ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma,
V¸ SÑ Giä Cüa Hòa Bình 

Thích Nguyên TÕng

M¾i ðây theo công trình nghiên cÑu cá nhân cüa giáo sß Eric Sharp thuµc ÐÕi h÷c Sydney, Australia, trong s¯ nhæng thánh nhân cüa thª kÖ thÑ 20 này, có ba thánh nhân ng߶i châu Á, ðó là c¯ thi hào „n е Rabindranath Tagore (1861-1941), Thánh Mahatma Ghandi (1869 - 1948) và mµt v¸ hi®n s¯ng là ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma thÑ 14.

ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma 14, tên th§t là Tenzin Gyatso, là mµt nhà lãnh ðÕo thª quy«n và giáo quy«n cüa nhân dân Tây TÕng. Ngài chào ð¶i tÕi làng Taktser, vùng Ðông B¡c Tây TÕng vào ngày 6 tháng 7 nåm 1935 („t Hþi) trong mµt gia ðình nông dân. Ngài ðßþc th×a nh§n là Dalai Lama vào nåm 2 tu±i theo truy«n th¯ng Tây TÕng nhß là hóa thân cüa ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma thÑ 13, cûng là hi®n thân cüa ÐÑc Quán Thª Âm (Avalokitesvara), mµt v¸ B° tát cüa lòng t×.

Theo truy«n th¯ng cüa ng߶i Tây TÕng, ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma là hi®n thân lòng t× cüa chß Ph§t và B° tát, ng߶i ch÷n con ð߶ng tái sinh tr· lÕi kiªp ng߶i ð¬ cÑu giúp chúng sanh. Dalai Lama, nghîa là "Ng߶i bäo v® ðÑc tin" (Defender of the Faith), "Bi¬n l¾n cüa trí tu®" (Ocean of Wisdom), "Vua cüa Chánh Pháp" (King of Dharma), Viên bäo châu nhß ý (Wishfulfilling Gem).....

ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma ðßþc t¤n phong tß¾c v¸ Dalai Lama vào ngày 22 tháng 2 nåm 1940 tÕi Lhasa, thü ðô cüa Tây TÕng, chính thÑc là ng߶i lãnh ðÕo chính tr¸ và tôn giáo cho 6 tri®u ng߶i Tây TÕng.

1. Quá trình tìm kiªm ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma:

Khi ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma thÑ 13 viên t¸ch vào nåm 1933, chính phü Tây TÕng g£p khüng hoäng trong vi®c tìm kiªm mµt ng߶i th×a kª. Nåm 1935, v¸ nhiªp chính ði ðªn h° thiêng Lhamo Lhatso · Chokhorgyal, khoäng 90 d£m t× thü ðô Lhasa. Theo truy«n th¯ng cüa Tây TÕng, ng߶i ta có th¬ nhìn th¤y m÷i vi®c · tß½ng lai t× h° thiêng (Holy lake) này. Lúc b¤y gi¶ v¸ nhiªp chính th¤y ba chæ Tây TÕng Ah, Ka và Ma hi®n lên giæa m£t nß¾c trong v¡t cüa h° thiêng, theo sau ba mçu tñ này là bÑc tranh cüa mµt ngôi chùa ba t¥ng v¾i mái ngói màu xanh løc và mµt cån nhà có chiªc máng x¯i kÏ lÕ. 

Nåm 1937, chính phü Tây TÕng ðã g·i nhæng hình änh thiêng liêng ¤y t× h° thiêng ðªn các tïnh thành cüa Tây TÕng ð¬ tìm kiªm n½i tái sinh cüa ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma. Mµt phái ðoàn tìm kiªm tái sanh ðßþc thành l§p và ði v« hß¾ng Ðông B¡c Tây TÕng, v¸ trß·ng phái ðoàn là LÕt ma Kewtsang Rinpoche, Tu vi®n trß·ng Tu vi®n Sera. Khi phái ðoàn ðªn làng Amdo, h÷ th¤y quang cänh n½i này gi¯ng y nhß hình änh ðã th¤y dß¾i h° thiêng. Lobsang Tsewang cäi trang thành ng߶i trß·ng ðoàn, và LÕt ma Kewtsang cäi trang thành ng߶i th¸ giä và h÷ vào thåm mµt cån nhà v¾i chiªc máng x¯i kÏ lÕ. B¤y gi¶ LÕt ma Kewtsang có mang mµt xâu chu²i (rosary) cüa ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma thÑ 13 và chú bé trong cån nhà ¤y ðã nh§n ra nó và yêu c¥u ðßþc c¥m xem. LÕt Ma Kewtsang hÑa s¨ cho nªu chú ðoán ðßþc ngài là ai. Và chú bé li«n trä l¶i ngay b¢ng mµt loÕi tiªng lóng cüa ð¸a phß½ng là "Sera aga'', nghîa là ''LÕt ma · tu vi®n Sera". Tiªp ðó, Ngài höi chú bé v¸ trß·ng ðoàn là ai và chú bé ðã trä l¶i ðúng; chú cûng cho biªt tên chính xác tên cüa ng߶i th¸ giä. Theo sau ðó là mµt loÕt tr¡c nghi®m khác ð¬ chú bé ch÷n lña nhæng ð° dùng th߶ng ngày cüa ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma thÑ 13 và chú bé cûng nh§n ra t¤t cä và nói: ''cüa tôi, cüa tôi". Chú bé ¤y chính là ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma hi®n nay. 

T× nhæng kªt quä cüa cuµc ki¬m tra này giúp h÷ ðoán ch¡c r¢ng h÷ ðã tìm ra hóa thân m¾i và ni«m tin cüa h÷ càng ðßþc væng mÕnh thêm b·i nhæng ý nghîa t× ba mçu tñ Tây TÕng ðã t×ng th¤y dß¾i h° thiêng: Ah là hàm nghîa cho tïnh lÜ Amdo, n½i chú bé chào ð¶i, Ka là chï cho Tu vi®n Kumbum, mµt ngôi Tu vi®n l¾n nh¤t v¾i ba t¥ng g¥n nhà cüa chú bé và Ma là ám chï cho ngôi tu vi®n Karma Rolpai Dorje · trên ng÷n núi cüa ngôi làng g¥n bên. Cu¯i cùng phái ðoàn quyªt ð¸nh chú bé ¤y là h§u thân cüa ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma thÑ 13. 

2. Tu h÷c tÕi Tây TÕng :

ÐÑc ÐÕt Lai LÕt b¡t ð¥u sñ nghi®p h÷c v¤n cüa mình vào nåm 6 tu±i và hoàn t¤t h÷c v¸ cao nh¤t cüa PG Tây TÕng là Geshe Lharampa, tß½ng ðß½ng v¾i Tiªn sî triªt h÷c Ph§t giáo (Doctorate of Buddhist Philosophy) · tu±i 25 vào nåm 1959. Nåm 24 tu±i, Ngài ðã tham dñ kÏ thi ð¥u tiên tÕi các ðÕi h÷c Ph§t giáo Drepung, Sera và Ganden. KÏ thi cu¯i cùng ðßþc t± chÑc tÕi Jokhang, thü ðô Lhasa trong th¶i gian l­ hµi Monlam, tháng giêng theo l¸ch Tây TÕng.

Trß¾c ðó Ngài phäi h÷c t¤t cä các môn h÷c chính nhß Lu§n lý (Logic) vån hóa và ngh® thu§t Tây TÕng (Culture & Tibetan Art), PhÕn ngæ (Sanskrit), Y h÷c (Medicine), Triªt h÷c Ph§t giáo (Buddhist philosophy). Riêng môn Ph§t h÷c này là khó nh¤t, ðßþc chia ra làm nåm ph¥n là Bát nhã (Prajnaparamita), Trung quán lu§n (Madhyamika), Gi¾i lu§t (Vinaya), Lu§n A TÏ ÐÕt Ma (Abidharma) và Nhân minh lu§n (Pramana) . Và các môn h÷c phø khác là: bi®n lu§n (dialetics), th½ ca (poetry), âm nhÕc (music) và k¸ch ngh® (drama), thiên vån (astrology), vån phÕm (metre and phraseing ).

3. Vai trò và trách nhi®m lãnh ðÕo :

Vào ngày 17 tháng 11 nåm 1950, ÐÑc ÐÕt Lai LÕt ðã khoác lên mình mµt tr÷ng trách là ng߶i lãnh ðÕo thª quy«n cüa ng߶i dân Tây TÕng (head of the State and Government) sau khi có khoäng 80.000 quân lính cüa Trung Qu¯c t¤n công vào Tây TÕng. 

Nåm 1954, Ngài ðã ðªn B¡c kinh ð¬ thß½ng thuyªt hòa bình v¾i chü t¸ch Mao TrÕch Ðông (Mao Tse-tung) và nhæng nhà lãnh ðÕo Trung Hoa khác, g°m Chu Ân Lai (Chou En-lai) và Уng Ti¬u Bình (Deng Xiaoping). Tuy nhiên, các cuµc ðàm phán trong chuyªn ði này không mang lÕi kªt quä, cu¯i cùng Ngài ðã quyªt ð¸nh mu¯n cÑu vãn cho Tây TÕng Ngài phäi ra nß¾c ngoài.

4. Ðào thoát khöi Tây TÕng :

V¾i n² lñc mang lÕi mµt giäi pháp hòa bình cüa Ngài cho ng߶i dân Tây TÕng ðã b¸ cän tr· b·i mµt chính sách tàn bÕo cüa nhà c¥m quy«n B¡c Kinh, trong khi ðó · mi«n Ðông Tây TÕng dân chúng ðã ðÑng lên kháng cñ mÕnh m¨ ð¯i v¾i sñ ðàn áp cüa Trung Hoa. Sñ kháng cñ này ðã lan ra trên nhi«u tïnh thành cüa Tây TÕng. Vào ngày 10 tháng 3 nåm 1959, mµt cuµc bi¬u tình l¾n nh¤t trong l¸ch sØ cüa Tây TÕng tÕi thü ðô Lhasa ð¬ kêu g÷i binh lính Trung Qu¯c phäi rút khöi Tây TÕng và tái xác ð¸nh r¢ng Tây TÕng là mµt qu¯c gia ðµc l§p. Cuµc bi¬u tình ôn hòa này ðã b¸ bë gãy mµt cách tàn nhçn cüa quân ðµi ðiên cu°ng cüa Hoa Løc. Kªt quä cüa cuµc xâm lång này ðã giªt chªt hàng tri®u ng߶i Tây TÕng vô tµi và phá hüy 6 tri®u chùa chi«n tÕi ð¤t nß¾c này. Ь tìm con ð߶ng giäi phóng n²i kh± ðau ¤y, 80.000 ng߶i dân Tây TÕng cùng v¾i ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma vßþt qua dãy Hy Mã LÕp S½n ð¬ ðªn t¸ nÕn tÕi mi«n b¡c „n е vào nåm 1959.

5. Chính phü lßu vong tÕi Dharamsala, mi«n B¡c „n е :

Ngày nay, v¾i h½n 120.000 ng߶i Tây TÕng lßu trú tÕi vùng ð¤t Dharamsala, „n е, ðßþc biªt nhß là mµt ''Lhasa nhö", l§p thành mµt chính quy«n lßu vong Tây TÕng v¾i mµt Hµi аng Dân CØ Tây TÕng (Commission of Tibetan People's Deputies) vào nåm 1960.

Trong nhæng nåm ð¥u lßu vong, ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma ðã kêu g÷i Hoa KÏ lên tiªng v« v¤n ð« cüa Tây TÕng, kªt quä ba quyªt ngh¸ ðã ðßþc thông qua tÕi Hµi аng l§p Pháp cüa Hoa KÏ vào nåm 1959, 1961 và nåm 1965, kêu g÷i nhà c¥m quy«n B¡c Kinh phäi tôn tr÷ng nhân quy«n cüa ng߶i Tây TÕng và ß¾c mu¯n tñ tr¸ cüa h÷. V¾i vi®c thành l§p mµt chính phü lßu vong Tây TÕng, ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma th¤y r¢ng công vi®c kh¦n c¤p phäi làm là cÑu nguy dân t¸ nÕn và n«n vån hóa cüa Tây TÕng. Các lînh vñc nông nghi®p, kinh tª, vån hóa, giáo døc ðã d¥n ðßþc tái hoÕt ðµng tÕi „n е. Trë em Tây TÕng ðßþc ði h÷c và mµt Tr߶ng ðÕi h÷c Tây TÕng ðßþc thành l§p tÕi „n е. Có khoäng 200 tu vi®n Tây TÕng ðßþc xây dñng tÕi „n ð¬ Tång chúng tu h÷c, duy trì và bäo v® vån hóa và tôn giáo cüa Tây TÕng.

Nåm 1963, ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma ðã ban hành mµt hiªn pháp dân chü (democratic constitution) hoàn toàn dña trên gi¾i lu§t cüa nhà Ph§t và bän hiªn chß½ng nhân quy«n cüa LHQ ð¬ biên soÕn và chu¦n b¸ cho mµt mô hình ð¤t nß¾c Tây TÕng tñ do · tß½ng lai.

Nåm 1965, Ngài ðªn tham dñ ðÕi l­ Ph§t Ðän Ph§t l¸ch 2500 tÕi „n е, ðã g£p ðßþc Thü tß¾ng „n ông Nehru và ông Chu Ân Lai , ðàm phán v« v¤n ð« cüa Tây TÕng. 

Ngày nay, thành viên cüa qu¯c hµi Tây TÕng s¨ ðßþc b¥u cØ b·i dân chúng. Hµi ð°ng nµi các ðßþc b¥u cØ b·i qu¯c hµi. ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma nh¤n mÕnh r¢ng nhi®m vø chính cüa chính quy«n Tây TÕng là chåm lo cho ð¶i s¯ng ng߶i dân và Ngài cûng nói thêm, khi Tây TÕng giành lÕi n«n ðµc l§p, Ngài s¨ không còn ng°i · vån phòng chính phü næa.

Nåm 1987, ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma tham dñ mµt hµi ngh¸ nhân quy«n tÕi thü ðô Washington, Hoa KÏ. Ngài ð« xu¤t mµt Chß½ng Trình Hòa Bình Nåm Ði¬m (A Five-Point Peace Plan) bao g°m, 1) Biªn Tây TÕng thành mµt khu vñc hòa bình; 2) Ch¤m dÑt vi®c di dân Trung Hoa ðang de d÷a sñ t°n tÕi cüa dân tµc Tây TÕng; 3) Tôn tr÷ng các quy«n dân chü, tñ do và quy«n làm ng߶i cüa dân Tây TÕng; 4) Phøc h°i và bäo v® môi sinh cüa Tây TÕng và ch¤m dÑt vi®c sØ døng ð¤t Tây TÕng ð¬ sän xu¤t vû khí nguyên tØ và bö ð° phª thäi nguyên tØ; và 5) Kh·i sñ thß½ng thäo ngay v« quy chª tß½ng lai cüa Tây TÕng và bang giao giæa Tây TÕng v¾i Trung Hoa.

Ngày 15 tháng 6 nåm 1988, tÕi Strasbourg, Pháp qu¯c Ngài nh¡c lÕi Chß½ng Trình Hòa Bình Nåm Ði¬m và yêu c¥u nhà c¥m quy«n B¡c kinh trao trä lÕi n«n ðµc l§p cho Tây TÕng. Ngày 9 tháng 10 nåm 1991, trong khi phát bi¬u tÕi ðÕi h÷c Yale, Hoa KÏ, Ngài bày tö ý ð¸nh mu¯n tr· v« thåm Tây TÕng ð¬ ðích thân ðánh giá tình hình chính tr¸ n½i ¤y. Ngài nói: ''Tôi th§t sñ lo l¡ng vì tình cänh bÕo ðµng có l¨ s¨ bùng n². Tôi mu¯n làm cái gì ðó ð¬ ch§n ðÑng lÕi... chuyªn viªng thåm cüa tôi s¨ là mµt c½ hµi m¾i ð¬ làm tång thêm sñ cäm thông và tÕo ra mµt n«n täng ð¬ giäi quyªt''.

6. Các giäi thß·ng :

T× chuyªn viªng thåm phß½ng Tây ð¥u tiên cüa Ngài vào nåm1973, mµt s¯ tr߶ng ðÕi h÷c và vi®n nghiên cÑu ðã trao t£ng Ngài nhæng Giäi thß·ng v« Hòa bình (Peace Award) và B¢ng Tiªn sî danh dñ (honorary Doctorate Degree) ð¬ tuyên dß½ng nhæng tác ph¦m xu¤t s¡c cüa Ngài viªt v« triªt h÷c Ph§t giáo, giäi pháp cho nhæng xung ðµt cüa qu¯c tª, v¤n ð« nhân quy«n và môi sinh toàn c¥u. Trong l¥n trao giäi thß·ng cho ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma tÕi œy Hµi Nhân quy«n Raoul Wallenberg, dân bi¬u MÛ ông Tom Lantos ðã nói: "sñ ð¤u tranh dûng cäm cüa ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma ðã tÕo ra mµt sñ chú ý ð£c bi®t v« nhân quy«n và hòa bình thª gi¾i. Sñ kiên trì ð¤u tranh cüa Ngài ð¬ ch¤m dÑt kh± ðau cho dân tµc Tây TÕng qua nhæng cuµc ðàm phán hòa bình và hòa giäi".

7. Giäi thß·ng Nobel Hòa Bình nåm 1989 :

œy ban Hòa Bình Na Uy quyªt ð¸nh trao t£ng Giäi thß·ng Nobel Hòa Bình (Peace Prize) cho Ngài vào nåm 1989 sau khi ðßþc cä thª gi¾i tán dß½ng và tán thành, ngoÕi tr× Trung Hoa. Trong quyªt ð¸nh ¤y có ðoÕn viªt: "œy ban mu¯n nh¤n mÕnh r¢ng ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma v¾i sñ ð¤u tranh cho tñ do cho Tây TÕng vçn kiên quyªt không sØ døng bÕo lñc. Ngài ðã üng hµ giäi pháp hòa bình dña trên tinh th¥n khoan dung và tôn tr÷ng lçn nhau ð¬ bäo v® l¸ch sØ và tài sän vån hóa cüa con ng߶i''.

Vào ngày 10 tháng 12 nåm 1989, ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma ðã tiªp nh§n giäi thß·ng hòa bình trên tinh th¥n nhân danh nhæng ng߶i b¸ ðàn áp · kh¡p m÷i n½i, t¤t cä nhæng ai ð¤u tranh cho tñ do và hòa bình thª gi¾i và ð£c bi®t là nhân dân Tây TÕng. Trong l¶i phát bi¬u tÕi bu±i l­ nh§n giäi, Ngài ðã nói: ''Giäi thß·ng ðã tái xác nh§n mµt l¥n næa lòng quyªt tâm cüa chúng tôi r¢ng chân lý, lòng dûng cäm và quyªt tâm cüa chúng tôi nhß là nhæng vû khí, Tây TÕng s¨ ðßþc tñ do. Cuµc ð¤u tranh cüa chúng tôi vçn phäi theo ðu±i ð߶ng hß¾ng b¤t bÕo ðµng và loÕi bö h§n thù'' ("The prize reaffirms our conviction that with truth, courage and determination as our weapons, Tibet will be liberated. Our struggle must remain nonviolent and free of hatred").

8. Tiªp xúc v¾i Ðông & Tây :

T× nåm 1967, ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma ðã kh·i hàng loÕt chuyªn viªng thåm, ðªn nay ðã ðßþc 46 qu¯c gia. Vào mùa thu nåm 1991, Ngài ðªn thåm vùng Baltic khi nh§n ðßþc l¶i m¶i cüa T±ng th¯ng Lithuania, ông Vytautas Landsbergis, và Ngài ðã tr· thành v¸ khách ngoÕi qu¯c ð¥u tiên ð÷c di­n vån tÕi qu¯c hµi cüa Lithuania. Ngài ðã g£p ðÑc Giáo Hoàng Paul ð® løc tÕi Vatican vào nåm 1973 và ðÑc Giáo Hoàng John Paul ð® nh¸ vào nåm 1980 tÕi Rome và các nåm khác là 1980, 1982, 1986, 1988 và 1990. 

Sau ðây là bän li®t kê danh sách các qu¯c gia mà ÐÑc ÐÕt Lai LÕt ðã viªng thåm: Argentina 1992, 1999 ; Úc ÐÕi Lþi: 1982, 1992, 1996; Áo qu¯c: 1973, 1983, 1986, 1989, 1991,1992, 1993, 1995, 1998 ; Bï: 1973, 1990, 1991, 1994, 1999; Bulgaria 1991; Buryat Autonomous 1991, 1993; Brazil, 1992, 1999 ; Canada 1980, 1990,1993 ; Chile 1992, 1999 ; Costa Rica 1989 ; Czechkoslvakia 1990 ; Ðan MÕch: 1973, 1991, 1996; Estonia 1991; Ph¥n Lan: 1988, 1996, 1998; Pháp: 1982, 1986, 1988, 1989, 1990, 1991, 1992, 1993, 1994, 1998; ÐÑc: 1973, 1982, 1983, 1984, 1986, 1987, 1988, 1989, 1990, 1991,1992,1994, 1995, 1996, 1998, 1999; Greece 1979; Hungary 1982, 1989, 1992, 1993. 1996 ; Indonesia 1982; Israel 1994, 1999 ; Italy 1982, 1986, 1988, 1989, 1991, 1994, 1996, 1999; Nh§t Bän: 1967, 1978, 1980, 1984,1994, 1995, 1998; Latvia 1991; Liechtenstein 1991; Lithunia 1991; Mã Lai: 1982; Mexico 1989 ; Mông C±: 1979, 1982, 1991, 1994; Nepal 1981; Tân Tây Lan: 1992, 1996; Na Uy: 1973, 1989, 1991, 1996 ; Cµng Hòa Nhân Dân Trung Hoa: 1954; Hòa Lan: 1993; Cµng Hòa „n е: 1956, 1959 (cûng là n½i Ngài trú ngø hi®n nay); Cµng Hòa Ái Nhî Lan: 1973, 1991; Singapore: 1982 ; Tây Ban Nha: 1982, 1994 ; Nam Phi: 1996; Thøy Ði¬n: 1973, 1988, 1990, 1991, 1996; Thøy Sî: 1973, 1974, 1974, 1983, 1985, 1987, 1988, 1990, 1991,1994, 1995, 1996, 1998; Thái Lan: 1967, 1972, 1993; Hà Lan 1973, 1986, 1990,1994; Tòa thánh Vatican: 1973, 1981, 1984, 1988, 1990, 1991, 1996 ; Th± Nhî KÏ: 1983; Anh qu¯c: 1973, 1981, 1984, 1988, 1991,1993, 1994, 1996, 1999 ; Liên Xô cû: 1991,1994; Hi®p chüng qu¯c Hoa KÏ: 1979, 1980, 1981, 1984, 1987, 1990, 1991, 1992, 1993, 1994, 1995, 1996, 1998, 1999.

9. Nhæng nhà lãnh ðÕo mà ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma tiªp xúc:

Nåm 1999 :
Ngày 16 tháng 6: ông Josckha Fischer, Bµ trß·ng ngoÕi giao ÐÑc
Ngày 12 tháng 5: ông Robin Cook, Bµ trß·ng ngoÕi giao Anh
Ngày 13tháng 5: ông Tony Blair, Thü tß¾ng Anh
Ngày 4 tháng 5: ông Jean Luc DEHAENE, Thü tß¾ng Bï
Ngày 14 tháng 4: ông Edwardo Frei, T±ng th¯ng cµng hòa Chile
Ngày 7 tháng 4: ông Fernando Henrique Cardoso, T±ng th¯ng Brazil

Nåm 1998: 
Ngày 8 tháng 12: ông Jacques Chirac, T±ng Th¯ng Pháp
Ngày 8 tháng 12: ông Lionel Jospin, Thü tß¾ng Pháp
Ngày 8 tháng 12: ông Kofi Annan, T±ng Thß Ký Liên Hþp Qu¯c
Ngày 10 tháng 12: ông William J. Clinton, T±ng th¯ng MÛ
Ngày 10 tháng 12: ông Albert Gore, Phó T±ng th¯ng MÛ
Ngày 10 tháng 12: bà Madeleine Alright, NgoÕi trß·ng MÛ
Ngày 20 tháng 12: ông Claes Anderson, Bµ Trß·ng Vån Hóa, Ph¥n Lan
Ngày 16 tháng 12: bà Elisabeth Guigou, Bµ Trß·ng Tß Pháp, Pháp qu¯c
Ngày 9 tháng 12: ông Wolfgang Schuessel, Bµ Trß·ng NgoÕi giao, Áo 

Nåm 1997
Ngày 23 tháng 4: bà Madeleine Albright, NgoÕi trß·ng MÛ 
Ngày 23 tháng 4: ông William J. Clinton, T±ng th¯ng MÛ
Ngày 23 tháng 4: ông Albert Gore, Phó T±ng th¯ng MÛ
Ngày 24 tháng 3: ông Lin Feng-cheng, Bµ Trß·ng Nµi Vu, Ðài Loan 
Ngày 26 tháng 3: ông Lien Chan, Phó T±ng Th¯ng Ðài Loan
Ngày 27 tháng 3: ông Lee Teng-hui, T±ng Th¯ng Ðài Loan

Nåm 1996 
Ngày 23 tháng 10: ông Van Mierlo, NgoÕi Trß·ng Ph¥n Lan
Ngày 23 tháng 10: Tiªn sî Klaus Hansch, Chü t¸ch Ngh¸ Vi®n Châu Âu
Ngày 23 tháng 10: ông Jacques Santer, Chü t¸ch Liên Minh Châu Âu
Ngày 29 tháng 10: ông Jacues Toubon, Bµ Trß·ng Tß Pháp, Pháp qu¯c
Ngày 26 tháng 9: ông John Howard, Thü tß¾ng Úc 
Ngày 14 tháng 9: ông Alexander Downer, Ng÷ai trß·ng Úc
Ngày 11 tháng 9: ông Jim Bolger, Thü tß¾ng Tân Tây Lan
Ngày 11 tháng 9: ông Don McKinnon, Phó Thü tß¾ng Tân Tây Lan
Ngày 22 tháng 6: ông Nelson Mandela, T±ng th¯ng Nam Phi 
Ngày 17 tháng 7: ông Malcom Rifkind, NgoÕi trß·ng Anh
Ngày 28 tháng 5: ông Bjørn Tore Godal, NgoÕi trß·ng Na Uy
Ngày 27 tháng 5: ông Pekka Haavisto, Bµ Trß·ng Môi Sinh, Ph¥n Lan
Ngày 23 tháng 5: bà Lena Hjelm-Walln, NgoÕi Trß·ng Thøy Ði¬n
Ngày 20 tháng 5: Giáo hoàng Pope John Paul II 
Ngày 15 tháng 5: ông Niels Petersen, NgoÕi Trß·ng Ðan MÕch
Ngày 30 tháng 4: Hoàng tØ Albert, xÑ Monaco

Nåm 1995 
Ngày 13 tháng 9: ông William J. Clinton, T±ng Th¯ng MÛ
Ngày 13 tháng 9: ông Albert Gore, Phó T±ng Th¯ng MÛ
Ngày 4 tháng 5: Tiªn sî Klaus Kinkel, NgoÕi trß·ng ÐÑc
Ngày 23 tháng 6: ông Flavio Cotti, NgoÕi Trß·ng Thøy Sî

Nåm 1994
Ngày 8 tháng 10: bà Gro Harlem Brundtland, Thü Tß¾ng Na Uy
Ngày 3 tháng 7: bàVioleta Chamorro, T±ng Th¯ng Nicaragua
Ngày 17 tháng 6: ông Silvio Berlusconi, Thü Tß¾ng Italy
Ngày 16 tháng 6: ông Oscar Luigi Scalfaro, T±ng Th¯ng Italy
Ngày 9 ttháng 6: ông Marin Gonzalez, Phó Chü T¸ch Liên Minh Châu Âu
Ngày 7 tháng 6: ông Jean Luc Dehene, Thü Tß¾ng Bï 
Ngày 6 tháng 6: ông Pleter Kooilmans, NgoÕi Trß·ng Hà Lan
Ngày 5 tháng 6: ông Wim Kok, T±ng Trß·ng Tài chính Hà Lan
Ngày 29 tháng 4: Giáo sß Karl-Hans Laermann, T±ng Trß·ng Giáo Døc ÐÑc
Ngày 28 tháng 4: ông William J. Clinton, T±ng Th¯ng MÛ
Ngày 28 tháng 4: ông Albert Gore, Phó T±ng Th¯ng MÛ
Ngày 21 tháng 3: ông Yossi Sarid, Bµ Trß·ng Môi Sinh Israel

Nåm 1993
Ngày 16 tháng 11: ông Francois Mitterrand, T±ng Th¯ng Pháp
Ngày 16 tháng 11: ông Alain Juppe, Bµ Trß·ng NgoÕi giao Pháp
Ngày 14 tháng 11: ông Philippe Douste Blazy, Bµ Trß·ng Y Tª Pháp
Ngày 30 tháng 10: ông Alain Carignon, T±ng Trß·ng Thông Tin Pháp
Ngày 28 tháng 10: ông Michel Barnier, Bµ Trß·ng Môi Sinh Pháp 
Ngày 14 tháng 6: Tiªn sî Thomas Klestil, T±ng Th¯ng Áo 
Ngày 14 tháng 6: Tiªn sî Alois Mock, Bµ Trß·ng NgoÕi giao Áo
Ngày 14 tháng 6: Tiªn sî Nikolaus Michalek, Bµ Trß·ng Tß Pháp Áo
Ngày 15 tháng 6: ông Franz Vranitzky, Thü Tß¾ng Áo
Ngày 15 tháng 6: Tiªn sî Erhard Buiek, Phó Thü Tß¾ng Áo
Ngày 29 tháng 6: bà Barbara McDougal, Bµ Trß·ng Nµi Vø Canada
Ngày 12 tháng 5: ông Douglas Hurd, Bµ Trß·ng NgoÕi giao Anh
Ngày 27 tháng 4: ông William J. Clinton, T±ng Th¯ng MÛ
Ngày 27 tháng 4: ông Albert Gore, Phó T±ng Th¯ng MÛ
Ngày 26 tháng 4: ông Warren Christopher, Bµ Trß·ng NgoÕi giao MÛ

Nåm 1992
Ngày 6 tháng 4: ông Gareth Evan, Bµ Trß·ng NgoÕi giao Úc
Ngày 8 tháng 4: ông Paul Keating, Thü Tß¾ng Úc
Ngày 14 tháng 4: ông Don McKinnon, Bµ Trß·ng NgoÕi giao Tân Tây Lan
Ngày 11 tháng 4: ông Carlos Menem, T±ng Th¯ng Argentina
Ngày 17 tháng 5: ông Patiricio Aylwin, T±ng Th¯ng Chile
Ngày 16 tháng 7: Tiªn sî Thomas Klestil, T±ng Th¯ng Áo 
Ngày 26 tháng 7: ông Franz Vranitzky, Thü Tß¾ng Áo

Nåm 1991
Ngày 22 tháng 3: bà Mary Rohinson, T±ng Th¯ng Ái Nhî Lan
Ngày 16 tháng 4: ông George Bush, T±ng Th¯ng MÛ
Ngày 16 tháng 8: His Highness Hans Adam, Prince of Lichtenstein
Ngày 19 tháng 8: ông Rene Felber, Bµ Trß·ng NgoÕi giao Thøy Sî
Ngày 16 tháng 8: ông Ronald Dumas, Bµ Trß·ng NgoÕi giao Pháp
Ngày 2 tháng 9: ông Kurt Waldheim, T±ng Th¯ng Áo
Ngày 2 tháng 9: ông Alois Mock, Bµ Trß·ng NgoÕi giao Áo
Ngày 3 tháng 9: ông Franz Vranitzky, Thü Tß¾ng Áo
Ngày 29 tháng 9: ông Vytautas Landsbergis, T±ng Th¯ng Lithaunia
Ngày 30 tháng 9: ông Gediminas Vagnorius, Thü Tß¾ng Lithaunia
Ngày 1 tháng 10: ông Kazimieras Motieka, Phó T±ng Th¯ng Lithaunia
Ngày 2 tháng 10: ông Anatolijs Gorbunvos, T±ng Th¯ng Lavtia
Ngày 3 tháng 10: ông Andregs Krastins, Phó T±ng Th¯ng Lavtia
Ngày 4tháng 10: ông Bronius Kuzmickas, Phó T±ng Th¯ng Estonia
Ngày 5tháng 10: ông Zhelyn Zhelev, T±ng Th¯ng Bulgaria
Ngày 2 tháng 12: ông John Major, Thü Tß¾ng Anh
Ngày 4 tháng 12: bà Margaretha af Ugglas, T±ng Th¯ng Thøy Ði¬n
Ngày 5 tháng 12: ông Uffe Ellemann-Jensen, Bµ Trß·ng NgoÕi giao Ðan MÕch
Ngày 8 tháng 12: ông Torvald Stoltenberg, Bµ Trß·ng NgoÕi giao Na Uy

Nåm 1990
Ngày 2 tháng 2: ông Vaclav Havel, T±ng Th¯ng Czechoslovakia
Ngày 24 tháng 24: Hon Lizin, Bµ Trß·ng thß½ng MÕi và Hþp Tác Pháp
Ngày 1 tháng 6: ÐÑc Giáo hoàng John Paul II 
Ngày 2 tháng 9: ông Gerry Weiner, NgoÕi Trß·ng Canada
Ngày 10 tháng 9: ông H. van den Broek, Bµ Trß·ng NgoÕi giao Hà Lan
Ngày 7 tháng 10: ông Richard von Weizsacher, T±ng Th¯ng ÐÑc

Nåm 1989
Ngày 27 tháng 6: Tiªn sî Oscar Arias, T±ng Th¯ng Costa Rica
Ngày 3 than1g 7: ông Carlos Salinas de Gortari, T±ng Th¯ng Mexico
Ngày 6 tháng 12: ông Jurgen Wohlrabe, T±ng Th¯ng Tây ÐÑc
Ngày 9 tháng 12: ông Kjell Magne Bondevik, Bµ Trß·ng NgoÕi giao Na Uy
Ngày 10 tháng 12: Vua Olav, Na Uy
Ngày 11 tháng 12: ông Jan P. Syse, Thü Tß¾ng Na Uy

Nåm 1986
Ngày 13 tháng 5: Tiªn sî Rudolf Kirchschlaeger, T±ng Th¯ng Áo
Ngày 27 tháng 5: ông Jacques Chirac, Thü Tß¾ng Pháp

Nåm 1982
Ngày 27 tháng 7: ông Tunku Abdul Rahman, Bµ Trß·ng NgoÕi giao Mã Lai
Ngày 26 tháng 7: ông A. Ratu Perwiranegasa, T±ng Trß·ng Tôn giáo Mã Lai
Ngày 2 tháng 8: Ông Adam Malik, Phó T±ng Th¯ng Nam Dß½ng

Nåm 1980 
Ông Suzuki Zenko, Thü Tß¾ng Nh§t Bän

Nåm 1978
Bà J.R. Jayewardene, Phu nhân T±ng Th¯ng Sri Lanka

Nåm 1973
Ngày 1 tháng 9: ÐÑc Giáo Hòang Pual V
Ngày 10 tháng 10: ông Erskine Chidlers, T±ng Th¯ng Ái Nhî Lan
Ngày 10 tháng 10 ông Lien Cosgrade, Thü Tß¾ng Ái Nhî Lan
Ngày 10 tháng 10: ông Frank Aiken, Bµ Trß·ng NgoÕi giao Ái Nhî Lan

Nåm 1967
Ngày 13 tháng 11: ông Field Marshal T. Kittikachorn, Thü Tß¾ng Thái Lan 
Ngày 14 tháng 11: Vua Bhumibol Adulyadej, Thái Lan

Nåm 1956
T¤t cä các v¸ Thü Tß¾ng, T±ng Th¯ng, Phó T±ng Th¯ng „n е

Nåm 1954 
Mao TrÕch Ðông, Chu Ân Lai và Уng Ti¬u Bình 

10. Mµt Tu sî Ph§t Giáo bình th߶ng

ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma th߶ng nói r¢ng: ''Tôi chï là mµt tu sî Ph§t giáo bình th߶ng, không h½n, hông kém'' (I am just a simple Buddhist monk - no more, no less). S¯ng trong mµt t¸nh th¤t nhö · Dharamsala, Ngài thÑc d§y vào lúc 4 gi¶ sáng, ng°i thi«n, r°i tiªp tøc làm vi®c theo th¶i khóa bi¬u cüa vån phòng chính phü, tiªp khách và di­n giäng giáo lý cho các khóa tu ho£c chÑng minh các ðÕi l­. 

11. Tác ph¦m cüa Ngài :

M£c dù b§n rµn v¾i nhi«u công tác cüa chính phü và ho¢ng Pháp, nhßng ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma cûng dành nhæng th¶i gian nh¤t ð¸nh ð¬ viªt nhæng tác ph¦m Ph§t h÷c, l¸ch sØ, tñ truy®n... ð¬ ph± biªn nhæng tinh túy trong giáo lý cüa Ph§t Ðà. Kh·i viªt cu¯n ''Фt nß¾c và Con ng߶i cüa Tôi'' (My Land and My People) vào nåm 1964 sau khi Ngài ðªn t¸ nÕn tÕi „n е, tính ðªn nay ðã có trên dß¾i 50 tác ph¦m các loÕi, do chính ngài tñ tay viªt ho£c do ð® tØ ghi chép nhæng bài giäng cüa Ngài ho£c h÷ viªt v« ngài. Ðáng chú ý trong s¯ tác ph¦m này là : "Khai m· con m¡t trí tu®" (The opening of the Wisdom eye, xu¤t bän nåm 1972; "Ph§t giáo cüa Tây TÕng'' (The Buddhism of Tibet, xb nåm 1975); "Dalai Lama: chính sách cüa Lòng T×" (The Dalai Lama: A Policy of Kindness, xb nåm 1990); "Tñ do n½i lßu ð¥y'' (Free in Exile, xb nåm 1991); "Ý nghîa cüa cuµc s¯ng'' (The meaning of Life, xb nåm 1992) "Tia sáng trong bóng ðêm" (Flash of Lightning in the Dark of Night, xb nåm 1994); ''Cuµc ð¯i thoÕi v« trách nhi®m chung và giáo døc ''(Dialogues on Universal Responsibility and Education, xb nåm 1995); "SÑc mÕnh cüa lòng t×'' (The power of compassion, xb nåm 1995); "Con ð߶ng giäi thoát'' (The path of Enlightenment, xb nåm 1995); "BÕo lñc và Lòng t× bi/ sÑc mÕnh cüa Ph§t giáo" (Violence and Compassion/ Power of Buddhism, xb nåm 1995); "B¯n Chân Lý M¥u Nhi®m" (The Four Noble Truths, xb nåm 1998); "Ngh® thu§t hÕnh phúc" (The art of Happiness, xb nåm 1998).v.v... (ð¸a chï liên lÕc ð¬ thïnh sách cüa Ngài là: Snow Lion, PO Box 6483. Thaca, NY 14851, USA. Tel: 001-607-273-8519. Fax: 001-607-273-8508. e-mail: Snow Lion. http://www.snowlionpub.com. Wisdom Publication, 361 Newbury Street, Boston, Ma. 02115, USA. Tel: 001-617-536-3358, Fax: 001-617-536-1897. http://www.snowlionpub.com; Dharma Publishing, 2910 San Pablo Ave, Berkeley, CA 94702, USA. Tel: 001-510-548-5407. Fax: 001-510-548-2230. Wisdom Books, 402 Hoe Street, London E17 9AA, UK. Tel: 0044-181-520-5588. Fax: 0044-181-520-0932. http://www.demon.co.uk/wisdom . иa chï liên lÕc v¾i tác giä: His Holiness the Dalai-Lama's Religious and Cultural Society. Gangchen Kyishong, Dharamsala 176215, District Kangra, Himachal Pradesh INDIA.

12. Kªt lu§n:

Nhß sñ mô tä cüa giáo sß Eric Sharpe thánh nhân là ng߶i su¯t ð¶i chú tr÷ng ðªn vi®c mang lÕi an lÕc cho con ng߶i và cuµc ð¶i. Trong khi theo ðu±i lý tß·ng ¤y, h÷ th߶ng phäi hÑng ch¸u nhæng tr· ngÕi, ðau ð¾n ho£c nguy hi¬m ðªn sinh mÕng. ÐÑc ÐÕt Lai LÕt Ma thÑ 14 ðã hi®n thân cho nhæng gì ðã ðßþc mô tä ¤y. Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, sñ xu¤t hi®n cüa ngài nhß là mµt ð¸nh m®nh, ðã th×a kª tß¾c v¸ Dalai Lama · trong mµt giai ðoÕn b¤p bênh nh¤t trong toàn bµ l¸ch sØ cao quý này. Hi®n nay, vçn trong thân ph§n ng߶i t¸ nÕn lßu vong, tuy nhiên, Ngài r¤t lÕc quan và hy v÷ng cho tß½ng lai ðµc l§p và tñ do cho thª gi¾i và xÑ s· cüa Ngài nhß l¶i Ngài ðã nh¡c t¾i trong bÑc Thông Ði®p 2000: "Thª kÖ 20 ð¥y xung ðµt và chiªn tranh. T×ng bß¾c, chúng ta bäo ðäm thª kÖ t¾i s¨ có ð£c tính b¤t bÕo ðµng và ð¯i thoÕi, là ði«u ki®n tiên quyªt ð¬ cùng hi®n hæu bên nhau trong hòa bình". "Xã hµi nào cûng có nhæng khác bi®t và xung ðµt. Tuy v§y, chúng ta c¥n phát tri¬n ni«m tin tß·ng r¢ng: ð¯i thoÕi và tình bÕn là mµt ð߶ng l¯i chính ch¡n ð¬ tránh bÕo ðµng. Trß¾c thiên kÖ m¾i, ði«u m÷i ng߶i c¥n thñc hi®n là tång c߶ng tinh th¥n trách nhi®m ð¯i v¾i qu¯c tª". /.

T±ng hþp theo các tài li®u:

- Mary craig (1997) Kundun, A biography of the Family of the Dalai Lama, Harper Collins Publishers, London
- Roger Hicks & Ngakpa Chogyam (1984) Great Ocean, An Authories Biography of the Buddhist Monk Tenzin Gyatso   His Holiness The 14th Dalai Lama, Element Books, Great Britain.
- Tenzin Gyatso Dalai Lama (1998), Freedom in Exile, Snow Lion Publications, New York.

Computer typesetting: Häi HÕnh