†n Dø Mµt Ðóa Mai 

ÐÕi-lãn

Ch¾ bäo xuân tàn hoa røng hªt,
Ngoài sân ðêm trß¾c mµt ðóa mai.

Sñ hi®n hæu ðµt biªn phän di®n cüa mµt ðóa mai, ðã ðánh lay tâm thÑc cüa ng߶i ð÷c mµt cách b¤t ng¶, tÕo ra mµt m¯i nghi tình cho hành giä, trong hai câu song th¤t kªt thúc cüa bài k®, mà thi«n sß Mãn Giác ðã trao cho nhæng ng߶i ði sau, nhân lúc cáo b®nh th¸ chúng cüa ngài, chúng vçn còn tiªp tøc chäy không biªt bao nhiêu bút mñc ð¬ nói v« sñ hi®n hæu cüa chúng. Vì · ðây, chúng ta m²i ng߶i phàm tình, ðang s¯ng v¾i cäm giác cäm tính chÑ không phäi trí giác cüa trñc giác lý tính , do ðó m²i ng߶i có m²i cái nhìn l® thuµc vào cäm tính tình cäm thiên kiªn cüa m²i cá nhân. Vì v§y m÷i cái nhìn ð«u l® thuµc vào chü quan tính, ð¬ nói lên cái ngã tính cüa mình th¬ hi®n. — ðây, m÷i ng߶i ð«u có quy«n th¬ hi®n, nhßng sñ th¬ hi®n ðó, chúng ðßþc ðánh giá nhß thª nào còn tuÏ thuµc vào tính ph± quát ðßþc m÷i ng߶i ch¤p nh§n và ð°ng tình hay không, ðó là ði«u ðáng nói; còn chuy®n mu¯n vßþt qua khöi mÑc ðµ cho phép, thì ðó là mµt chuy®n khác, hãy ð¬ dành cho ðÑc Ph§t Di L£c ( hay nhæng v¸ ðÕt ÐÕo) sau này ra ð¶i giäi quyªt nghi! 

†n dø cüa mµt ðóa mai theo ngôn ngæ lu§n lý tß½ng ð¯i , chúng ta có th¬ có khä nång tháo gÞ bóc vö ð¬ chúng hi®n hæu nhß chính chúng, trong vi®c phân tích b¢ng vào ngôn ngæ mà m÷i ng߶i có th¬ ch¤p nh§n ðßþc thì trß¾c hªt, chúng ta phäi biªt qua xu¤t xÑ cüa bài k® này, ð¬ t× ðó ðánh giá ðúng h½n v« tß tß·ng ¦n dø này qua bài k®, sau næa là ng߶i viªt và ng߶i ð÷c phäi tham dñ vào, tiªn trình ðµng não phân tích qua pháp phü ð¸nh nhæng nguyên t¡c, tß·ng ch×ng nhß là mµt chân lý khó phá vÞ vßþt qua, do kinh nghi®m thói quen t§p quán mang lÕi trên m£t hi®n tßþng.

Trß¾c khi th¸ t¸ch ngài có ð¬ lÕi cho chúng ta mµt bài k® nhân khi ngài cáo b®nh dÕy chúng: 

" Xuân ði tråm hoa røng,
Xuân ðªn tråm hoa c߶i.
Vi®c ð¶i qua trß¾c m¡t,
Già ðªn trên ð¥u r°í! 
Ch¾ bäo xuân tàn hoa røng hªt,
Ngoài sân ðêm trß¾c mµt ðóa mai".

(Thi«n Uy¬n t§p anh).

Qua xu¤t xÑ bài k® dÕy chúng trß¾c khi ng߶i th¸ t¸ch và nµi dung cüa chúng, ðã kªt hþp ðü ð¬ chúng ta có mµt cái nhìn t±ng quát v« m£t hi®n tßþng (tß¾ng-døng) và ¦n dø (th¬). 

ÐÑng v« m£t hi®n tß¾ng là mµt v¸ thi«n sß, ngài nói lên cái chÑc nång cüa mµt ng߶i dçn ð߶ng trß¾c khi mình qua ð¶i, ð¬ cänh tïnh nhæng ng߶i còn lÕi sau này qua vi®c s¯ng-chªt. Cho dù b¢ng vào nhæng kinh nghi®m s¯ng, nhæng thói quen t§p quán, mà con ng߶i ðã rút ra ðßþc nhæng chân lý mang tính ph± quát ðßþc m÷i ng߶i ch¤p nh§n ði næa, thì ðó cûng chï là mµt thÑ chân lý cüa tß½ng ð¯i thôi . Vì sao? Vì vi®c ðªn ði cüa mùa xuân chúng tùy thuµc vào vô th߶ng, nªu không có vô th߶ng thì s¨ không có ðªn-ði, và không có ðªn-ði thì s¨ không có mùa xuân. Do ðó, vi®c: " Xuân ði tråm hoa røng, xuân ðªn tråm hoa c߶i." chï là hi®n tßþng biªn d¸ch (vô th߶ng) Th߶ng chÑ không gì khác. — ðây, chúng bi¬u trßng cho vi®c s¯ng chªt cüa con ng߶i mà lý vô th߶ng luôn ðßþc hi®n hæu mµt cách th߶ng xuyên, ð¬ th¬ hi®n lu§t t¡c Duyên kh·i trong hi®n tß¾ng (trongThành-trø-hoÕi-không) cüa các pháp. Chï vì chúng ta không nhìn ra ðßþc cái lý ¦n cüa: " Vi®c ð¶i qua trß¾c m¡t, Già ðªn trên ð¥u r°i", nên t× sñ vô th߶ng b¤t toàn cüa các pháp, con ng߶i ðâm ra ham s¯ng sþ chªt, s¯ng vui chªt bu°n, và cûng t× ðó m÷i sñ sþ hãi ðßþc hình thành, ám änh con ng߶i, ð¬ r°i các thÑ b®nh tà kiªn phân bi®t ch¤p trß¾c ðua nhau xu¤t hi®n trong cái lòng tin mù quán cüa m÷i ng߶i. Ðây cûng là ði«u mà chính ðÑc Ph§t ðã dÕy trong kinh Kamala: " Ð×ng vµi tin tß·ng vào b¤t cÑ ði«u gì mà chúng ta th߶ng nghe nh¡c ði nh¡c lÕi luôn luôn. Ð×ng vµi tin tß·ng vào ði«u gì mà ði«u ðó ðßþc coi nhß là mµt t§p tøc t× ngàn xßa ð¬ lÕi. Ð×ng tin tß·ng vào nhæng sáo ngæ mà ng߶i ta th߶ng ð« c§p ðªn luôn. Ð×ng tin tß·ng b¤t cÑ ði«u gì dù ðó là bút tích cüa thánh nh½n. Ð×ng tin tß·ng vào ði«u gì dù là thói quen t× lâu, khiªn ta nh§n là ði«u ¤y ðúng. Ð×ng tin tß·ng mµt ði«u gì do ta tß·ng tßþng ra mà lÕi nghî r¢ng do mµt v¸ t¯i linh ðã khai th¸ cho ta. Ð×ng tin tß·ng vào b¤t cÑ ði«u gì mà ði«u ðó chï dña vào uy tín cüa các th¥y dÕy cho các ng߶i. Nhßng chï tin tß·ng vào cái gì mà chính các ng߶i ðã t×ng träi, kinh nghi®m và nh§n cho là ðúng, có lþi cho mình và ng߶i khác. Chï có cái ðó m¾i là ðích t¯i h§u thång hoa cho con ng߶i và cuµc ð¶i. Các ng߶i hãy l¤y ðó làm chï nam cho mình". Chính vì sñ sþ hãi trß¾c cuµc s¯ng-chªt cüa chính mình, qua nhæng biªn ðµng ð±i thay cüa vô th߶ng luôn luôn hi®n hæu bên cÕnh, nên lòng mê tín d¸ ðoan cüa chúng ta n±i d§y tin ch¤p tà kiªn vào nhæng thª lñc bên ngoài, ð¬ r°i b¸ chúng cu¯n hút luôn, không làm chü ðßþc mình. Do ðó, Thi«n sß Mãn Giác m¾i cänh giác chúng cüa ông và nhæng ng߶i ði sau nhß chúng ta, qua pháp phü ð¸nh nhæng xác ð¸nh mà ng߶i ð¶i ðã coi chúng nhß là mµt thÑ chân lý, qua hai câu song th¤t cüa bài k®: 

Ch¾ bäo xuân tàn hoa røng hªt,
Ngoài sân ðêm trß¾c mµt ðóa mai.

Qua pháp phü ð¸nh này, trß¾c hªt ðÑng v« m£t bi¬u hi®n,thì sñ hi®n hæu cüa mµt ðóa mai, không b¸ l® thuµc vào vi®c xuân ðªn hay là xuân ði nhß chúng th߶ng ðßþc ch¤p nh§n mµt cách tñ nhiên, ðßþc coi nhß là mµt thÑ chân lý xßa nay theo kinh nghi®m: " Xuân ði tråm hoa røng, xuân ðªn tråm hoa c߶i." theo tiªn trình th¶i gian, phân b¯ ði«u trong mµt nåm qua b¯n mùa xuân-hÕ-thu-ðông. Nhß v§y có nghîa là chúng s¨ hi®n hæu vào b¤t cÑ lúc nào, khi nhæng ði«u ki®n duyên cùng hoàn cänh môi tr߶ng chung quanh , ðü cho phép ð¬ hi®n kh·i thì chúng hi®n hæu. Ðó là chï nói ðªn mµt sñ hi®n hæu chßa ðßþc xác ð¸nh qua phü ð¸nh, nhßng · ðây chúng ta ðßþc thi«n sß tñ xác ð¸nh th¶i gian và n½i ch¯n hi®n hæu cüa chúng qua câu hai: " Ngoài sân ðêm trß¾c mµt ðóa mai". V§y · ðây, ðêm trß¾c là ðêm nào? và chúng thuµc vào mùa nào trong nåm? ði«u này cûng d thôi nªu chúng ta biªt liên h® ðªn th¶i gian cáo b®nh ð¬ dÕy chúng cüa ng߶i . 

Theo ti¬u sØ thì ngài nói ra bài k® này cùng ngày trß¾c khi ngài th¸ t¸ch, nhß v§y ngày ngài qua ð¶i là ngày 30 tháng 11 nåm Hµi phong thÑ 5 (1096). Qua ðây chúng ta ðã xác ð¸nh ðßþc ngày tháng nåm và n½i ch¯n ðóa mai hi®n hæu. Chính sñ hi®n hæu cüa ðóa mai này ðã nói lên ðßþc: thÑ nh¤t sñ phü ð¸nh cüa ngài ðã ðánh ð± ði ðßþc nhæng l® thuµc ß¾c l® th¶i gian t× ngàn xßa ð¬ lÕi, mà m÷i ng߶i trong chúng ta ðã t×ng ch¤p nh§n nhß là mµt chân lý. thÑ hai sñ hi®n hæu cüa ðóa mai có th¬ là b¤t cÑ lúc nào, b¤t cÑ n½i nào min có ð¥y ðü m÷i duyên cùng hoàn cänh môi tr߶ng chung quanh cho phép thì chúng s¨ hi®n hæu. Mai n· vào mùa ðông có gì không phäi ? Hi®n tÕi khoa h÷c dß sÑc ð¬ tÕo môi trßòng v« vi®c này, ngay ðªn vi®c tác tÕo ra thai nhi trong ¯ng nghi®m h÷ còn làm ðßþc, qua vi®c trích ly tinh trùng và noãn sào cüa ng߶i ðàn ông và ðàn bà ph¯i hþp v¾i nhau, cùng tÕo môi tr߶ng dinh dßÞng ð¥y ðü v.v... thì thai nhi hi®n hæu và l¾n lên. Cûng vì vi®c tác tÕo thai nhi trong ¯ng nghi®m cüa các nhà khoa h÷c, mà h÷ ðã t×ng b¸ mµt s¯ tôn giáo phän ðói . Nhßng ðó là vi®c cüa tôn giáo, còn khao h÷c vçn là khao h÷c , khoa h÷c không phäi vì thª mà chúng m¤t ði giá tr¸ chân lý cüa chúng. Chân lý vçn là chân lý khi khao h÷c là bi¬u tßþng cho nhæng thành tñu chân lý cüa chính nó, trong khi tß tß·ng phän khoa h÷c chúng là v§t cän ð߶ng ð¬ ði ðªn chân lý, nhæng thÑ n÷c ðµc c£n bã này r°i cûng s¨ b¸ th¶i gian ðào thäi mà thôi. Qua ðây ðü nói lên tính ßu vi®t cüa thuyªt nhân duyên sanh kh·i cüa ðÕo Ph§t, mà qua ðó khoa h÷c càng ngày càng nh§n th¤y, nhæng kªt quä thñc nghi®m cüa h÷ khám phá ra trong hi®n tÕi, luôn luôn tß½ng Ñng và khª hþp v¾i nhæng l¶i dÕy cüa ðÑc Ph§t cách ðây h½n hai ngàn nåm.

ÐÑng v« m£t ¦n dø mµt ðóa mai , thi«n sß Mãn Giác nh¢m trao cho nhæng ng߶i ði sau ðÑc vô úy trß¾c vi®c s¯ng-chªt cüa ð¶i ng߶i, và nói lên sñ hi®n hæu cüa cái "Bän lai di®n møc" cüa các loài hæu tình nói riêng, và vÕn v§t vô tình nói chung. Chúng luôn luôn t°n tÕi và biªn d¸ch trong t×ng sát na mµt, chúng luôn tùy thuµc vào các duyên ðü ð¬ hi®n kh·i, và biªn khác ði nh¶ lý vô th߶ng tác ðµng ð¬ hình thành lu§t t¡c " vô th߶ng tÑc th¸ th߶ng". — ðây, trong t¤t cä nhæng duyên ðü ð¬ hình thành sñ hi®n hæu cüa mµt v§t , thì các loài hæu tình chï khác v¾i loài vô tình v« nghi®p lñc qua nåm u¦n (V« v§t ch¤t (s¡c): ð¤t, nß¾c, gió, lØa, không. V« tinh th¥n (tâm): th÷, tß·ng, hành, thÑc) mà thôi.

Nhß chúng ta biªt tiªn trình sinh hóa cüa vû trø vÕn v§t chúng luôn tùy thuµc vào các duyên ðü ð¬ hi®n kh·i, do ðó vi®c ðóng khung vào nhæng hi®n tßþng bên ngoài theo kinh nghi®m, ð¬ phân chia c¡t xén th¶i gian và, áp ð£t lên nó mµt nhãn hi®u nào ðó theo ðÕo Ph§t ði«u ðó là mµt vi®c làm sai l¥m. Cûng ðÑng trên quan ði¬m này thi«n sß Mãn Giác dùng "ðóa mai" làm ¦n dø cho "Bän lai di®n møc" cüa m²i chúng ta. Bän lai di®n møc này không nhæng chï hi®n hæu trong kiªp này ð¬ r°i biªn m¤t sau khi chªt ðâu, mà chúng hi®n hæu b¤t cÑ lúc nào và b¤t cÑ n½i ðâu trong ba cõi sáu ð߶ng luân h°i này nªu ðü duyên, vi®c ðü duyên · ðây chúng tôi mu¯n nói ðªn y báo và chánh báo cüa nghi®p. Nhß v§y v¤n ð« s¯ng-chªt hay sinh-di®t cüa các pháp · ðây chúng tôi chï m¾i nói ðªn Phân ðoÕn sanh-tØ chÑ chßa ð« c§p ðªn v¤n ð« Biªn d¸ch sanh-tØ. Cûng nhß ðóa mai chúng s¨ n· ra b¤t cÑ mùa nào trong nåm cho dù là mùa ðông nªu hµi ðü các ði«u ki®n cüa mùa xuân thì chúng hi®n hæu.

Qua pháp ¦n dø này tuy chúng ta ðã ðßþc thi«n sß Mãn Giác hß¾ng dçn cho chúng ta mµt cách nhìn ðúng v« sñ hi®n hæu và biªn d¸ch cüa cüa cái Bän lai di®n møc chính m²i ng߶i qua pháp phü ð¸nh, và chúng s¨ hi®n hæu - biªn d¸ch vào b¤t cÑ lúc nào và b¤t cÑ n½i ðâu trong ba cõi sáu ð߶ng. Nhßng · ðây có mµt ði«u quan tr÷ng là chúng ta chßa th¤y ðßþc bµ m£t th§t cüa cái Bän lai di®n møc cüa chúng ta nhß thª nào? Ði«u này là mµt v¤n ð« c¥n thiªt c¤p bách dành cho vi®c n± lñc thñc hành.cüa m²i chúng ta, mà thi«n sß Mãn Giác c¥n n½i chúng ta tñ giäi quyªt nghi.