái h°n nhiên cüa tu±i th½ chúng câu hæu v¾i vô minh. Thª nên khi chúng ta ð« c§p ðªn v¤n ð« ðó, thì phäi hi¬u chúng th¬ hi®n theo chi«u hß¾ng nào, v« hi®n tßþng hay bän ch¤t? K¨o không chúng ta s¨ b¸ ngµ nh§n ngay v« l¯i s¯ng cüa các v¸ thi«n sß. Ðó là chúng tôi ð« c§p v« phía chúng ta thôi, còn ð¯i v¾i các ngài thì chä can h® chi. Ngài viªt:

" ‘i dß c¯t ðµt tuy®t ph¥n hß½ng,
Kh¦u ðáp s½n ð°ng v¤n ðoän chß½ng.
Thü bá suy th߶ng hòa thác thái,
а giao nh½n tiªu lão Tång mang."

D¸ch:

" Cüi tàn thôi chÆng th¡p hß½ng thêm,
Mi®ng ðáp gia ð°ng höi m¤y chß½ng.
B§n b¸u cho ai c߶i chª lão,
Li«n tay ¯ng th±i v¾i mo nang."

(Hu® chi th½ vån Lý-Tr¥n)

Яi v¾i Thi«n sß chuy®n nhân tình thª thái, chuy®n th¸-phi t¯t-x¤u, chuy®n ðúng sai cüa cuµc ð¶i không là gì cä, vì chúng r¯t cùng cûng chï là h§u quä t¤t yªu cüa v÷ng tâm phân bi®t, ð¯i ðãi nhân quà sinh ra, do ðó t¤t cä ð«u sai l¥m; nhßng ngßþc lÕi thi«n sß s¯ng hªt mình v¾i chúng b¢ng l¯i tùy duyên, nên không b¸ l® thuµc, cho nên cuµc s¯ng cüa các ngài r¤t ß tñ tÕi giäi thoát. Ngài viªt:

" DÕ khí phân lß½ng nh§p h÷a bình,
Tiêu tiêu ðình thø báo thu thanh.
Trúc ð߶ng vong thích hß½ng s½ t§n,
Nh¤t nh¤t tùng chi võng nguy®t minh."

D¸ch:

" Khí mát ðêm phân nh§p t¾i mành,
Cây sân xào xÕt báo thu thanh.
Chòi tre quên bÇng hß½ng v×a t¡t, 
Büa lß¾i giång trång m¤y nhánh cành."

Ðó là mµt l¯i s¯ng hi®n thñc ngay trong lòng sñ v§t, tâm phân bi®t không hi®n hæu n½i ðây. Do ðó m÷i sñ v§t nhß th§t chính nó, không b¸ bóp méo không b¸ chøp mû, không b¸ trang ði¬m, không b¸ biªn ch¤t; chúng tr¥n tru°ng l° lµ, không mang b¤t cÑ nhãn hi®u nào. Chúng tùy theo duyên tan hþp mà hi®n hæu hay biªn d¸ch. — ðây thi«n sß Huy«n quang ðã ðÕt ðßþc cách s¯ng này, nghîa là ngài ðã n¡m b¡t ðßþc lý Duyên kh·i và s¯ng theo tùy duyên. Ngài viªt:

" T± phø ði«n viên nh§m tñ s×,
Thiên thanh bàn khu¤t nhiu ng÷ lß.
Mµc tê song ngoÕi thiên cßu t¸ch,
Nh¤t ch¦m thanh phong trú mµng dß."

D¸ch:

" V߶n rµng ông cha m£c sÑc cày,
Quanh nhà xanh mß¾t ü ngàn cây.
Ngoài sân cành quª chim cßu v¡ng,
G¯i mát chßa tan gi¤c mµng ngày (ngü trßa)."

Tóm lÕi, t¤t cä nhæng trình bày · trên, chúng tôi ðã c¯ g¡ng ghi lÕi sñ th¬ hi®n tiªn trình tâm linh qua nhæng bài th½ ngài Huy«n quang ð¬ lÕi, ðã cho chúng ta mµt cái nhìn ðúng v« ngài h½n. Nghîa là trong con ng߶i cüa ngài Huy«n quang qua thi ca chúng mang hai s¡c thái: Mµt thi«n sß và mµt thi sî, con ng߶i thi«n sß trong tß tß·ng và con ng߶i thi sî qua hình thÑc thi ca, nhßng nªu nói cho cùng thì hình thÑc chuyên ch· tß tß·ng, và tß tß·ng quyªt ð¸nh hình thÑc, chúng không phäi là hai, nhßng chúng cûng không phäi khác. Ðó là mµt trong nhæng ð£c ði¬m mà ngài Huy«n quang ðã sØ døng trong thi ca cüa ông, nó mang tính tâm linh ðµc ðáo cüa Vi®t nam.