ÐÕo Ph§t Là Gì?

Ь hi¬u ÐÕo Ph§t là gì? Ta häy gÕt m÷i thiên kiªn chï c¥n tìm sâu vào ngu°n giáo lý cao ð©p ¤y, mµt n«n giáo lý xây dñng trên sñ th§t ð¬ tìm hi¬u sñ th§t, do ðÑc giáo chü Thích Ca Mâu Ni sáng l§p.V¾i giòng th¶i gian biªn chuy¬n; t× khi ðÕo Ph§t truy«n bá trên trái ð¤t, theo lë tu¥n hoàn, t¤t nhiên không th¬ tránh khöihßng..suy. Do ðó, ta có th¬ cån cÑ trên quan ði¬m l¸ch sØ ð¬ nh§n xét; v« m£t hình thÑc [dî nhiên] ðÕo Ph§t ch¸u änh hß·ng hoàn cänh · nhæng n½i mà ðÕo Ph§t ðã truy«n vào; tuy nhiên, trên tinh chï cüa ðÕo thì trß¾c sau duy nh¤t.

ÐÕo Ph§t là ðÕo Ph§t, dù träi m¤y nghìn nåm mßa n¡ng, nhßng tinh hoa vçn là tinh hoa cüa ðÕo, "t× bi", "trí tu®" và là chân lý chiªu sáng tr¥n gian, u t¯i, khác nào ánh n¡ng v¥ng thái dß½ng chiªu töa kh¤p chân tr¶i, quét sÕch m÷i t¯i tâm, ðau kh±, mang vui tß½i, xán lÕn, tin tß·ng, hy v÷ng cho muôn loài. —ü ðây, trß½c hªt, ta hãy hi¬u thª nào là "Ph§t".

иnh Nghîa:

Ph§t :- Фng Sáng Su¯t hoàn toàn, giàu lòng t× bi, ðÑc v¸ tha; nªu nói ðü Phäi xßng là Ph§t Ðà [Buddha],g°m có ba nghîa chánh;

1.ÐÑc Ph§t trß¾c kia cûng là mµt Ng߶i, nhßng khác v¾i ng߶i th߶ng, vì Ngài cüng t× con ng߶i mê m¶ [giác ngµ] nên không còn b¸ ràng buµc b·i nhân duyên phi«n não sinh tØ [giäi thoát]. Nhßng sao go¸ là Ph§t? "Ph§t" chï là danh t× chung ð¬ tôn kính ð¯i v¾i nhæng b§c ðã ÐÕi giác Ngµ = Ng߶iPh§t; Manussabuddha, là ng߶i c¥m ðu¯c soi sáng cho cuµc ð¶i. ÐÑc Ph§t dÕy; T¤t cä chúng sinh ð«u có Ph§t tính và s¨ thành Ph§t trong mai sau, vì lý "Pháp Thân Bình ÐÆng".

2.ÐÑc Ph§t, t× ch± tu chÑng ð¬ tñ giác và giác tha, và do ðó, Ngài hi¬u r¢ng chúng sinh v¾i Ph§t cùng chung mµt bän th¬, không h½n không kém. ÐÑc Ph§t th߶ng khuyên chúng ta; "Hãy bö t¤t cä ð¬ s¨ ðßþc t¤t cä". Ngài lÕi dÕy; "Tachï là v¸ Ph§t ðã thành, có nhi®m vø khai th¸ Ph§t tinh [Buddhata] c¯ hßû cuä các ng߶i. Kë nào phát huy ðß½c Ph§t tính ¤y tÑc s¨ thành Ph§t".

3.Phúc ðÑc "và trí tu®" cüa ðÑc Ph§t ð«u hoàn toàn viên mãn. иa v¸ ðÑc Ph§t là ð¸a v¸ ðµc tôn;Vô Thßþng Chính Уng Chính Giác -Anuttara Samyak Sambodhi. V§y ta có th­ khái quát cä ba nghiã ¤y nhß sau; ÐÑc Ph§t là ð¤ng Giác Ngµ ðã th¤u tri®t ngu°n g¯c vû trø và con ng߶i nguyên nhân do ðâu phát sinh, và ðã dÑt bö hªt m÷i mê m¶; Phúc, Trí trang nghiêm muôn hÕnh ð¥y ðü. Và vì thª ngß½ì ð¶i tôn xßng ðÑc Ph§t là mµt v¸ Thánh ðµc tôn trên các thánh. ÐÑc Ph§t là hi®n thân cüa ánh sáng chân lý.

Giáo -Nhæng l¶i giáo hu¤n do chính ðÑc Ph§t giác ngµ và thuyªt minh, Ngu°n giáo lý viên dung ¤y g°m ðü công nång, phß½ng pháp t× lý thuyªt ðªn thñc hành, mµt ðÕo h÷c vÕn nång, có møc ðích truy«n dÕy và hß¾ng d¦n chúng sinh trên ðß½ng v« thñc tÕi; Cßú Cánh Giäi Thoát.

ÐÕo Ph§t là kho tàng tinh th¥n vô gíá, mµt sñ th§t hi¬n nhiên. Chúng ta không th¬ bö qua. Nªu tñ ð£t mình vào ð¸a v¸ khách quan ð¬ tìm hi¬u sñ th§t [chân lý], lÕi càng không nên h¶i hþt v¾i công vi®c cüa mình, và phäi t§n lñc dày công nghiên cßú l¡m m¾i mong có kªt quä toàn mÛ. Vì l¨, ðÕo Ph§t có cä tám vÕn b¯n nghìn pháp môn vi di®u, chÑa ðày nhña s¯ng. Ngu°n giáo lý g°m hai phß½ng di®n; "Tình cäm" và "lý trí". Chúng ta ð×ng tìm hi¬u ðâu xa. Chân lý ·ü quanh bên ta, nhßng thñc ra, ta phäi tin vâng theo l¶i Ph§t dÕy, biªt hß¾ng v« l¨ phäi, ð¬ nh§n chân sñ v§t mµt cách ðúng ð¡n. Các kinh ði­n ðÕo Ph§t d°i dào ngoài sÑc tß·ng tß½ng; ðó là nhæng c½ s· vån chß½ng ðÑng b§c nh¤t trên hoàn c¥u v« hªt thäy phß½ng di®n triªt lý, thi ca và s¯ lßþng...

Nhß ta ðã th¤y và biªt, hi®n nay trên thª gi¾i chßa mµt triªt gia, khoa h÷c, tôn giáo, chü nghiã nào ðã phát minh và ð¬ lÕi cho nhân loÕi mµt kho tàng vån hoá "ðÕi tÕng kinh ði¬n" to l¾n nhß là ðÕo Ph§t. Hªt thäy thª gian pháp ð«u là Ph§t pháp.

Nói tóm lÕi, giáo lý ðÕo Ph§t là nhß th§t và là Ngu°n S¯ng cüa hªt thäy chúng sanh.

Nhæng Nét Chính Cüa ÐÕo Ph§t.

-V« không gian, ðÑng v« phß½ng di®n bän th¬ lu§n mà xét: t× khi có vü trø và con ng߶i cûng là lúc ðÕo Ph§t b¡t ð¥u xu¤t hi®n. Nói theo t× ngæ Ph§t h÷c thì, ðÕo Ph§t là bän lai di®n møc cuã vû trø vÕn hØu và là ðÕo cüa Anh Sáng và tình thß½ng, nên nói r¢ng: khi có chúng sanh là có ðÕo Ph§t.

-V« th¶i gian, mµt trong các v¸ Ph§t ra ð¶i là ðÑc Thích Ca Mâu Ni, cách nay trên hai mß½i låm thª kÖ,sau khi thành ðÕo bên g¯c B° Ы.l¥n ð¥u tiên ðÑc Ph§t thuyªt pháp tÕi v߶n hoa Lµc Uy¬n [„n е]: sñ hình thành ðÕo Ph§t cûng b¡t ngu°n t× ðó, r°i loan toä kh¡p thª gi¾i v¾i nhæng thuyªt lý thâm sâu, bao g°m trong m÷i lãnh vñc: tß tß·ng, vån chß½ng, luân lý ngh® thu§t và khoa h÷c Không mµt môn h÷c nào mà ðÑc Ph§t lÕi không di­n ðÕt mµt cách tinh t߶ng, quán tri®t, là nhæng phß½ng pháp hß¾ng d¦n con ng߶i, chúng sanh tiªn t¾i Giác Ngµvà Giäi Thoát.Nên cûng nói: ÐÕo Ph§t là ÐÕo cüa m÷i ng߶i, cüa muôn loài, v¾i nhæng giáo lý thñc ti¬n;

1.M· Rµng Cöi Lòng

2.Ðßa sinh linh T¾i ánh Sáng Chân lý.

3.Xây dñng mµt xã hµi Ng߶i Vån Minh.Giác ngµ và Giäi Thoát

1.M· Rµng Cõi Lòng.

T¤t cä hi®n tßþng trong vû trø ð«u có nhæng m¯i tß½ng quan m§t thiªt v¾i nhau. S· dî có sñ riêng bi®t là do sñ mê ch¤p cüa t×ng cá th¬, g÷i theo danh t× Ph§t H÷c là "Ch¤p Ngã" B¢ng vào "vô ngã", Pháp "ðÕo Ph§t" khuyên ta m· rµng hai tay ôm vû trø vào lòng, và ð×ng bao gi¶ con ng߶i khép kính tâm tß lÕi. Hãy sÇn sàng ðón l¤y nhân ðÕo và t× bi. Quên ði nhæng cái "ta" ích kÖ, nhö h©p ð¬ ðßþc Yêu vû trø rµng l¾n. Vì chính cái ta g÷i là "ta" nó không hoàn toàn là mµt thñc th¬; thª r°i lÕi cÑ nh§n l¥m cái "ta giä tÕo" kia là thñc, mà không nh§n ðßþc cái ta chân thñc trong pháp gi¾i bao la, thì chúng sanh tránh sao không làm trái v¾i "lu§t tß½ng quan nhân quä" giæa sñ v§t. Cûng vì thª mà m÷i kh± ðau d°n d§p b¸ gây nhi«u ác nhân thêm. Th§t là ði«u ðáng tiªc; Nhßng làm thª nào có th¬ quên ði cái "ta bé nhö" ð¬hòa ði®u v¾i cái "ta rµng l¾n" cüa toàn th¬ vû trø vô biên? Mµt quan ni®m chính xác, theo ðÕo Ph§t : "cái ta" c¥n phäi di®t tr× ð¬ nh§p vào bän th¬ chung cùng rµng l¾n mà nó chï là mµt ph¥n tØ. Chúng ta là mµt bµ ph§n trong toàn th¬ nh¸p nhàng. Nguyên nhân cüa ðau kh± không phäi vì s¯ng · trên ð¶i n¥y, mà chính là vì mµt sñ nh§n thÑc nông cÕn, l¥m lÕc cüa ta ð¯i v¾i ð¶i s¯ng. Chúng ta c¥n phäi c·i bö m÷i tß tß·ng cüa mµt cái "ta" và có v§y ta m¾i trñc nh§n ðßþc m÷i ni«m vui sß¾ng tràn ng§p tâm h°n rµng l¾n vô biên. Mµt hÕnh phúc vînh cØu chï s¯ng mÕnh trong mµt tâm h°n giäi thoát. Và nhæng tâm h°n giäi thoát chï có th¬ thñc hi®n, mµt khi cá nhân ch¸u nh߶ng bß¾c. Thân ng߶i ðßþc khöe mÕnh là nh¶ · sñ quân bình cüa "løc phü ngû tÕng" T¤t cä nhæng gì hi®n hæu trong vû trø, khi ðã ðßþc ði«u hòa. ðßþc quân bình, thì ta có th¬ nói r¢ng ðó là mµt cänh gi¾i tuy®t ð¯i. Mµt bän ngã ðÑng tách riêng ra ngoài vû trø tÑc là làm cho vû trø m¤t quân bình. Mµt bµ ph§n cüa thân th¬ ðau, làm m¤t sñ quân bình cüa toàn thân, m¤t sñ quân bình thì không có sÑc khoë. Ngµ nhân mµt cái "ta" riêng bi®t, tÑc là tÕo mµt ung nh÷t trong thân th¬ vû trø. B·i nh§n ð¸nh nhß v§y, nên vi®c khuyên ng߶i M· Rµng Cõi lòng, nh§n toàn th¬ là mình, ð¤y là công vi®c trß¾c tiên cüa ðÕo Ph§t.

2.Ðßa Sinh Linh T¾i ánh Sáng Chân Lý.

Con ng߶i là h½n cä, vì có th¬ thñc hi®n ðßþc t¤t cä sñ t¯t ð©p Kinh Hoa Nghiêm -Y vào l¶i dÕy ¤y, ðÕo Ph§t không nhæng ðã hß¾ng d¦n con ng߶i biªt nh§n chân giá tr¸ mình mà còn giúp cho sñ tìm hi¬u ngu°n g¯c vû trø vÕn hßû, không ngoài ð¸nh lu§t "Lý Nhân Duyên Sinh".

T¤t cä hi®n tßþng trong thª gian, dù hæu hình hay vô hình, tâm ho£c cänh, ð«u do nhân duyên nhân quä kªt hþp tÕo thành, và chï là phän änh mê l¥m cüa tâm thÑc biªn hi®n. Do ðó, ÐÕo Ph§t phü nh§n nhæng thuyªt lý cho r¢ng "Tâm có trß¾c v§t" phái duy tâm, "v§t có trß¾c tâm", phái duy v§t. Theo ðÕo Ph§t Thì, Tâm và V§t ð°ng th¶i cùng xu¤t hi®n mµt lßþt H¬ có tâm là có v§t. và ngßþc lÕi. Vì Tâm -là tâm -cüa -v§t và v§t - là-v§t -cüa -tâm,ta không th¬ xé ðôi sñ v§t ð¬ nói ;V§t khác vói Tâm, hay Tâm khác vói V§t. Ta hãy d×ng lÕi n½i ðây, và ð£t ra nhæng nghi v¤n ¤y, nhß chúng ta nói : "Tâm có trß¾c V§t" thì tâm ¤y do ðâu mà có? nß½ng vào ðâu? và phát sinh b¢ng nhæng ði«u ki®n gì? -Còn nói: "V§t có trß¾c Tâm" lÕi càng vô lý, B·i l¨ "V§t [v§t ch¤t = matière] thuµc loÕi vô tri, nhß khoáng v§t, thñc v§t, và tâm[tinh th¥n =

Spirituel]" thuµc tâm linh nên nó phäi nß½ng vào v§t gi¾i ð¬ t°n tÕi và phát tri¬n

nhßng không hòan toàn l® thuµc vào v§t ch¤t mà, trái lÕi, nó có th¬ ði«u ðµng

Chï huy t¤t cä. Ta häy l¤y mµt thí dø ð¬ chÑng minh cho sñ ki®n này: Trong viên ðá lØa v¯n sÆn có tinh lØa nên khi ta b§t th¤y lØa phát hi®n. Cûng thª, ðÕo Ph§t

Chü trß½ng "Lý nhân duyên Sinh", không thiên Tâm không ngã V§t. — ð¶i, chÆng có chi là ð½n ðµc cä, M£t tr¶i m÷c, hoa n½, chim ca, t¤t cä ð«u änh hß·ng m§t thiªt ðªn sñ "s¯ng", b¢ng trñc tiªp ho£c gián tiªp, ðó chÆng qua do Cái Này làm nhân làm duyên cho Cái Kia ð¬ phát sinh Hi®n tßþng gi¾i S· dî vÕn v§t trong vû trø có là do các yªu t¯ nhân duyên nhân quä n¯i tiªp nhau, trùng trùng duyên kh·i, t× vô thuÖ ðªn vô chung. Sñ th§t là v§t gì hi®n hßü Trong cöi ð¶i cûng "duyên v¾i nhau cä". T× nguyên tØ nhö nhi®m ðªncác tinh tú xa xåm, ð«u có sñ tß½ng quan, liên lÕc v¾i nhau. Chính ðÑc Ph§t ðã dÕy nhß v§y.

Яi v¾i thñc tÕi, không lu§n bän th¬ hay hi®n tßþng, ðÑc Ph§t biªt thª nào nói ðúng nhß thª, Ba ðòi các ðÑc Ph§t cûng ð«u nói nhß thª [Nhß tam thª chß Ph§t thuyªt pháp chi nghi thÑc, ngã kim, di®t nhß th¸, thuyªt vô phân bi®t pháp Kinh Pháp Hoa, ph¦m phß½ng ti®n], ChÆng hÕn, ðÑc Ph§t nói: trong vû trø có r¤t nhi«u thái dß½ng h® [Thª gi¾i] hay trong mµt bát nß¾c có vô s¯ vi trùng, thì ngày nay các khoa h÷c gia, chª ra kính vi­n v÷ng [télescope] hay kính hi¬n vi ði®n tØ [microscope électronique], ng߶i ta biªt r¢ng m²i tinh th¬ là mµt thª gi¾i, hay trong mµt bát nß¾c có r¤t nhi«u vi trùng, Th§t quä nhß l¶i ðÑc Ph§t dÕy. Ngài còn cho chúng ta biªt thêm r¢ng: vû trø vÕn hØu là chuy¬n biªn vô th߶ng, Ði«u này khoa h÷c hi®n ðÕi cûng ðã chÑng minh :trong mµt hÕt bøi r¤t nhö có vô s¯ nguyên tØ, quay chung quanh nhau, khác nào nhæng hành tinh ði vòng quanh m£t tr¶i v§y. ÐÑng v« phß½ng di®n "ngßòi" mà nói thì, Ph§t là ð¤ng ðã thành tñu mµt nhân cách t¯i cao, sau khi th¬ nh§p v¾i toàn th¬ vû trø [s'identifier avic l infini] ÐÑc Ph§t chï là v¸ giáo chü siêu vi®t có nhæng ð£c ði¬m siêu di®t h½n các v¸ giáo chü khác mà thôi, Th§t ra,ðÑc Ph§t không kiêu hänh tñ cho mình là "ð¤ng tÕo hóa" sinh ra muôn v§t và cha cä muôn loài. Trong kinh Tång Nh¤t A Hàm [Anguttara_Nikàya] có chép câu chuy®n: Mµt hôm, ðÑc Ph§t trên ð߶ng ði hóa ðÕo tÕi Buddhagaya[Béranès] thì g£p mµt ng߶i Bà La Môn ch£n lÕi và höi:

Ngài có phäi là mµt v¸ tr¶i?

-Này Bà La Môn: Ta không phäi là mµt v¸ tr¶i, ÐÑc Ph§t ðáp.

-V§y ngài có phäi là quï yaksa? Là th¥n Gandharva?

-Ta không phäi là quï Yaksa, không phài là th¥n Gandharva.

-Ngài có phäi là ng߶i không?

-Ta là ng߶i nhßng không phäi ng߶i th߶ng.

-V§y Ngài là gì?

-Này Bà La Môn: nên biªt: Ta chï là mµt ðÑc Ph§t [Buddha], mµt ð¤ng

Giác Ngµ,

Th§t là minh bÕch. ÐÑc Ph§t không nh§n mình là tr¶i, là quï Yaksa, là Th¥n Gandharva, mà Ngài chï nh§n mình là mµt Фng Giác Ngµ [Buddha] Уc bi®t h½n, sau khi giác ðÕo, ðÑc Ph§t long tr÷ng tuyên b¯ v¾i thª gian: Ta là Ph§t ðã thành. Các ng߶i là Ph§t s¨ thành [Kinh PhÕm Võng] T¤t cä ð«u có Ph§t tính, nªu chúng sanh biªt y theo giáo lý cØa ðÑc Ph§t ð¬ tiªn tu nh¤t ð¸nh cûng s¨ thành Ph§t và nhß v§y, cho ta th¤y, giá tr¸ tinh th¥n nhân bän toàn di®n cüa ðÕo Ph§t là, trình bày sñ th§t v« nhæng m¯i tß½ng quan giæa sñ v§t "hi®n hßû" trong cuµc ð¶i, ð¬ giúp con ng߶i có ðßþc chính kiªn [hi¬u biªt chân chánh] hòng tÕo l§p cuµc s¯ng mình và chuy¬n ð±i hoàn cänhchung quanh: ð¬ ánh sáng ðÕo mãi mãi ng¶i sáng làm ðu¯c soi ð߶ng cho nhæng ai còn l¥m LÕc, bÞ ngÞ chßa biªt ðªn. ÐÕo Ph§t quä là mµt "ÐÕo ðã xây dñng trên cån bän cüa" "T× Bi" và "Trí Tu®", là Ngu°n S¯ng Cho Hªt thäy.

3.Xây Dñng Mµt Xã Hµi Ng߶i Vån Minh Giác Ngµ Và Giäi Thoát.

ÐÕo Ph§t là Ngu°n S¯ng · ð¶i, và khi ta ðã nh§n chân ðßþc "l¨ s¯ng áy và thñc hành theo thì ð¤y, có th¬ nói, ðÕo Ph§t là cån bän tinh th¥n cüa mµt xã hµi ng߶i vån minh, Giác Ngµ và Giäi Thoát. Vçn biªt; nói suông chßa ðü, còn phäi làm. Nhßng sñ làm ph¥n l¾n do n½i con ng߶i quyªt ð¸nh. M÷i v¤n ð« ð«u do con ng߶i sáng tÕo. Ngay cä ðªn ý ni®n v« mµt Thßþng Ъ siêu hình cûng là do trí tß·ng tßþng cüa con ng߶i sáng tÕo, mà có.Con ng߶i là chü ðµng hªt thäy mà chìa khóa m· cØa ngõ Niªt Bàn [Nirvàna] vçn sÆn có n½i con ng߶i. B·i thª ðÕo Ph§t luôn luôn l¤y vi®c Giáo Døc Con Ng߶i Toàn Di®n làm b±n ph§n chính c¥n làm và phäi làm trong m÷i th¶i ðÕi, không phân màu da, tiªng nói chüng tµc.

Nhßng trên nguyên t¡c xây dñng mµt xã hµi Ng߶i Vån Minh, Giác Ngµ và Giäi

Thoát, ta c¥n phäi thñc thi nhæng nguyên t¡c nào?

-V« Phß½ng Di®n Luân Lý :- Giá tr¸ ðích thñc cüa N«n luân lýchân chính và sñ hi¬u biªtvà tôn tr÷ng ph¦m giá, nhân cách cüa tha nhân cûng nhß tñ th¬.

Luân lý là mµt quán l®, mµt thói cß xØ theo l¨ phäi. Mà l¨ phäi là ph¥n c¯t yªu cüa ðÕo làm ng߶i. Hãy tö ra mình có ðÑc hÕnh, can ðäm và hªt lòng. C¯ g¡ng thß½ng yêu m÷i loài. Con ng߶i chï xÑng v¾i danh nghîa cüa nó ch×ng nào làm chü ðß½c ý nghî, l¶i nói và hành ðµng mình cä v« nµi gi¾i và ngoÕi gi¾i là mµt công trình to l¾n, nhßng ði«u ðáng ca ngþi h½n hªt v¦n là sñ ði«u ngñ ðßþc chính mình. Do ðó, v« phß½ng di®n luân lý, ðÕo Ph§t ð£t tr÷ng tâm vào sñ "Thi®n Ác" vào "Tµi Phúc Báo ºng Phân Minh" và vào lu§t "Nhân Qua"ü, vì biªt r¢ng: Làm lành ðuþc sung sß¾ng. Làm ác ch¸u kh± s·. Nhân nào quä ¤y. Hành ðµng cüa chúng ta hi®n nay ra sao thì kªt quä trong ngày mai cûng lÕy y nhß thª. Mµt hành ðµng t¯t ho£c x¤u cüa cá nhân s¨ có änh hß·ng ðªn toàn th¬ không ít. Ng߶i có ðÕo ðÑc luân lý là mµt con ng߶i hoàn toàn sung sß¾ng nh¤t trên ð¶i, khác nào nhß bông hoa n· ð©p, làm th½m cho cuµc thª. Pascal nói:"Luân Lý là cu¯n sách t¯t nh¤t cüa ta. Mµt cu¯n sách mà ta c¥n phäi tra cÑu luôn. Luân lý r¤t c¥n cho xã hµi con ng߶i. Sñ søp ð± v« m£t luân lý s¨ là mµt tai h÷a l¾n cho con ng߶i và cuµc ð¶i".

V¾i nh§n ð¸nh trên và dña vào thñc tÕi, ðÕo Ph§t luôn luôn khuyên con ng߶i thñc hành hÕnh T×, Bi, HÖ, Xä, ð¬ làm ð©p cho chính con ng߶i và cho cuµc s¯ng. Ph¦m hÕnh nào, tß½ng lai ¤y.

-V« khä nång Tri ThÑc :-Sñ hi¬u biªt cüa con ng߶i là h½n các loài hØu tình khác. Trí tu® con ng߶i quä là v¥ng hào quang làm sáng ð©p cho cuµc ð¶i. ÐÕo Ph§t không chï th×a nh§n khä nång trí thÑc con ng߶i mà còn vÕch ra nhæng phß½ng thÑc ð¬ giúp con ng߶i biªt cách sØ døng tài nång mình trong công cuµc tìm hi¬u chân lý. Яi v¾i cänh v§t hi®n hØu nhß trñc tiªp v¾i ban ngày thì ta biªt sáng, ban ðêm biªt t¯i. Ðó là l¯i nh§n thÑc thông th߶ng. Яi v¾i các pháp thuµc h® siêu nhiên, ðÕo Ph§t quä là ánh sáng m£t tr¶i chiªu soi vào khu r×ng âm u tào tÕp cüa nhiên gi¾i, tâm gi¾i và siêu vi®t gí¾i. Tuy nhiên, có ði«u ta nên nh¾: Kinh ði¬n ðÕo Ph§t chï là ngón tay chï m£t trång [chân lý], là chiªc bè ðßa ng߶i qua sông mê,t¾i b« giác; chÑ kinh ði¬n không là chân lý. Dó ðó ðÕo Ph§t khuyên con ng߶i nên l¤y lý trí tìm hi¬u, phán ðoán sñ v§t mà không nên áp døng tình cäm trong vi®c tìm hi¬u, phán ðoán sñ v§t mµt cách vµi vã, sai l¥m. Câu chuy®n ðÑc Ph§t giáo hóa nhæng ng߶i Kâlâmâ,khi nhæng ng߶i n¥y mang tâm trÕng phân vân b¯i r¯i trß¾c mµt ngã ba "chân lý", ðßþc ghi lÕi trong t§p Anguttara Nikàya, ðã nói lên cái tinh th¥n cüa ÐÕo nhß Th§t [ðÕo Ph§t]: "Ð×ng tin tß·ng mµt ði«u gì vì phong vån. Ð×ng tin tß·ng ði«u gì vì c¾ ðßþc nhi«u ng߶i nói ði nh¡c lÕi. Ð×ng tin tß·ng ði«u gì dù là bút tích cüa thánh nhân. Ð×ng tin tß·ng ði«u gìdù thói quen t× lâu khiªn ta nh§n là ði«u áy ðúng. Ð×ng tin tß·ng ði«u gì do ta tß·ng tßþng ra lÕi nghî r¢ng mµt v¸ t¯i linh ðã khai th¸ cho ta. Ð×ng tin tß·ng b¤t cÑ mµt ði«u gì chï vin vào uy tín cüa các th¥y dÕy các ng߶i. Nhßng chï tin tß·ng cái gì mà chính các ng߶i ðã t×ng träi, kinh nghi®m và nh§n là ðúng, có lþi cho mình và cho kë khác, chï có cái ðó m¾i là ðích t¯i h§u thång hoa cho con ng߶i và cuµc ð¶i. Các ng߶i hãy l¤y ðó làm chï chu¦n". Ðó là l¶i dÕy chí tình mà ðÑc Ph§t ðã thân t£ng con ng߶i trong cöi ð¶i này, Trí thÑc con ng߶i cao vi­n ch×ng nào thì cuµc s¯ng con ng߶i càng vån minh, tiªn bµ ch×ng ¤y. Th§t v§y, dù là v§t vô giá tr¸ nhßng khi trí thÑc con ng߶i ð¬ ý t¾i thì nó cûng tr· nên có giá tr¸, và ngßþc lÕi. Trí tu® con ng߶i quyªt ð¸nh cuµc s¯ng con ng߶i

-V« Giá Tr¸ Thñc Hành :- B¢ng vào sñ th§t và phß½ng pháp mà ðÑc Ph§t ðã chÑng ngµ và thñc hành r°i l¤y ðó làm tiêu chu¦n cho m÷i sinh hoÕt tr¥n gi¾i, ðÕo Ph§t khuyên con ng߶ithñc hành hai ð£c ði¬m :

1.Vì lòng thß½ng yêu rµng l¾n, nguy®n cÑu kh± hªt thäy chúng sanh -Lòng T× Bi. 2.ThÑc nh§n, m÷i sñ v§t hi®n hØu cuµc ð¶i là biªn ð±i vô th߶ng và "chúng có nhæng Tính, Tß¾ng, Th¬, Døng khác nhau: nhßng ði«u bình ðÆng trong cùng mµt Ph§t tính

-Trí Sáng Su¯t.

V¾i nh§n thÑc ¤y, ðÕo Ph§t quä ðã ð« cao giá tr¸ con ng߶i lên tµt ðïnh cao sang, ðó là giá tr¸ bình ðÆng giæa Ph§t và chúng sanh - mµt sñ bình ðÆng tri®t ð¬ và cÑu cánh là, t¤t cä chúng sanh ð«u có Ph§t tính và s¨ thành Ph§t trong mai sau, nªu chúng sanh biªt giác ngµ. ÐÕo Ph§t ðã ð£t con ng߶i vào thª chü ðµng, ð¬ tñ cÑu và cÑu ng߶i, cÑu ð¶i, mµt cuµc d¤n thân có ý nghîa.

Giáo lý ðÕo Ph§t dÕy cho con ng߶i nh§n rõ thñc ch¤t cüa m²i công vi®c làm mà thí dø dß¾i ðây là mµt b¢ng chÑng. Hai ng߶i cùng thi hành mµt vi®c nghîa, mµt ng߶i chï biªt làm v¾i b±n ph§n và hªt lòng: ng߶i kia, trái lÕi h÷ làm là c¯t ð¬ thoä mãn lòng ham danh, vø lþi. Tuy là cùng mµt vi®c mà hai ý nghîa khác nhau. Ta hãy hy sinh thân th¬ mình cho nhæng lý tß·ng cao thßþng, nhæng hành ðµng chân chánh chính và nhæng sñ nghi®p l¾n lao. Chï khi nào ng߶i ta thñc hành theo tiªng g÷i cüa lß½ng tâm, cüa lòng thß½ng yêu thß½ng và trí sáng su¯t m¾i th§t là th¬ hi®n tinh th¥n T× Bì, Trí tu® cüa ðÕo Nhß Ph§t. Cho nên, m÷i giá tr¸ thñc hành trong ðÕo Ph§t là, nh¢m møc ðích Chân hóa [tôn tr÷ng sñ th§t:L¨ phäi]; Thi®t hóa [con ng߶i theo, ðÕo Ph§t là luôn luôn ð±i m¾i tâm h°n và cäi tÕo hoàn cänh, nªp s¯ng mình và làm hi¬n lµ sñ trong ánh sáng trong mµi ý nghî l¶i nói, vi®c làm, biªt hß¾ng v« nëo Thi®n: ðó là con ð߶ng d¦n ðªn chính ðÕo]; MÛ hóa [ð¬ làm ð©p cho chính tñ thân và cho cuµc s¯ng]. Do ðó, nhi®m vø trß¾c tiên và sau cùng cüa ðÕo Ph§t là xây dñng cöi Niªt Bàn hÕnh phúc trên tr¥n thª. V§y Niªt Bàn là gì? -Niªt Bàn [PhÕm ngæ :Nirvàna] là mµt trÕng thái tâm linh hoàn toàn tînh [trong sáng ], bi¬u th¸ sñ an vui, tñ tÕi, giäi thoát và chï th¬ hi®n sau khi con ng߶i ðã tr× di®t hªt Tham m÷i tham ham mu¯n b¤t chính [Sân oán h¶n, gi§n dæ, ganh ghét, si mê ch¤p ngã tß¾ng, pháp tß¾ng.] Niªt Bàn là lý tß·ng cao ð©p nh¤t cüa chúng sanh. Nó không phäi · ngoài thñc tÕi cuµc ð¶i này. Nói cách khác, Niªt Bàn chï là trÕng thái tâm h°n cüa con ng߶i, mµt khi ðã hoàn toàn giác ngµ, thoát kh·i nhæng mê muµi, ðau kh±, không còn b¸ ràng buµc b·i phi«n não nhi­m uª, ð°ng th¶i th¬ nh§p v¾i toàn th¬ vû trø không gian vô biên... Th¶i gian vô t§n..., và vßþt ra ngoài cänh sinh di®t tß½ng ð¯i. Ðó là ðÑng v« phß½ng di®n nh§p thª hóa ðÕo thì, ðÕo Ph§t ð« ra các pháp môn thông døng nhß : "TÑ Nhiªp Pháp" "Løc hòa" là nhæng pháp môn thiªt yªu nh¢m xây dñng

-Mµt ð¶i s¯ng ki¬u m¦u: Ph§t 
-Mµt gia ðình ki¬u mçu: Tång
-Mµt xã hµi ki¬u m¦u: Nhân Bän
-Mµt nhân loÕi ki¬u m¦u: T¸nh е"
-Mµt lý tß·ng t¯i cao: Ph§t Ðà

Trên bß¾c ð߶ng dçn ðªn lý tß·ng: Ph§t, con ng߶i, nªu mu¯n thành công viên mãn, c¥n phäi h÷c, hi¬u và tin giáo lýdo ðÑc Ph§t ðã thñc chÑng giác ngµ Thuyªt giäi r°i nß½ng theo ðó, ð¬ làm tiêu di®t l¥n nhæng bän ngã nhö bé, ích kÖ, ð¬ phát hi®n nhæng tình thß½ng cao rµng và ð¬ vui s¯ng v¾i hoàn cänh chung quanh "ChÆng có hÕnh phúc nào có th¬ so sánh ðßþc v¾i sñ yên tïnh tînh cüa t¦m trí [Digha-Nikàya]". Th§t v§y, hÕnh phúc và vån minh nói chung, có th¬ nói nhß phát xu¤t t× trái tim trong kh¯i óc sáng n½i m²i con ng½¶i chúng ta. Khi con ng߶i ðã biªt thß½ng yêu, bao b÷c và giúp ðÞ lãn nhau thì công cuµc Xây Dñng Mµt Xã Hµi Ng߶i Vån Minh, Giác Ngµ và Giäi Thoát s¨ không còn xa v¶i næa. Nªu m÷i ng߶i biªt áp døng ðÕo Ph§t trong cuµc s¯ng h¢ng ngày, thiªt tß·ng Cänh Niªt Bàn Chân HÕnh Phúc sé hi®n ra · ngay thª gi¾i này, chÑ chÆng c¥n phäi tìm · mµt n½i nào xa lÕ? Ngoài ðÕo Ph§t, chúng ta tìm ðâu có nhæng kªt quä t¯t ð©p ¤y.

-ÐÕo Ph§t, Ngu°n S¯ng Vô T§n

ÐÕo Ph§t tßþng trßng cho lý tß·ng s¯ng cao siêu và r¤t thñc ti­n cüa con ng߶i. Nói t¡t, ngu°n giáo lý ¤y bao g°m trong mµt chæ "Pháp ",Chæ này có nghîa là "vÕn sñ vÕn v§t [tÑc Nh¤t thiªt Pháp]". Và, ðó ð¤y mà, m÷i lý lu§n, m÷i quan ni®m v« L¨ S¯ng, Cách s¯ng, L¯i s¯ng và M÷i sñ s¯ng trên ðòi, ð§o Ph§t ð«u trình bày mµt cách chính xác, t× ðÕi th¬ t½í chi tiªt cüa t×ng sñ v§t, hi®n tßþng -"Pháp Nhî Nhß Th¸ ", muôn vÕn sñ v§t bän lai là nhß thª ðó, Cûng nhß nói r¢ng ðÕo tÑc là ð¶i, vì ðÕo c¥n phäi g¡n kªt v¾i cuµc ð¶i ð¬ tòn tÕi và tri¬n khai. Hay nói cách khác,ðÕo Ph§t là Ngu°n S¯ng Cüa M÷i Sñ S¯ng. Ta có th¬ hình dung "ðÕo" qua nhæng t× ngæ, nhß "Th߶ng [chân th߶ng, vînh vi­n]"; LÕc "[an vui, giäi thoát]"; Ngã "[tñ chü, tñ do, tñ tÕi]"; "T¸nh [Trong sÕch, sáng su¯t, hoàn toàn]": ho£c nhß ánh ðÕo vàng rñc r·, nhß bông Sen n· giæa ð¥m mà hß½ng th½m thì töa kh¡p m÷i n½i. Giáo lý ðÕo Ph§t là dÕy cho con ng߶i.biªt s¯ng ðúng tinh th¥n "t× bi,v¸ tha"ð¬ làm ð©p cho chính mình và cho cuµc ð¶i. Ði«u này l¸ch sØ ðã chÑng minh. ÐÕo Ph§t, không phäi "c¯ cñu" cûng không phäi "cách tân" mà chï là nhæng phß½ng thu¯c ði«u tr¸ m÷i tâm b®nh, thân b®nh cüa con ng߶i, chúng sanh, nghîa là, tuÏ trình ðµ, cån c½ mà hóa ðµ. B¤t cÑ làm công vi®c gì h­ có lþi cho mình, cho ng߶i, ð¤y là ðÕo Ph§t. V¾i tinh th¥n tích cñc ¤y, ðÕo Ph§t không phäi là phän tiªn hóa, ði ngßþc trào lßu, làm hèn yªu con ng߶i nhß mµt s¯ ng߶i ðã nhìn ðÕo Ph§t dß¾i nhi«u danh phän hóa sai l¥m, bö ngoài cä th¶i ðÕi suy ð°i và phái tiêu cñc. Không B¢ng vào tu® giác, ðÕo Ph§t ðã nhìn ð¶i mµt cách toàn tri®t, nên quan ni®m cüa ðÕo Ph§t có hai ði«u :

ÐÑc Ph§t là c¥m ðu¯c d¦n ð߶ng, là b§c ðÕo sß muôn thß·.

Giáo lý ðÕo Ph§t là dÕy cho con ng߶i quán ðÕt chân lý ð¬ tñ thân giäi thoát kh± ðau, mê t¯i.

Nói tóm lÕi, ðÕo Ph§t có ðü phß½ng thÑc giäi thoát cho con ng߶i, chúng sinh, hªt m÷i mê t¯i, kh± ðau, và cuµc s¯ng an vui. tñ tÕi -Mµt ðÕo ton tr÷ng lý trí cüa ng߶i và quy«n s¯ng cüa hªt thäy. Dó ð¤y, ðÕo Ph§t truy«n bá t¾i ðâu cûng ðßþc qu¥n chúng hoan nghênh, tin tß·ng và phøng sñ, khác nào nhß v¥n thái dß½ng chiªu tñ trên cao, không mµt n½i nào lÕi không có ánh sáng.

ÐÕo Ph§t là chân lý.Vì "ðÕo Ph§t là t¤t cä" -vô cùng thu v« mµt ði¬m = Ph§t [chân lý]. T¤t cä là ðÕo Ph§t -mµt ði¬m töa rµng kh¡p pháp gi¾i bao la = Giáo [Phß½ng pháp ðÕt t¾i chân lý]. Фy là Tinh Hoa trong tòan bµ giáo lý ðÕo Ph§t.

Xin thân t£ng nhæng ai mu¯n tìm hi¬u ÐÕo Ph§t là Gì