Và cûng v¾i møc ðích cúng d߶ng Pháp trong d¸p ÐÕi L­ Ph§t Ðän nåm nay, chúng tôi lña ch÷n bän d¸ch Kinh Pháp Cú ð¬ trình bày nµi dung và gi¾i thi®u cùng quý v¸ và các Ph§t TØ, mµt bän kinh Pàli, có th¬ nói ðßþc d¸ch ra cùng nhi«u thÑ tiªng nh¤t trên thª gi¾i, mµt bän kinh ðßþc các v¸ Sa Di các nß¾c theo Ph§t Giáo Nam Tông h÷c thuµc lòng khi bß¾c chân vào ð¶i s¯ng tu hành, mµt bài kinh có th¬ xem là chÑa ðñng mµt cách súc tích và trung thành nh¤t nhæng l¶i dÕy nguyên thüy cüa ÐÑc Ph§t.

Bµ Dhammapada tÑc là Pháp Cú g°m có 423 bài k® (gàthà), chia thành 26 ph¦m hay vagga, m²i ph¦m ð£t tr÷ng tâm vào mµt ð« tài chính, nhß "Ph¦m v« Tâm" quy tø các câu k® nói v« Tâm, "Ph¦m Không Phóng D§t" quy tø các bài k® nói v« "HÕnh không phóng d§t".

Giá tr¸ chính cüa Bµ Kinh Pháp Cú là · ch² kinh này chÑa ðñng mµt cách g÷n gh¨ và ð¥y ðü giáo lý nguyên thüy cüa ÐÕo Ph§t, và nhæng giáo lý này ðßþc trình bày dß¾i hình thÑc các bài k® ð½n giän và súc tích g°m ph¥n l¾n là 4 câu, thïnh thoäng lên ðªn 6 câu và m²i câu g°m có 8 âm ð°ng ð«u.

H½n næa, trong T§p Pháp Cú này, ÐÑc Ph§t dùng phß½ng pháp ð¸nh nghîa và các ví dø ð¬ trình bày giáo lý cüa mình, và chúng ta có th¬ nói Ngài v§n døng r¤t thành công hai phß½ng pháp này, nhß ðoÕn sau s¨ nêu rõ.

Trß¾c hªt, Kinh Pháp Cú g°m có mµt s¯ bài k® có tính cách cách ngôn, di­n tä mµt s¯ nh§n xét chung v« cuµc ð¶i, v« con ng߶i, không mang màu s¡c tôn giáo, không có phân bi®t qu¯c gia chüng tµc.

— ð¶i, th§t khó tránh khöi b¸ chê nhß bài k® khéo di­n tä:

"A-tu- la nên biªt
Xßa v§y, nay cûng v§y:
Ng°i im, b¸ ng߶i chê,
Nói nhi«u, b¸ ng߶i chê,
Nói v×a phäi, b¸ chê.
Làm ng߶i không b¸ chê,
Th§t khó tìm · ð¶i." (PC 227)

Và tiªp theo, cùng mµt dòng tß tß·ng:

"Xßa, v¸ lai, và nay,
Ðâu có sñ ki®n này:
Ng߶i hoàn toàn b¸ chê,
Ng߶i tr÷n v©n ðßþc khen." (PC 228)

Nhìn thái ðµ cüa loài ng߶i ð¯i v¾i h§n thù, ÐÑc Ph§t ðßa ra nh§n xét:

"V¾i h§n di®t h§n thù,
жi này không có ðßþc,
Không h§n di®t h§n thù,
Là ð¸nh lu§t ngàn thu." (PC 5)

R°i v¾i lòng t× mçn thß½ng xót chúng sanh, Ngài th¤y rõ chúng sanh ít ng߶i bö ác làm lành, ít ngßþi hß¾ng tìm giäi thoát:

"Ít ng߶i giæa nhân loÕi,
Ъn ðßþc b¶ bên kia. [1]
Còn s¯ ng߶i còn lÕi
Xuôi ngßþc chÕy b¶ này." (PC 85)

Tuy v§y, v¾i lòng tin tß·ng · khä nång hß¾ng thßþng cüa con ng߶i, ÐÑc Ph§t nói ðªn hoa sen n· trên ð¯ng rác bøi ð¶i:

"Nhß giæa ð¯ng rác nh¾p,
Quång bö giæa ð߶ng l¾n,
Ch² ¤y hoa sen n·,
Th½m sÕch, ð©p ý ng߶i." (PC 58)

Cái nhìn cüa ÐÑc Ph§t bao gi¶ cûng là cái nhìn hß¾ng thßþng, cái nhìn ðªn ti«m lñc hi«n thi®n cüa con ng߶i khi Ngài nhìn th¤y ðßþc hoa sen n· trên ð¯ng rác bøi ð¶i.

Tuy v§y, Ngài không bao gi¶ tránh né nhæng hi®n trÕng ðè nén trên kiªp s¯ng con ng߶i, và ðã là ng߶i th¶i làm sao tránh khöi già, tránh khöi b®nh, tránh khöi chªt. Nhß các câu k® sau ðây khéo di­n tä cänh già, cänh b®nh, cänh chªt làm b¯i cänh cho ð¶i s¯ng con ng߶i:

"Nhß trái b¥u mùa thu,
B¸ v¤t bö quång ði,
Nhóm xß½ng tr¡ng b° câu,
Th¤y chúng có vui gì?" (PC 149)

Hay:

"Ngß½i nay gi¯ng lá héo,
Diêm sÑ ðang ch¶ ngß½i,
Ngß½i ðÑng trß¾c cØa chªt,
Ð߶ng tr߶ng thiªu tß lß½ng." (PC 235)

Ho£c:

"V¾i g§y ng߶i chån bò
Lùa bò ra bãi cö,
Cûng v§y, già và chªt
Lùa ng߶i ðªn mÕng chung." (PC 135)

Khi nói ðªn con ng߶i b¸ già, b¸ b®nh, b¸ chªt Ngài phân tích con ng߶i g°m có thân và tâm, hai thành ph¥n này ðóng mµt vai trò quan tr÷ng trong ð¶i s¯ng con ng߶i. Và Ngài phân tích tính ch¤t cüa thân và khä nång cüa thân:

"Không bao lâu thân này,
S¨ n¢m dài trên ð¤t,
B¸ v¤t bö, vô thÑc,
Nhß khúc cây vô døng." (PC 41)

Tuy v§y, thân này không phäi hoàn toàn vô døng và ð¯i v¾i ng߶i có trí, thân sanh tØ có th¬ làm ðßþc biªt bao vi®c t¯t:

"Nhß t× mµt ð¯ng hoa,
Nhi«u tràng hoa ðßþc làm,
Cûng v§y thân sanh tØ,
Làm ðßþc nhi«u thi®n sñ." (PC 53)

Và nhæng ai biªt quán thân nhß b÷t nß¾c, nhß huy­n cänh, cûng có th¬ nh¶ thân này ðßþc giác ngµ giäi thoát. Ðây là mµt chÑng minh næa v« cái nhìn cüa ÐÑc Ph§t ðªn ti«m lñc hß¾ng th߶ng cüa con ng߶i:

"Biªt thân nhß b÷t nß¾c,
Ngµ thân là nhß huy­n,
Bë tên hoa cüa ma,
Vßþtt t¥m m¡t th¥n chªt." (PC 46)

G¡n li«n v¾i thân là tâm ; và tâm là mµt cái gì khó n¡m giæ, hay khinh ðµng, hoäng h¯t, khó hµ trì, khó nhiªp:

"Tâm hoäng h¯t giao ðµng,
Khó hµ trì, khó nhiªp,
Ng߶i trí làm tâm thÆng,
Nhß thþ tên, làm tên." (PC 33)

Hay:

"Khó n¡m giæ khinh ðµng,
Theo các døc, quay cu°ng.
Lành thay, ði«u phøc tâm;
Tâm ði«u, an lÕc ðªn." (PC 35)

Nhß v§y, chúng ta th¤y rõ, tâm dçn ð¥u các Pháp, tâm là t¯i thßþng, tâm tÕo tác ra thi®n ác, ðúng nhß hai bài k® sau ðây ðã khéo di­n tä:

"Ý dçn ð¥u các Pháp,
Ý làm chü, ý tÕo.
Nªu v¾i ý ô nhi­m,
Nói lên hay hành ðµng,
Kh± não bß¾c theo sau,
Nhß xe, chân v§t kéo." (PC 1)

Hay:

"Ý dçn ð¥u các Pháp,
Ý làm chü, ý tÕo.
Nªu v¾i ý thanh t¸nh,
Nói lên hay hành ðµng,
An lÕc bß¾c theo sau,
Nhß bóng, không r¶i hình." (PC 2)

Sau khi nh§n xét v« thân tâm con ng߶i, nhæng yªu ði¬m cûng nhß nhæng ßu ði¬m thân ph§n con ng߶i, sau khi so sánh v« kinh nghi®m bän thân, tñ mình tìm nguyên nhân sanh tØ, tñ mình tìm ðßþc con ð߶ng giäi thoát cho mình và t¤t cä chúng sanh, b²ng nhiên ÐÑc Ph§t th¯t lên nhæng l¶i cäm hÑng nhß sau, nhæng l¶i nói ð¥u tiên cüa Ngài sau khi Ngài giác ngµ:

"Lang thang bao kiªp s¯ng,
Ta tìm nhßng chÆng g£p,
Ng߶i xây dñng nhà này,
Kh± thay, phäi tái sanh." (PC 153)

Hay:

"Ôi ng߶i làm nhà kia [2]
Nay ta ðã th¤y ngß½i!
Ngß½i không làm nhà næa!
Ðòn tay [3] ngß½i b¸ gãy,
Kèo cµt [4] ngß½i b¸ tan
Tâm ta ðÕt t¸ch di®t,
Tham ái thäy tiêu vong!" (PC 154)

Và r°i Ngài nói lên mµt cách tóm t¡t, nhßng hªt sÑc chính xác và cô ð÷ng, hß¾ng ði chung cho con ng߶i, mµt bài k® mà th߶ng th߶ng ng߶i ð¶i cho là mµt câu ðÕo ðÑc, khuyên bö ác làm lành, nhßng th§t sñ là mµt thái ðµ r¤t dÑt khoát giæa thi®n và ác, mµt sñ lña ch÷n giæa ðêm ðen tßþng trßng cho b¤t thi®n, và tr¶i sáng tß(r)ng trßng cho thi®n pháp, và cûng là mµt con ð߶ng hß¾ng thi®n, mµt con ð߶ng ðµc ðÕo, (eko maggo), mµt phß½ng pháp tu thân, ðßa ðªn tñ tâm chói sáng:

"Không làm m÷i ði«u ác,
Thành tñu các hÕnh lành,
Tâm ý giæ trong sÕch,
Chính l¶i chß Ph§t dÕy." (PC 183)

Bài k® tiªp nói rõ h½n con ð߶ng ¤y, v¾i mµt vài chi tiªt:

"Không phï báng phá hoÕi,
Hµ trì gi¾i cån bän,
Ån u¯ng có tiªt ðµ,
Sàng t÷a ch² nhàn t¸nh.
Chuyên chú tång thßþng tâm,
Chính l¶i chß Ph§t dÕy." (PC 185)

Chúng ta có th¬ nói, l¶i dÕy ð¥u tiên cüa ÐÑc Ph§t là ch¾ có làm ði«u ác, hay nói mµt cách chính xác h½n, ng߶i Ph§t tØ là ng߶i ðã lña ch÷n giæa thi®n và ác, nh¤t ð¸nh phäi r¶i ð¸a bàn cüa ng߶i ác và bß¾c vào ð¸a bàn cüa ng߶i thi®n.

Яi v¾i Ác, ð¯i v¾i b¤t thi®n, c¥n có mµt nhh§n ð¸nh dÑt khoát:

"Tà hÕnh nh½ ðàn bà,
Xan tham nh¾p kë thí,
Ác pháp là vªt nh½,
жi này và ð¶i sau." (PC 242)
Hay:

"T¯t h½n nu¯t hòn s¡t,
Cháy ðö nhß than h°ng,
H½n ác gi¾i buông lung,
Ån ð° ån qu¯c ðµ." (PC 308)

Và sau ðây, là nhæng kªt quä ðang ch¶ ðþi ng߶i làm ác, không th¬ nào tránh ðßþc:

"Ho£c kh± th÷ kh¯c li®t,
Thân th¬ b¸ thß½ng vong,
Ho£c th÷ b®nh k¸ch li®t,
Hay loÕn ý tán tâm." (PC 138)

Hay:

"Ho£c tai h÷a t× vua,
Hay b¸ vu tr÷ng tµi,
Bà con phäi ly tán,
Tài sän b¸ nát tan." (PC 139)

Ho£c:

"Ho£c phòng ¯c nhà cØa,
B¸ höa tai thiêu ð¯t,
Khi thân hoÕi mÕng chung
Ác tu® sanh ð¸a ngøc." (PC 140)

Яi v¾i các cß sî tÕi gia, ÐÑc Ph§t nói lên tai hÕi ð¯i v¾i ai phá nåm gi¾i cån bän cüa ng߶i ð® tØ tÕi gia:

"Ai · ð¶i sát sinh,
Nói láo không chân th§t,
— ð¶i l¤y không cho,
Qua lÕi v¾i vþ ng߶i." (PC 246)

Hay:

"U¯ng rßþu men, rßþu n¤u,
Ng߶i s¯ng ðam mê v§y,
Chính ngay tÕi ð¶i này,
Tñ ðào b¾i g¯c mình." (PC 247)

Và ÐÑc Ph§t không quên nh¡c nh· các v¸ Sa môn xu¤t gia, phäi biªt tôn tr÷ng áo cà sa và gìn giæ gi¾i hÕnh:

"Nhi«u ng߶i khoác cà sa,
Ác hÕnh không nhiªp phøc,
Ng߶i ác, do ác hÕnh,
Phäi sanh cõi иa ngøc." (PC 307)

"Nhß cö sa [5] vøng n¡m,
T¤t b¸ h÷a ðÑt tay,
HÕnh Sa môn tà vÕy,
T¤t b¸ ð÷a ð¸a ngøc." (PC 311)

L¶i khuyên th¶i th§t d­ dàng, nhßng loài ng߶i ðâu có d­ dàng phøc thi®n. Vì con ng߶i, ðã lâu ð¶i lâu kiªp b¸ nhæng phi«n não cån bän nhiªp phøc chi ph¯i, nhß bài k® sau ðây than trách:

"LØa nào b¢ng lØa tham!

Ch¤p nào b¢ng sân h§n!

Lß¾i nào b¢ng lß¾i si!

Sông nào b¢ng sông ái!" (PC 251)

Và khi ðã nói ðªn ái, nh¤t là ái døc, th¶i th§t là cä mµt ð« tài muôn ði®u, mà ðã là con ng߶i, th§t khó mà thoát ly. Và vì v§y, th§t không gì lÕ, nªu ÐÑc Ph§t ðã dành nhi«u câu k® cho ái døc:

"Ái luyªn sinh s¥u ßu,

Ái luyªn sinh sþ hãi,

Ai thoát khöi luyªn ái,

Không s¥u, ðâu sþ hãi?" (PC 213)

Và:

"Ng߶i s¯ng ð¶i phóng d§t,

Ái tång nhß dây leo.

Nhäy ð¶i này ð¶i khác,

Nhß vßþn tham quä r×ng." (PC 334)

Hay:

"Nhß cây b¸ ch£t ð¯n,

G¯c chßa hÕi, vçn m÷c,

Ái tuÏ miên chßa nh±,

Kh± này vçn sanh hoài." (PC 338)

"Khi nào chßa c¡t ti®t,

Ái døc cüa gái trai,

Tâm ý vçn buµc ràng,

Nhß bò con vú m©." (PC 284)

Ho£c:

"D¥u mßa b¢ng ti«n vàng,

Các døc khó thöa mãn,

Døc ð¡ng nhi«u, ng÷t ít,

Biªt v§y là b§c Trí." (PC 186)

"Dòng ái døc chäy kh¡p,

Nhß giây leo m÷c tràn,

Th¤y giây leo v×a sanh,

V¾i tu®, hãy ðoÕn g¯c." (PC 340)

Ho£c:
 

"Ch¾ g¥n gûi ng߶i yêu,

Tr÷n ð¶i xa kë ghét,

Yêu không g£p là kh±.

Oán phäi g£p cûng ðau." (PC 210)

"Ng߶i ð¡m say ái døc,

Tñ lao mình xu¯ng dòng,

Nhß nh®n sa lß¾i d®t,

Ng߶i trí c¡t tr× nó,

Bö m÷i kh± không màng." (PC 347)

Dù ái døc trói buµc con ng߶i n£ng n« ch£t ch¨ nhß v§y, nhßng con ng߶i vçn có th¬ thoát ly ái døc, nªu con ng߶i có ý chí, có ngh¸ lñc:

"Ai s¯ng trong ð¶i này,

Ái døc ðßþc hàng phøc.

S¥u r½i khöi ng߶i ¤y,

Nhß gi÷t nß¾c lá sen." (PC 336)

— ðây, mµt l¥n næa cái nhìn con ng߶i hß¾ng thßþng cüa ÐÑc Ph§t ðßþc chÑng minh cø th¬. Ái døc tuy là nguyên nhân cüa ðau kh±, là ngu°n g¯c cüa sanh tØ luân h°i, nhßng vô minh luôn luôn giæ vai trò chü ch¯t:

"Trong hàng c¤u uª ¤y,

Vô minh, nh½ t¯i thßþng.

ÐoÕn nh½ ¤y, tÖ kheo,

Thành b§c không uª nhi­m!" (PC 243)

Hay:

"Không chân, tß·ng chân th§t,

Chân th§t, th¤y không chân:

Chúng không ðÕt chân th§t,

Do tà tß tà hÕnh." (PC 11)

V¾i hai bài k® trên, chúng ta ðã th¤y vai trò chü yªu cüa Vô minh và Tà kiªn trong các ngu°n g¯c phát sanh các hành vi b¤t thi®n. Và nhß v§y chúng ta cûng không lÕ gì khi ÐÑc Ph§t khuyên chúng ta không nên tu kh± hÕnh, không nên chuyên lo tª tñ, vì nhæng hành ðµng này không dçn chúng ta ðªn giác ngµ giäi thoát:

"Không phäi s¯ng lõa th¬,

B®n tóc, tro trét mình,

Tuy®t thñc, lån trên ð¤t,

S¯ng nh¾p, siêng ng°i x±m,

Làm con ng߶i ðßþc sÕch,

Nªu không tr× nghi ho£c." (PC 141)

Hay:

"Su¯t nåm cúng tª v§t,

Ь c¥u phß¾c · ð¶i,

Không b¢ng mµt ph¥n tß,

Kính l­ b§c chính trñc." (PC 108)

Ho£c:

"D¥u träi mµt tråm nåm,

Th¶ lØa tÕi r×ng sâu,

ChÆng b¢ng trong giây lát

Cúng d߶ng b§c tñ tu.

Cúng d߶ng v§y t¯t h½n,

H½n tråm nåm tª tñ." (PC 107)

Khuyên tránh xa kh± hÕnh, tª tñ, tuy®t thñc, ÐÑc Ph§t hß¾ng dçn chúng ta ý thÑc ðßþc sñ quan tr÷ng cüa nghi®p tÑc là hành ðµng cüa mình làm, vì chï có hành ðµng m¾i là quan tr÷ng, m¾i là chü yªu, nhß bài k® sau ðây nêu rõ:

"Tñ mình, ði«u ác làm,

Tñ mình, làm nhi­m ô.

Tñ mình, ác không làm,

Tñ mình, làm thanh t¸nh.

T¸nh, không t¸nh tñ mình.

Không ai thanh t¸nh ai!" (PC 165)

Nói suông không ðü, l¶i nói phäi ðßþc vi®c làm ði theo m¾i mong có kªt quä:

"Nhß bông hoa tß½i ð©p,

Có s¡c, nhßng không hß½ng.

Cûng v§y, l¶i khéo nói,

Không làm, không kªt quä." (PC 51)

Hay:

"Nhß bông hoa tß½i ð©p,

Có s¡c, lÕi thêm hß½ng.

Cûng v§y, l¶i khéo nói,

Có làm, có kªt quä." (PC 52)

Và ð¯i v¾i ng߶i xu¤t gia cûng v§y, thuyªt pháp suông không ðü:

"Nªu ng߶i nói nhi«u kinh,

Không hành trì, phóng d§t,

Nhß kë chån bò ng߶i,

Không ph¥n Sa môn hÕnh." (PC 19)

Nhß v§y, chï có hành ðµng, chï có nghi®p là quan tr÷ng, vì chính nghi®p m¾i ðem lÕi kªt quä t¯t ð©p hay không t¯t ð©p cho con ng߶i và ng߶i m¾i th§t là chü nhân cüa nghi®p, tác thành ra nghi®p, và khi nghi®p ðã làm r°i, th¶i không th¬ nào tr¯n tránh kªt quä cüa nghi®p:

"Không trên tr¶i giæa bi¬n.

Không lánh vào ðµng núi,

Không ch² nào trên ð¶i,

Tr¯n ðßþc quä ác nghi®p." (PC 127)

Hay:

"Ði«u ác tñ mình làm,

Tñ mình sanh, mình tÕo

Nghi«n nát kë ngu si,

Nhß kim cß½ng, ng÷c báu." (PC 161)

Do v§y, con ð߶ng duy nh¤t là bö ác, tránh xa ði«u ác, và ch¾ có khinh th߶ng ác nhö!

"Ít bÕn ð߶ng, nhi«u ti«n,

Ng߶i luôn tránh ð߶ng hi¬m.

Mu¯n s¯ng, tránh thu¯c ðµc,

Hãy tránh ác nhß v§y." (PC 123)

"Ch¾ chê khinh ði«u ác,

Cho r¢ng: 'chßa ðªn mình'

Nhß nß¾c nhö t×ng gi÷t,

R°i bình cûng ð¥y tràn.

Ng߶i ngu chÑa ð¥y ác.

Do ch¤t chÑa d¥n d¥n." (PC 121)

Và ng߶i ðã làm ác, th¶i ch¶ ðþi là bu°n kh±, s¥u muµn và than khóc:

"Nay s¥u, ð¶i sau s¥u,

Kë ác, hai ð¶i s¥u;

Nó s¥u, nó ßu não,

Th¤y nghi®p uª mình làm." (PC 15)

Hay:

"Nay than, ð¶i sau than,

Kë ác hai ð¶i than,

Nó than: 'Ta làm ác!'

Ð÷a cõi dæ, than h½n." (PC 17)

Và do v§y, ÐÑc Ph§t khuyên chúng ta hãy g¤p làm ði«u lành, bö ði«u ác:

"Hãy g¤p làm ði«u lành,

Ngån tâm làm ði«u ác.

Ai ch§m làm vi®c lành

Ý ßa thích vi®c ác." (PC 116)

Bao gi¶ cûng v§y, l¶i khuyên cüa ÐÑc Ph§t là l¶i khuyên cüa các b§c cha lành (t× phø) mu¯n con cháu làm lành tránh ác, và tin tß·ng r¢ng con cháu mình có th¬ làm ðßþc khi ðã ch¤p nh§n lý thuyªt nghi®p báo, khi ðã phân bi®t ðßþc thi®n và ác khi ðã cß½ng quyªt tránh xa không làm ði«u ác, th¶i chúng ta phäi bß¾c thêm mµt bß¾c næa. Tránh ði«u ác chßa ðü, c¥n phäi làm ði«u lành, c¥n phäi hành ðµng lành!

"Ch¾ chê khinh ði«u thi®n,

Cho r¢ng: 'Chßa ðªn mình',

Nhß nß¾c nhö t×ng gi÷t,

R°i bình cûng ð¥y tràn.

Ng߶i trí chÑa ð¥y thi®n,

Do ch¤t chÑa d¥n d¥n." (PC 122)

Và khi ðã làm lành, ðã hành ðµng thi®n, th¶i ch¶ ðþi là quä lành chochúng ta:

"Khách lâu ngày ly hß½ng,

An toàn t× xa v«,

Bà con cùng thân hæu,

Hân hoan ðón chào m×ng." (PC 219)

Hay:

"Cûng v§y các phß¾c nghi®p,

Ðón chào ng߶i làm lành,

жi này ðªn ð¶i sau,

Nhß thân nhân, ðón chào." (PC 220)

Và khi ðã làm lành, ðã tÕo các nghi®p hi«n thi®n, Ta có quy«n th¯t lên n²i ni«m sung sß¾ng an vui sau ðây:

"Nay vui, ð¶i sau vui,

Làm phß¾c, hai ð¶i vui !

Nó vui, nó an vui,

Th¤y nghi®p t¸nh mình làm." (PC 16)

Hay:

"Nay sß¾ng, ð¶i sau sß¾ng,

Làm phß¾c, hai ð¶i sß¾ng.

Nó sß¾ng: 'Ta làm thi®n',

Sanh cõi lành, sß¾ng h½n." (PC 18)

Và mu¯n cho ni«m an vui t°n tÕi lâu dài, mu¯n nuôi dßÞng thi®n nghi®p, ng߶i Ph§t tØ c¥n hß¾ng thân nghi®p, kh¦u nghi®p, ý nghi®p v« các vi®c lành:

"B§c trí bäo v® thân

Bäo v® luôn l¶i nói,

Bäo v® cä tâm tß,

Ba nghi®p khéo bäo v®." (PC 234)

Hay:

"L¶i nói ðßþc th§n tr÷ng,

Tâm tß khéo hµ phòng,

Thân ch¾ làm ði«u ác,

Hãy giæ ba nghi®p t¸nh,

ChÑng ðÕo Thánh nhân dÕy." (PC 281)

Sau khi ðã chï dÕy lý thuyªt v« hành ðµng và nêu rõ con ng߶i làm chü nghi®p cüa mình và ch¸u kªt quä các hành vi thi®n ác cüa mình, ÐÑc Ph§t mu¯n cho con ng߶i ý thÑc rõ r®t b¢ng con ng߶i th§t sñ hoàn toàn làm chü v§n m®nh cüa mình, nên Ngài tuyên b¯ rõ ràng Ngài chï là ÐÕo Sß dçn ð߶ng chï l¯i, không th¬ cÑu r²i ho£c làm thay cho ai, và con ng߶i phäi tñ chü l¤y mình, tñ mình ði trên con ð߶ng giäi thoát:

"Nªu ngß½i theo ð߶ng này,

Ðau kh± ðßþc ðoÕn t§n,

Ta dÕy ngß½i con ð߶ng.

V¾i trí, gai chß¾ng di®t." (PC 275)

Hay:

"Ngß½i hãy nhi®t tình làm,

Nhß Lai chï thuyªt dÕy,

Ng߶i hành trì thi«n ð¸nh,

Thoát trói buµc Ác Ma." (PC 276)

Và do v§y con ng߶i phäi tñ nß½ng tña mình, tñ mình th¡p ðß¾c lên mà ði:

"Tñ mình y chï mình,

Nào có y chï khác,

Nh¶ khéo ði«u phøc mình,

Ðßþc y chï khó ðßþc." (PC 160)

Hay:

"Tñ mình y chï mình,

Tñ mình ði ðªn mình.

V§y hãy tñ ði«u phøc.

Nhß khách buôn ngña hi«n." (PC 380)

Và không có gì khó khån h½n ngßþi biªt tñ ði«u phøc:

"Hãy tñ làm cho mình,

Nhß ði«u mình dÕy ng߶i.

Khéo tñ ði«u, ði«u ng߶i,

Khó thay tñ ði«u phøc." (PC 159)

Hay:

"Ng߶i tr¸ thüy dçn nß¾c,

Kë làm tên n¡n tên

Ng߶i thþ mµc u¯n ván.

B§c tß ði«u, ði«u thân." (PC 145)

Chï có ng߶i biªt tñ ði«u, m¾i tñ mình xây dñng lên hòn ðäo, nß¾c løt không có th¬ ng§p tràn:

"N² lñc, không phóng d§t,

Tñ ði«u, khéo chª ngñ,

B§c trí xây hòn ðäo,

Nß¾c løt khó ng§p tràn." (PC 25)

Hay:

"Hãy tñ làm hòn ðäo,

Tinh c¥n g¤p, sáng su¯t,

Tr× c¤u uª, thanh t¸nh,

ChÆng tr· lÕi sanh già." (PC 238)

Và khi tñ mình ðã xây dñng n±i hòn ðäo, tñ mình chiªn th¡ng mình, ÐÑc Ph§t không tiªc l¶i tán thán mµt ng߶i tñ chiªn th¡ng nhß v§y:

"D¥u Thiên Th¥n, Thát Bà,

D¥u Ma v¾i PhÕm Thiên,

Không ai chiªn th¡ng n±i,

Ng߶i tñ th¡ng nhß v§y." (PC 105)

Hay:

"D¥u tÕi bãi chiªn tr߶ng,

Th¡ng ngàn ngàn quân ð¸ch,

Tñ th¡ng mình t¯t h½n.

Th§t chiªn th¡ng t¯i thßþng." (PC 103)

Con ð߶ng ðÕo ðã m· rµng thênh thang. Các pháp môn ðã ðßþc giäng dÕy, và con ng߶i tiªn d¥n trên lµ trình giäi thoát giác ngµ, ðã th¤y rõ hành lµ nào c¥n phäi d¤n bß¾c, giáo lý nào c¥n phäi h÷c höi, pháp môn nào c¥n phäi hành trì:

"Ai dùng các hÕnh lành,

Làm xóa m¶ nghi®p ác,

Chói sáng rñc ð¶i này,

Nhß trång thoát mây che." (PC 173)

Hay:

"L¤y không gi§n, th¡ng gi§n,

L¤y thi®n th¡ng không thi®n,

L¤y thí th¡ng xan tham,

L¤y ch½n th¡ng hß ngøy." (PC 320)

Con ð߶ng tu hành mµt khi ðã m· rµng th¶i hÕnh tu ðßþc trình bày dß¾i nhi«u hình thÑc, dß¾i nhi«u s¡c thái:

"Ai ch§n ðßþc phçn nµ

Nhß d×ng xe ðang lån,

Ta g÷i ng߶i ðánh xe,

Kë khác, c¥m cß½ng h¶." (PC 222)

Ðây là hÕnh nhçn nhøc ðßþc tán dß½ng:

"Ta nhß voi giæa tr§n,

HÑng ch¸u cung tên r½i.

Ch¸u ðñng m÷i phï báng,

Ác gi¾i r¤t nhi«u ng߶i." (PC 320)

Hiªu kính cha m©, cûng ðßþc tán thán:

"Vui thay, hiªu kính m©,

Vui thay, hiªu kính cha.

Vui thay, kính Sa-môn

Vui thay, kính Hi«n Thánh." (PC 332)

HÕnh không phóng d§t ðßþc ð« c§p ðªn r¤t nhi«u, vì có hÕnh không phóng d§t, m¾i có th¬ bäo v® tñ thân, m¾i siêng nång tinh c¥n, m¾i có th¬ d¤n thân trên con ð߶ng giäi thoát:

"Ai s¯ng trß¾c buông lung,

Sau s¯ng không phóng d§t,

Chói sáng rñc ð¶i này,

Nhß trång thoát mây che." (PC 172)

Hay:

"Hãy vui không phóng d§t,

Khéo phòng hµ tâm ý.

Kéo mình khöi ác ðÕo,

Nhß voi b¸ sa l¥y." (PC 327)

Và v¾i mµt s¯ bài k® liên tiªp, Ngài trñc tiªp nh¡n nhü các ð® tØ Gotama, tÑc là các ð® tØ cüa Ngài, nhæng l¶i dÕy thiªt thñc, ði ðªn tâm, thay ð±i hÆn ð¶i s¯ng th߶ng nh§t bên ngoài, mµt khi mình ý thÑc ðßþc mình là ð® tØ cüa ÐÑc Ph§t, tÑc là mình phäi nghe nhæng l¶i dÕy cüa v¸ B±n sß cüa mình, ð¬ tñ sØa mình, ð¬ tñ xÑng ðáng là ð® tØ cüa mµt b§c giác ngµ, giäi thoát:

"Ю tØ Gotama!

Luôn luôn tñ tïnh giác,

Vô lu§n ngày hay ðêm,

Ý vui ni«m b¤t hÕi." (PC 300)

Hay:

"Ю tØ Gotama!

Luôn luôn tñ tïnh giác,

Vô lu§n ngày hay ðêm,

Th߶ng ni®m tß·ng s¡c thân." (PC 295)

Hay:

"Ю tØ Gotama!

Luôn luôn tñ tïnh giác,

Vô lu§n ngày hay ðêm,

Th߶ng tß·ng ni®m Ph§t Ðà!" (PC 296)

Ho£c:

"Ю tØ Gotama!

Luôn luôn tñ tïnh giác,

Vô lu§n ngày hay ðêm,

Th߶ng tß·ng ni®m Chánh Pháp." (PC 297)

Ho£c:

"Ю tØ Gotama!

Luôn luôn tñ tïnh giác,

Vô lu§n ngày hay ðêm,

Th߶ng tß·ng ni®m Tång già." (PC 298)

Ho£c:

"Ю tØ Gotama!

Luôn luôn tñ tïnh giác,

Vô lu§n ngày hay ðêm,

Ý vui tu thi«n quán!" (PC 301)

Các hÕnh tu th§t r¤t nhi«u, các pháp môn r¤t là khác bi®t, nhßng không mµt hÕnh tu và pháp môn nào ra khöi Gi¾i иnh Tu®, hß¾ng ði tu¥n tñ duy nh¤t ðßa ðªn giäi thoát, hÕnh tu liên h® h± tß½ng ðßa ðªn giác ngµ:

"Sáng sáng th¦m xét kÛ,

B§c có trí tán thán,

B§c trí không tÏ vªt,

Ð¥y ðü Gi¾i иnh Tu®." (PC 229)

Trß¾c hªt, nói v« Gi¾i và иnh song tu!

"D¥u s¯ng mµt tråm nåm,

Ác gi¾i, không thi«n ð¸nh,

T¯t h½n s¯ng mµt ngày,

Trì gi¾i, tu thi«n ð¸nh." (PC 110)

Hay:

"Ng߶i h¢ng tu thi«n ð¸nh,

Th߶ng kiên trì tinh t¤n,

B§c trí hß·ng Niªt Bàn.

Ách an t¸nh, vô thßþng." (PC 23)

T× ð¸nh, ng߶i tu tiªn d¥n ðªn trí tu®:

"Cûng v§y giæa qu¥n sanh,

Uª nhi­m, mù, phàm tøc.

Ю tØ b§c Chánh giác,

Sáng ng¶i v¾i Tu® Trí." (PC 59)

Hay:

"Hãy nhìn nhß b÷t nß¾c,

Hãy nhìn nhß cänh huy­n,

Quán nhìn ð¶i nhß v§y,

Th¥n chªt không b¡t g£p." (PC 170)

Nhßng th§t sñ, thi«n ð¸nh và trí tu® không bao gi¶ r¶i nhau:

"Không trí tu®, không thi«n,

Không thi«n, không trí tu®.

Ng߶i có thi«n, có tu®,

Nh¤t ð¸nh g¥n Niªt Bàn." (PC 372)

Hay:

"Tu thi«n trí tu® sanh,

Bö thi«n, trí tu® di®t;

Biªt còn ð߶ng hai ngä,

Ðßa ðªn hæu, phi hæu,

Hãy tñ mình n² lñc,

Khiªn trí tu® tång trß·ng." (PC 282)

Ho£c:

"Ai s¯ng mµt tråm nåm

Ác tu®, không thi«n ð¸nh,

T¯t h½n s¯ng mµt ngày,

Có tu®, tu thi«n ð¸nh!" (PC 111)

Và con ð߶ng Gi¾i иnh Tu® cu¯i cùng cûng dçn khách læ hành d¤n thân trên ðÕo lµ giäi thoát, tiªn d¥n ðªn Niªt bàn, ðích cÑu cánh cüa m÷i con ð߶ng, mµt trÕng thái an lành giäi thoát ch¶ ð(r)i ng߶i læ hành:

"Hãy c¥u vui Niªt Bàn,

Bö døc không s· hæu,

Kë trí tñ rØa sÕch,

C¤u uª t× nµi tâm." (PC 88)

Hay:

"Nhæng ng߶i th߶ng giác tïnh,

Ngày ðêm siêng tu h÷c,

Chuyên tâm hß¾ng Niªt Bàn,

M÷i l§u ho£c ðßþc tiêu." (PC 226)

Ho£c:

"Ðói ån, b®nh t¯i thßþng

Các hành, kh± t¯i thßþng.

Hi¬u nhß thñc là v§y,

Niªt Bàn, lÕc t¯i thßþng." (PC 203)

Ho£c:

"Không b®nh, lþi t¯i thßþng!

Biªt ðü, ti«n t¯i thßþng!

Thành tín ð¯i v¾i nhau,

Là bà con t¯i thßþng.

Niªt Bàn, là t¯i thßþng." (PC 204)

Chúng ta ðã ðßþc ÐÑc Ph§t khuyên nên bö ác làm lành, nên tin · hành ðµng và tñ nh§n mình là chü nhân cüa nghi®p. Ngài lÕi dÕy cho chúng ta, con ð߶ng Gi¾i иnh Tu® ðßa ðªn Niªt Bàn, møc ðích cu¯i cùng cüa sñ tu hành giäi thoát. Nhßng ÐÑc Ph§t cûng không quên nh¤n mÕnh vào mµt vài ð£c ði¬m cüa ðÕo Ph§t, sñ sai khác giæa ng߶i trí và ng߶i ngu, giá tr¸ cüa Chánh pháp do ðÑc Ph§t tuyên thuyªt, và sñ sung sß¾ng cüa nhæng v¸ ðã th¤m nhu¥n di®u pháp! ÐÕo Ph§t là ðÕo ð¯i tr¸ v¾i vô minh tÑc là ð¯i tr¸ v¾i kë ngu, nên t§p Pháp Cú này ð¬ dành tr÷n mµt ph¦m ð¬ ð« c§p ðªn hÕng ng߶i này.

Trß¾c hªt, ng߶i ngu là ng߶i ch¸u ðau kh± nhi«u nh¤t, ch¸u luân h°i sanh tØ dài nh¤t:

"Ðêm dài cho kë thÑc

Ð߶ng dài cho kë m®t,

Luân h°i dài, kë ngu

Không biªt ch½n di®u pháp." (PC 60)

Hay:

"Ng߶i ngu nghî là ng÷t

Khi ác chßa chín mu°i;

Ác nghi®p chín mu°i r°i,.

Ng߶i ngu ch¸u kh± ðau." (PC 69)

Ho£c:

"Nghi®p ác ðã ðßþc làm,

Nhß sæa chßa ðông ngay.

Cháy ng¥m theo kë ngu,

Nhß lØa tro che ð§y." (PC 71)

Vì là ngu si thiªu trí, ng߶i ngu có nhæng hành vi sai trái, nhæng tham mu¯n không t¯t ð©p nh¤t là v« ån u¯ng:

"Ng߶i ßa ngü, ån l¾n,

N¢m lån lóc qua lÕi,

ChÆng khác heo no bøng,

Kë ngu nh§p thai mãi." (PC 325)

Tiªp ðªn là ng߶i ngu tham giàu sang:

"Tài sän hÕi ng߶i ngu,

Không ng߶i tìm, b¶ kia.

Kë ngu vì tham giàu,

HÕi mình và hÕi ng߶i." (PC 355)

Ъn khi danh lþi ðªn v¾i kë ngu, th§t là ðÕi b¤t hÕnh cho kë vô trí ¤y, vì kë ngu tham danh nhi«u ch×ng nào càng g£p nhi«u nguy hi¬m:

"Tñ nó ch¸u b¤t hÕnh,

Khi danh ðªn kë ngu

V§n may b¸ t±n hÕi,

Ð¥u nó b¸ nát tan!" (PC 72)

Vì là ngu si vô trí, không biªt phân bi®t chánh, tà, ch½n, ngøy, nên kë ngu hay lña ch÷n nhæng pháp môn sai l¥m ð¬ hành trì, và th§t sñ không gì lÕ nªu kë ngu th߶ng ch÷n các kh± hÕnh ð¬ tu trì:

"Kë ngu có ích gì,

B®n tóc v¾i da dê.

Nµi tâm toàn phi«n não,

Ngoài m£t ðánh bóng suông." (PC 394)

Chính kë ngu, vì ngu si mi®t th¸ giáo pháp b§c A La Hán, và do v§y ch¸u sñ hoÕi di®t:

"Kë ngu si mi®t th¸,

Giáo pháp b§c La Hán,

B§c Thánh, b§c Chánh mÕng.

Chính do ác kiªn này,

Nhß quä loÕi cây lau,

Mang quä tñ hoÕi di®t." (PC 164)

Và cûng vì ngu si, kë vô trí làm hÕi các ng߶i hi«n thi®n và hÕi ng߶i không ðªn ðâu, tr· lÕi mình b¸ hÕi, nhß ngßþc gió tung bøi:

"HÕi ng߶i không ác tâm,

Ng߶i thanh t¸nh, không uª,

Tµi ác ðªn kë ngu,

Nhß ngßþc gió tung bøi!" (PC 125)

Kë ngu si, vì thiªu hi¬u biªt, nên ðã biªn tñ ngã thành kë thù v¾i chính mình:

"Ng߶i ngu si, thiªu trí,

Tñ ngã thành kë thù.

Làm các nghi®p không thi®n,

Phäi ch¸u quä ð¡ng cay." (PC 66)

Và cûng vì không hi¬u tñ ngã, kë ngu càng ch¤t chÑa sñ ßu não lên tñ thân:

"Con tôi, tài sän tôi,

Ng߶i ngu sanh ßu não.

Tñ ta, ta không có,

Con ðâu, tài sän ðâu?" (PC 62)

Và th§t không gì nguy hi¬m b¢ng, khi ng߶i ngu tß·ng r¢ng mình có trí:

"Ng߶i ngu nghî mình ngu,

Nh¶ v§y thành có trí.

Ng߶i ngu tß·ng có trí,

Th§t xÑng g÷i chí ngu!" (PC 63)

Và cûng vì ngu si, nên d¥u có s¯ng tr÷n ð¶i v¾i kë trí, ng߶i ngu cûng không san së ðßþc kªt quä t¯t lành khi thân c§n kë trí:

"Ng߶i ngu, d¥u tr÷n ð¶i,

Thân c§n ng߶i có trí,

Không biªt ðßþc Chánh pháp,

Nhß mu²ng v¾i v¸ canh." (PC 64)

Và chúng ta không l¤y làm lÕ, khi ÐÑc Ph§t khuyên chúng ta nên s¯ng mµt mình cô ðµc, còn h½n là bÕn v¾i kë ngu:

"T¯t h½n s¯ng mµt mình,

Không ng߶i ngu kªt bÕn,

еc thân không ác hÕnh,

S¯ng vô tß vô lñ,

Nhß voi s¯ng r×ng voi." (PC 330)

Hay:

"Tìm không ðßþc bÕn ð߶ng,

H½n mình hay b¢ng mình,

Thà quyªt s¯ng mµt mình,

Không bÕn bè kë ngu." (PC 61)

Яi di®n v¾i kë ngu là b§c trí và cä mµt ph¦m ð¬ dành nói ðªn b§c trí (Pandita) trong bµ Kinh Pháp Cú, và chúng ta s¨ th¤y th§t không d­ gì ðßþc g£p b§c hi«n trí, và ch² nào b§c hi«n trí sanh, ch² ¤y ðßþc an lÕc:

"Khó g£p b§c Thánh nhân,

Không phäi ðâu cûng có.

Ch² nào b§c trí sanh,

Gia ðình t¤t an lÕc." (PC 193)

Ng߶i trí ðßþc ví nhß con ngña phi nß¾c ðÕi, bö sau con ngña yªu hèn kém ð¬ nêu rõ hÕnh tinh c¥n cüa ng߶i trí giæa các ng߶i phóng d§t, và sñ tïnh thÑc cüa ng߶i trí giæa qu¥n mê:

"Tinh c¥n giæa phóng d§t,

Tïnh thÑc giæa qu¥n mê.

Ng߶i trí nhß ngña phi,

Bö sau con ngña hèn." (PC 29)

Kë trí th¤y rõ c¥n phäi nhiªp phøc tñ thân:

"Ng߶i tr¸ thüy dçn nß¾c,

Kë làm tên n¡n tên,

Ng߶i thþ mµc u¯n g²,

B§c trí nhiªp tñ thân." (PC 80)

Và sau ðây là hÕnh cüa ng߶i trí giæa khen chê · ð¶i:

"Nhß täng ðá kiên c¯,

Không gió nào lay ðµng,

Cûng v§y giæa khen chê,

Ng߶i trí không giao ðµng." (PC 81)

Nói cho rõ h½n, ng߶i trí có mµt lña ch÷n dÑt khoát giæa thi®n và b¤t thi®n:

"Kë trí bö pháp ðen,

Tu t§p theo pháp tr¡ng,

Bö nhà s¯ng không nhà

S¯ng vi­n ly, khó lÕc." (PC 87)

Và ðÑng trß¾c lÕc kh± · ð¶i, ng߶i hi«n trí không cäm th¤y vui bu°n:

"Ng߶i hi«n bö t¤t cä,

Ng߶i lành không bàn døc,

D¥u cäm th÷ lÕc kh±,

B§c trí không vui bu°n." (PC 83)

Và ng߶i trí chï giáo hoá ng߶i khác, khi tñ mình ðã có mµt v¸ trí thích ðáng:

"Trß¾c hªt tñ ð£t mình,

Vào nhæng gì thích ðáng,

Sau m¾i giáo hoá ng߶i,

Ng߶i trí khöi b¸ nhi­m." (PC 158)

Sau ðây là mµt hình änh th§t linh ðµng, th§t tuy®t di®u di­n tä ng߶i trí th¡ng ma quân nhß con chim thiên nga bay li®ng giæa hß không:

"Nhß chim thiên nga bay,

Th¥n thông li®ng giæa tr¶i,

Chiªn th¡ng ma, ma quân,

Kë trí thoát ð¶i này." (PC 175)

Ng߶i trí ðã sáng su¯t, ðã có hÕnh tuy®t di®u nhß v§y, nên ÐÑc Ph§t khuyên chúng ta nên thân c§n kë trí h½n bÕn bè kë ngu:

"Ch¾ thân v¾i bÕn ác,

Ch¾ thân kë ti¬u nhân.

Hãy thân ng߶i bÕn lành,

Hãy thân b§c thßþng nhân." (PC 78)

Hay:

"Không g£p bÕn hi«n trí,

Ðáng s¯ng chung hÕnh lành

Nhß vua bö nß¾c bÕi;

Hãy s¯ng riêng cô ðµc,

Nhß voi s¯ng r×ng voi." (PC 329)

Do v§y:

"B§c hi«n sî, trí tu®,

B§c nghe nhi«u, trì gi¾i,

B§c tñ chª, thánh nhân.

Hãy g¥n gûi, thân c§n,

Thi®n nhân, trí giä ¤y,

Nhß trång theo ð߶ng sao." (PC 208)

Vì ng߶i trí:

"Ng߶i trí, d¥u mµt kh¡c,

Thân c§n ng߶i có trí,

Biªt ngay chân di®u pháp,

Nhß lßÞi nªm v¸ canh." (PC 65)

Và mu¯n cho chúng ta có mµt nh§n xét và mµt phân bi®t rõ ràng giæa ng߶i trí và ng߶i ngu, ÐÑc Ph§t ðã dùng mµt s¯ bài k® trong Kinh Pháp Cú ð¬ chúng ta th¤y rõ ràng giæa ng߶i trí và ng߶i ngu:

"Keo kiªt không sanh thiên,

Kë ngu ghét b¯ thí,

Ng߶i trí thích b¯ thí,

жi sau, ðßþc hß·ng lÕc." (PC 177)

Mµt bên s¯ng phóng túng, mµt bên s¯ng không phóng d§t:

"Chúng ngu si thiªu trí,

Chuyên s¯ng ð¶i phóng d§t,

Ng߶i trí, không phóng d§t,

Nhß giæ tài sän quý." (PC 26)

Kë trí và ng߶i ngu nhìn ð¶i có khác nhau:

"Hãy ðªn nhìn ð¶i này,

Nhß xe vua lµng lçy,

Ng߶i ngu m¾i tham ð¡m,

Kë trí nào ð¡m say." (PC 171)

Do v§y chung s¯ng v¾i ng߶i ngu, chung s¯ng v¾i ng߶i trí là cä mµt sñ mâu thu¦n thái cñc.

"Chung s¯ng v¾i ng߶i ngu,

Lâu dài b¸ lo bu°n,

Kh± thay g¥n ng߶i ngu,

Nhß th߶ng s¯ng kë thù,

Vui thay g¥n ng߶i trí,

Nhß chung s¯ng bà con." (PC 207)

Và vì hai nªp s¯ng khác nhau nhß v§y, nên b§c hi«n trí có cái nhìn r¤t ð£c bi®t, r¤t sai khác ð¯i v¾i kë ngu si vô trí.

"Ng߶i trí d©p phóng d§t.

V¾i hÕnh không phóng d§t,

Leo l¥u cao trí tu®.

Không s¥u nhìn kh± s¥u.

B§c trí ðÑng núi cao,

Nhìn kë ngu, ð¤t b¢ng." (PC 28)

Ng߶i mu¯n ði trên con ð߶ng giác ngµ giäi thoát, c¥n phäi h÷c höi tìm Chánh Pháp và nhß v§y chánh pháp giæ mµt vai trò r¤t quan tr÷ng trong trách nhi®m hß¾ng dçn qu¥n sanh. Chúng ta nh¾ lÕi l¶i cån d£n cüa ÐÑc Ph§t trong kinh ÐÕi Bát Niªt Bàn:

"Này Ananda, hãy tñ mình là ng÷n ðèn cho chính mình, hãy tñ mình y tña chính mình, ch¾ y tña ng߶i khác. Dùng chánh pháp làm ng÷n ðèn, dùng chánh pháp làm ch² tña." Và do v§y ðÑc Ph§t ðã dùng r¤t nhi«u câu k® ð¬ tán thán di®u pháp:

"Nhæng ai hành trì Pháp,

Theo chánh pháp khó dÕy,

S¨ ðªn b¶ bên kia,

Vßþt ma lñc khó thoát." (PC 86)

Hay:

"V¸ tÖ kheo thích Pháp,

Mªn Pháp suy tß Pháp,

Tâm tß ni®m chánh pháp,

S¨ không r¶i Chánh pháp." (PC 364)

Ho£c:

"Nhß h° nß¾c sâu thÆm,

Trong sáng không khu¤y ðøc,

Cûng v§y, nghe Chánh Pháp,

Ng߶i trí hß·ng t¸nh lÕc." (PC 82)

Chánh pháp là con ð߶ng hß¾ng dçn ng߶i tu hành. Ðây là nhæng giáo lý cån bän cüa ðÕo Ph§t ðß÷c tóm t¡t g÷n gh¨ sau ðây:

"Tám ngành, ð߶ng thù th¡ng,

B¯n câu, lý thù th¡ng,

Ly tham, pháp thù th¡ng,

Giæa các loài hai chân,

Pháp nhãn, ng߶i thù th¡ng." (PC 273)

Hay:

"Ð߶ng này, không ð߶ng khác,

Ðßa ðªn kiªp thanh t¸nh.

Nªu ng߶i theo ð߶ng này,

Ma quân s¨ mê loÕn." (PC 274)

Và tiªp theo là mµt s¯ câu k® tán thán lþi ích nghe ðßþc Chánh pháp:

"Ai s¯ng mµt tråm nåm,

Không th¤y Pháp t¯i thßþng,

T¯t h½n s¯ng mµt ngày,

Th¤y ðßþc Pháp t¯i thßþng." (PC 115)

Hay:

"Ai s¯ng mµt tråm nåm,

Không th¤y câu b¤t tØ.

T¯t h½n s¯ng mµt ngày,

Th¤y ðßþc câu b¤t tØ." (PC 114)

Hay:

"Ai s¯ng mµt tråm nåm,

Không th¤y pháp sanh di®t,

T¯t h½n s¯ng mµt ngày,

Th¤y ðßþc pháp sanh di®t." (PC 113)

Ho£c:

D¥u nói ngàn ngàn l¶i

Nhßng không gì lþi ích,

T¯t h½n nói mµt câu,

Nghe xong ðßþc t¸nh lÕc." (PC 101)