Qúa
Trình Hình Thành ÐÕi TÕng Kinh Chæ
Hán
иnh Hu®
ÐÕi TÕng
Kinh chæ Hán là mµt bµ t±ng vñng
các kinh sách Ph§t Giáo, nhßng bao g°m
r¤t nhi«u lînh vñc nhß : triªt h÷c,
l¸ch sØ, ngôn ngæ, vån h÷c, ngh®
thu§t, l¸ch toán, y dßþc, thiên vån...
Ðây là mµt kªt tinh cüa vån hóa
Trung Qu¯c và vån hóa nß¾c ngoài
có änh hß·ng sâu xa ð¯i v¾i
sñ phát tri¬n cüa vån hóa thª
gi¾i. ÐÕi TÕng Kinh là mµt tß
li®u không th¬ thiªu nªu chúng ta ngày
nay mu¯n nghiên cÑu v« vån hóa thª
gi¾i.
ÐÕi TÕng
Kinh chæ Hán, lúc ð¥u ðßþc
g÷i là "Chúng Kinh", "Nh¤t Thiªt Kinh",
v« sau ðßþc g÷i là "Kinh TÕng",
"TÕng Kinh" ho£c "ÐÕi TÕng", g÷i
t¡t là "TÕng". Danh t× ÐÕi TÕng
Kinh chính thÑc xu¤t hi®n vào cu¯i
ð¶i Nam B¡c tri«u ho£c ð¥u ð¶i
Tùy (581). ÐÕi TÕng Kinh chæ Hán
g°m 2 bµ ph§n l¾n là Kinh-Lu§t-Lu§n
Ph§t Giáo ðßþc phiên d¸ch sang
Hán vån và các tác ph¦m do ng߶i
Trung Qu¯c trÑ tác. Nguyên ngæ cüa
ph¥n phiên d¸ch r¤t phÑc tÕp, bao
g°m các kinh ði¬n phiên d¸ch t× PhÕn
vån, TÕng vån, Pali ngæ, các ngæ
ngôn cä mµt däi ð¤t vùng Trung
Á. V« nµi dung r¤t phong phú, ÐÕi
TÕng Kinh bao quát cä ÐÕi Th×a, Ti¬u
Th×a và M§t Giáo. Ph¥n soÕn thu§t
ð«u là các trÑ tác Trung Qu¯c,
nµi dung rµng rãi g°m các loÕi chß½ng
s¾ giäi thích Kinh Lu§t Lu§n, SØ truy®n,
các loÕi lu§n trÑ, ð¸a chí,
møc løc... Ðây là tß li®u quý
giá ð¬ nghiên cÑu Ph§t Giáo Trung
Qu¯c cho ðªn l¸ch sØ, triªt h÷c,
vån hóa, xã hµi Trung Qu¯c.
Mµt bµ ÐÕi
TÕng Kinh, do ba yªu t¯ c½ bän c¤u
thành :
1. Tiêu chu¦n
ch÷n lña, tÑc là tuy¬n ch÷n kinh
sách theo tiêu chu¦n nào ð¬ ðßa
vào TÕng.
2. Th¬ h® kªt
c¤u, tÑc là dùng hình thÑc nào
ð¬ t± chÑc mµt cách hæu c½
các loÕi kinh sách ð¬ chúng tr·
thành mµt chïnh th¬.
3. Tiêu chu¦n
ngoÕi bµ, tÑc là ch÷n dùng phß½ng
thÑc nào ð¬ phän ánh ðßþc
th¬ h® kªt c¤u ÐÕi TÕng Kinh mµt
cách thu§n ti®n nh¤t. Nh¶ ðó, ng߶i
ð÷c có th¬ tra cÑu, quän lý d
dàng bµ ÐÕi TÕng Kinh.
V§n døng quan
ði¬m k¬ trên khäo sát ÐÕi TÕng
Kinh chæ Hán, có th¬ phát tri¬n ÐÕi
TÕng Kinh chæ Hán träi qua th¶i gian dài
g¥n mµt nghìn nåm t× ð¶i LßÞng
Hán (65-220) ðªn cu¯i ð¶i Ð߶ng,
Ngû ÐÕi (895-960) m¾i d¥n hình thành
và hoàn thi®n.
V« hình thÑc,
ÐÕi TÕng Kinh chæ Hán träi qua hai
giai ðoÕn l¾n là tä bän (bän chép
tay) và kh¡c bän, mà l¸ch sØ hình
thành cüa ÐÕi TÕng Kinh chæ Hán
có liên quan ch£t ch¨ v¾i giai ðoÕn
tä bän cüa nó.
L¸ch sØ hình
thành cüa ÐÕi TÕng Kinh chæ Hán
(cûng tÑc là giai ðoÕn tä bän
cüa nó) có th¬ chia ra làm b¯n th¶i
kÏ :
1. Th¶i kÏ phôi
thai : Th¶i kÏ này b¡t
ð¥u t× lúc Ph§t Giáo m¾i truy«n
vào Trung Qu¯c (nåm 67) ðªn ð¶i Ðông
T¤n, ngài Thích ÐÕo An (312-385) soÕn
T±ng Lý Chúng Kinh Møc Løc.
Nhìn t× t±ng
th¬, trong lînh vñc hình thái ý thÑc,
th¶i kÏ này Ph§t Giáo b¸ xem ð°ng
v¾i phß½ng thu§t th¥n tiên, v«
sau tr· thành mµt bµ ph§n phø thuµc
Huy«n h÷c, chßa ðü sÑc ð¬ hình
thành mµt giáo thuyªt ðµc l§p.
Kinh sách Ph§t
Giáo Hán d¸ch lúc ¤y còn trong
th¶i kÏ h²n ðµn. V« s¯ lßþng,
kinh sách nhà Ph§t ðßþc phiên
d¸ch cûng khá nhi«u, nhßng nhìn chung,
vçn còn trong tình trÕng g£p kinh nào
d¸ch kinh ¤y, g£p bµ ð¥y ðü thì
d¸ch ð¥y ðü, thiªu thì d¸ch thiªu,
ði«u này ðßþc th¤y trong T±ng
Lý Chúng Kinh Møc Løc. Ng߶i Trung
Qu¯c ðß½ng th¶i chßa biªt ho£c
chßa cäm th¤y ðªn tính t¤t yªu
c¥n phäi dùng ÐÕi Th×a, Ti¬u Th×a
ð¬ phân loÕi kinh Ph§t. Kinh Ph§t lßu
truy«n · các ð¸a phß½ng th¶i
b¤y gi¶ có tính hÕn cuµc trong t×ng
khu vñc nh¤t ð¸nh, chßa có xu¤t
hi®n mµt bµ TÕng kinh mang tiêu chu¦n
mçu mñc cho cä nß¾c. Tình hu¯ng
này xäy ra cûng do cøc di®n chính tr¸
16 nß¾c th¶i Ðông T¤n · Trung
Qu¯c phân l§p nh¤t trí v¾i trình
ðµ phát tri¬n cüa Ph§t Giáo ðß½ng
th¶i.
Ði«u ðáng
chú ý, tÕi Trung Qu¯c, ngài ÐÕo
An là ng߶i ð¥u tiên nêu ra v¤n
ð« "Kinh nghi ngøy", cho th¤y r¢ng ngài
ðã tiªp xúc ðßþc v¾i v¤n
ð« "Tiêu chu¦n ch÷n lña", là
yªu t¯ c½ bän thÑ nh¤t cüa sñ
hình thành ÐÕi TÕng Kinh.
2. Th¶i kÏ hình
thành : Th¶i kÏ này
b¡t ð¥u t× khi ngài Cßu Ma La Th§p
(344-413) vào Trung Qu¯c ðªn lúc Phí
Tr߶ng Phòng soÕn L¸ch ÐÕi Tam
Bäo KÏ (597).
Ngài Cßu Ma
La Th§p ðªn Trung Qu¯c truy«n d¸ch h÷c
tiªng Trung Quán cüa T± Long Th÷ mµt
cách có h® th¯ng, m· ra trß¾c
m¡t các Tång sî Ph§t Giáo Trung Qu¯c
mµt thª gi¾i m¾i, khiªn h÷ hi¬u
ðúng ð¡n ðßþc Ph§t Giáo
„n е. Ph§t Giáo Trung Qu¯c b¡t ð¥u
tñ ý thÑc trên bß¾c ð߶ng
phát ti¬n ðµc l§p. T× ðó, cûng
b¡t ð¥u phát sinh sñ c÷ xát và
xung ðµt v¾i tß tß·ng Nho, ÐÕo
cüa vån hóa truy«n th¯ng Trung Qu¯c.
T× nh§n thÑc
sâu s¡c ð¯i v¾i Ph§t Giáo, ngài
Hu® Quán (ð® tØ ngài La Th§p) ð«
xu¤t thuyªt "Ngû th¶i phán giáo" (1).
T× ðó v« sau, các h÷c thuyªt
v« phán giáo ðua nhau n±i d§y, møc
ðích ð«u mu¯n ðem tß tß·ng
cüa các phái Ph§t Giáo „n е truy«n
nh§p vào Trung Qu¯c chïnh lý thành
mµt chïnh th¬ hæu c½ bao dung lçn nhau,
c¯t ti®n lþi cho vi®c truy«n bá Ph§t
Giáo tÕi Trung Qu¯c. Sñ phán giáo
có nång lñc thúc ð¦y sñ thâm
nh§p và phát tri¬n cüa Ph§t Giáo
Trung Qu¯c, và sñ xu¤t hi®n cüa các
h÷c phái th¶i Nam B¡c tri«u (386-581) có
quan h® tr÷ng ðÕi v¾i sñ hình
thành các tông phái Ph§t Giáo th¶i
Tùy (681-617), Ð߶ng (618-907). Vì thª
phán giáo là mµt sñ ki®n l¾n
trên l¸ch sØ Ph§t Giáo Trung Qu¯c,
ð°ng th¶i thuyªt phán giáo cûng quan
h® m§t thiªt ðªn v¤n ð« kªt
c¤u th¬ h®, yªu t¯ c½ bän thÑ
hai cüa sñ hình thành ÐÕi TÕng
Kinh chæ Hán.
Tác ph¦m ð¥u
tiên sØ døng tß tß·ng phán
giáo ð¬ chïnh lý kinh Ph§t là Chúng
Kinh Bi®t Løc. Sách này h¤p thø
tß tß·ng "Ngû th¶i phán giáo"
cüa Hu® Quán, thiªt l§p các ði«u
møc phân Tam Th×a Thông Giáo Løc,
Tam Th×a Trung ÐÕi Th×a Løc, Ti¬u Th×a
Kinh Løc, ÐÕi Ti¬u Th×a B¤t Phán
Løc, làm bß¾c ð¥u hæu ích
ð¯i v¾i vi®c nên dùng loÕi th¬
h® kªt c¤u nào chïnh lý Ph§t ði¬n.
V« sau, có nhi«u loÕi kinh løc cùng
mang mµt nhan ð« Chúng Kinh Møc Løc
cüa nhi«u tác giä khác nhau biên soÕn
nhß : Lý Quách (soÕn nåm 511), Bäo
Xß¾ng (soÕn nåm 18), Pháp Thßþng
(495-580), Pháp Kinh (ð¶i Tùy 581-617) phän
ánh n² lñc cüa các v¸ sß tång
Trung Qu¯c không ng×ng tiªn hành chïnh
lý, giám bi®t, an bài, t± chÑc kªt
c¤u ÐÕi TÕng Kinh t× các phß½ng
ti®n khác nhau. T× n² lñc này, cho
th¤y trình ðµ phát tri¬n t±ng
th¬ cüa Ph§t Giáo Trung Qu¯c bao quát
phán giáo · bên trong, hình thÑc
t± chÑc cüa TÕng Kinh Ph§t „n е
cho ðªn änh hß·ng cüa khoa Møc Løc
h÷c truy«n th¯ng cüa Trung Qu¯c. Chính
n² lñc kiên trì t× ð¶i này
sang ð¶i khác khiªn cho ÐÕi TÕng
Kinh chæ Hán r¯t cuµc ðßþc hình
thành.
Trong th¶i kÏ
này còn có mµt nhân t¯ tr÷ng
yªu næa thúc ð¦y quá trình hình
thành ÐÕi TÕng Kinh, ðó là änh
hß·ng cüa tß trào "Tam Bäo". Ph§t
Giáo truy«n th¯ng cho r¢ng Tam Bäo (Ph§t,
Pháp, Tång) là nhân t¯ ¡t có
và ðü tÕo nên Ph§t Giáo, do ðó
Tam Bäo tr· thành ð¯i tßþng sùng
bái cüa tín ð° Ph§t Giáo. Kinh Ph§t
là th¬ hi®n cüa Pháp bäo, ðß½ng
nhiên cûng ðßþc sùng bái. Qu¥n
chúng tín ngßÞng Ph§t Giáo l¤y
vi®c sám h¯i, tÕo công ðÑc làm
chính, sao chép, ð÷c tøng, cúng
d߶ng kinh Ph§t cûng là nµi dung tr÷ng
yªu cüa hoÕt ðµng tôn giáo h¢ng
ngày cüa h÷. Trong các kinh ði¬n không
ít có nµi dung tuyên dß½ng công
ðÑc ðÕt ðßþc do sao chép,
ð÷c tøng, cúng d߶ng kinh ði¬n
hÆn có tác døng ð¯i v¾i hoÕt
ðµng sùng bái kinh Ph§t mang tính qu¥n
chúng này. Ngøy kinh "Cao Vß½ng Quán
Thª Âm Kinh", Ðôn Hoàng di thß "ÐÕi
Ph§t Danh Kinh" là tß li®u chÑng minh hoÕt
ðµng sùng bái kinh ði¬n. Mµt tß
trào xã hµi xu¤t hi®n t¤t nhiên
có änh hß·ng l¾n ðªn các
hi®n tßþng xã hµi, ði«u ðó
h¥u nhß là mµt quy lu§t. Do ðó,
tß trào Tam Bäo lßu hành t¤t nhiên
ðã thúc ð¦y quá trình hình
thành ÐÕi TÕng Kinh chæ Hán.
Mµt nguyên nhân
tr÷ng yªu khác ðßa t¾i vi®c hình
thành ÐÕi TÕng Kinh chæ Hán là
truy«n th¯ng vån hóa Trung Qu¯c xem tr÷ng
cä vô công lçn vån tr¸. T× xßa
ðªn nay ð«u chú tr÷ng ðªn sñ
th×a kª vån hóa và chïnh lý
sách v· cüa th¶i trß¾c, mà
sñ hình thành ÐÕi TÕng Kinh chæ
Hán chính là phän ánh ý thÑc
vån hóa dân tµc; ðây là ði¬m
trái ngßþc v¾ Ph§t Giáo „n е.
Dân tµc „n tuy có lý tß·ng Chuy¬n
Luân Thánh Vß½ng, nhßng ð¤t
nß¾c „n е chßa t×ng có mµt
l¥n th¯ng nh¤t, ý thÑc tôn giáo
cüa dân tµc „n е tuy trên ký lu§n
có thuyªt Thanh Vån TÕng, B° Tát TÕng,
nhßng trên thñc tª không có xu¤t
hi®n mµt t±ng vñng kinh sách mang tính
chu¦n mñc là ÐÕi TÕng Kinh, mà
chï là kinh ði¬n cüa m²i tông phái
tñ truy«n cho nhau.
Cµt m¯c kªt
thúc th¶i kÏ này là tác ph¦m
L¸ch ÐÕi Tam Bäo KÖ (Phí Tr߶ng
Phòng soÕn vào ð¶i Tùy). Quan nhan
ð« cüa sách này, cho th¤y tác
ph¦m ðã ch¸u änh hß·ng trñc
tiªp tß trào "Tam Bäo". Có ng߶i
phê bình tác ph¦m này không hþp
v¾i th¬ l® kinh løc, th§m chí còn
xem xét kÏ ðªn b¯i cänh xã hµi
l¸ch sØ khi biên soÕn tác ph¦m
này. Ðây là tác ph¦m ð¥u
tiên khai sáng "nh§p tÕng løc", vì
thª b¤t lu§n v« m£t thñc tª hay
lý lu§n, ÐÕi TÕng Kinh chæ Hán
lúc ¤y hi¬n nhiên ðã ðßþc
hình thành, và danh t× ÐÕi TÕng
Kinh xu¤t hi®n vào ð¶i Tùy hoàn
toàn không phäi là chuy®n ngçu nhiên.
3. Th¶i kÏ th¬
h® kªt c¤u : Th¶i kÏ
này b¡t ð¥u t× sau L¸ch ÐÕi
Tam Bäo (597) ðªn Khai Nguyên Thích Giáo
Døc (730) do ngài Trí Thång soÕn.
Th¶i kÏ này
các v¸ sß tång n¯i tiªp nhau biên
t§p các kinh løc, t× các g¯c ðµ
khác nhau, các ngài tìm cách xªp
ð£t th¬ h® kªt c¤u ÐÕi TÕng
Kinh. Nhßng n±i b§t nh¤t là Khai Nguyên
Løc, ngài Trí Thång trên phß½ng
di®n th¬ h® kªt c¤u nh¤t cüa vån
hiªn Ph§t Giáo Trung Qu¯c c± ðÕi.
Theo sñ phát
tri¬n không ng×ng cüa ÐÕi TÕng Kinh,
do có yêu c¥u t§p hþp thành pho, nên
v¤n ð« "ngoÕi bµt tiêu chí"
ðßþc ðßa ra bàn bÕc. Th¶i
kÏ trß¾c ðã xu¤t hi®n phß½ng
pháp "Kinh dannh tiêu chí", th¶i kÏ này
din hoá thành phß½ng pháp "Kinh
danh tr§t li®u". Hai phß½ng pháp này
cùng v¾i phß½ng pháp "иnh
cách træ t°n" ph¯i hþp v¾i nhau thành
ra phß½ng pháp chü yªu quän lý
ÐÕi TÕng Kinh cüa th¶i kÏ này.
Th¶i kÏ này,
cao tång Trung Qu¯c tiªn sâu vào công
tác nghiên cÑu kinh ði¬n Hán d¸ch
và tß tß·ng Ph§t h÷c, các
ngài biên soÕn nhi«u tác ph¦m làm
n«n täng cho các tông phái Ph§t Giáo
Trung Qu¯c ra ð¶i. Ngoài ra, còn xu¤t
hi®n mµt s¯ l¾n các tác ph¦m
nhß sØ truy®n, l sám, møc løc,
âm nghîa, sao t§p và các tác ph¦m
phän ánh tín ngßÞng Ph§t Giáo
bình dân. Các trÑ tác do Trung Qu¯c
biên soÕn này, có mµt s¯ ðßþc
ðßa vào ÐÕi TÕng Kinh, nhßng ph¥n
nhi«u lÕi b¸ các sß tång biên
t§p kinh løc ÐÕi TÕng Kinh loÕi bö
ra ngoài, m£c cho chúng tñ mai mµt. Th¶i
kÏ này, ÐÕi TÕng Kinh chæ Hán
chü yªu thu nÕp các kinh sách phiên
d¸ch. Do ðó, nªu nói trong hai giai ðoÕn
trß¾c, trình ðµ phát tri¬n cüa
ÐÕi TÕng Kinh chæ Hán ngang tâm v¾i
trình ðµ phát tri¬n cüa Ph§t Giáo
Trung Qu¯c, thì b¡t ð¥u tß giai ðoÕn
này, ÐÕi TÕng Kinh chæ Hán chính
th¯ng (Chính TÕng) có xu hß¾ng x½
cÑng, chßa phän ánh thñc sñ tiªn
trình phát tri¬n cüa Ph§t Giáo Trung
Qu¯c. Ь b± túc cho sñ thiªu sót
này, th¶i kÏ này có "Bi®t TÕng"
chuyên t§p hþp các trÑ tác Ph§t
Giáo Trung Qu¯c, nhß Lu§t Tông Tñ Biên
T§p TÏ Ni TÕng.
4. Th¶i kÏ toàn
qu¯c th¯ng nh¤t hoá :
Th¶i kÏ này
b¡t ð¥u t× Khai Nguyên Løc (730) ðªn
ð¶i Ngû ÐÕi (895-960).
L¸ch sØ Ph§t
Giáo Trung Qu¯c th¶i kÏ này có mµt
sñ ki®n trong ðÕi là "Hµi Xß½ng
phª Ph§t" (846-847). L¤y "Hµi Xß½ng
phª Ph§t" làm bän l«, trß¾c sau
có th¬ chia làm hai giai ðoÕn. Trß¾c
"Hµi Xß½ng phª Ph§t", v« c½ bän,
ÐÕi TÕng Kinh phát tri¬n trong trÕng
thái bình ±n, quy mô cüa Chính TÕng
và Bi®t TÕng ð«u không ng×ng m·
rµng. Nhìn t× t±ng th¬, hình thái
cüa ÐÕi TÕng Kinh chæ Hán th¶i
kÏ này ðã nhân sñ b¤t ð°ng
v« ð¸a khu, tñ vi®n, tông phái
mà có sñ sai khác và không th¯ng
nh¤t. Ngoài ra, cûng do sñ phát tri¬n
cüa các tông phái mà có sñ
sai khác và không th¯ng nh¤t. Ngoài
ra, cûng do sñ phát tri¬n cüa các thß
t¸ch mang tính tông phái nhß : TÏ
Ni TÕng, Thi«n TÕng, Thiên Thai Giáo Ði¬n...
Th¶i "Hµi Xß½ng
phª Ph§t", Ph§t Giáo b¸ ðã kích
n£ng n«, kinh sách cüa h¥u hªt các
ð¸a khu trong toàn qu¯c ð«u b¸ thiêu
hüy. Sau c½n sóng dæ "phª Ph§t" qua
ði, Ph§t Giáo d¥n d¥n khôi phøc, tñ
vi®n mình. Trên m£t khách quan, ði«u
này khiªn cho ÐÕi TÕng Kinh · các
n½i trong toàn qu¯c d¥n d¥n có xu hß¾ng
th¯ng nh¤t.
V« phß½ng
di®n "NgoÕi bµ tiêu chí", th¶i kÏ
này tu¥n tñ xu¤t hi®n các loÕi
"V§n vån tr§t hi®u" lßu truy«n ·
vùng Ðôn Hoàng, và "Thiên tñ
vån tr§t hi®u". Do ßu ði¬m cüa phß½ng
pháp" Thiên tñ vån tr§t hi®u" mà
nó ðßþc dùng thay thª các phß½ng
pháp tiêu chí trß¾c kia là "Kinh
ÐÕi TÕng Kinh th¯ng nh¤t mang tính
toàn qu¯c mà truy«n bá rµng rãi.
T× "Khai Bäo TÕng" v« sau, các bän
ÐÕi TÕng Kinh Trung Qu¯c kh¡c bän ð«u
theo phß½ng pháp tiêu chí này.
T× th¶i B¡c
Th¯ng v« sau, các bän kh¡c ÐÕi
TÕng Kinh chæ Hán : Khai Bäo TÕng, Khiªt
Ðan TÕng, TÏ Lô TÕng, Sùng Ninh TÕng
l¥n lßþt ra ð¶i. ¿u thª cüa ÐÕi
TÕng Kinh kh¡c bän thay thª tä bän và
tr· thành bän lßu thông chü yªu.
T× ðây, ÐÕi TÕng Kinh chæ Hán
cûng tiªn vào mµt giai ðoÕn l¸ch
sØ m¾i.
L¸ch sØ hình
thành ÐÕi TÕng Kinh chæ Hán là
mµt thành ph¥n tr÷ng yªu kªt thành
l¸ch sØ Ph§t Giáo Trung Qu¯c Hán,
Ngøy, LßÞng T¤n, Nam B¡c tri«u, Tùy,
Ð߶ng, Ngû ÐÕi. M²i th¶i kÏ
trong quá trình hình thành ÐÕi TÕng
Kinh t×ng giai ðoÕn phát tri¬n Ph§t Giáo
Trung Qu¯c. Do ðó, mu¯n tìm hi¬u v«
Ph§t Giáo Trung Qu¯c, không th¬ bö qua
công tác nghiên cÑu l¸ch sØ hình
thành ÐÕi TÕng Kinh chæ Hán.
(SoÕn d¸ch
t× Ph§t Giáo Ði¬n T¸ch Bách V¤n
cüa Phß½ng Quäng Xß½ng)
------------------------------
KÖ thu§t vi tính:
Häi HÕnh