Mùa Vu Lan ð¯i v¾i ng߶i Vi®t Nam, nh¤t là ng߶i Ph§t tØ, là mµt mùa báo hiªu, mµt mùa mà các ng߶i con, nh¾ ðªn công ½n sanh thành cüa m© cha và mu¯n làm mµt cái gì t¯t ð©p ð¬ ð«n ðáp công ½n dßÞng døc cüa cha m©. Nh¾ ½n cha m© và báo hiªu là nhæng cäm giác nhæng suy tß, nhæng vi®c làm ðã in sâu ð§m trong lòng ng߶i Vi®t Nam, và ðã ðßþc th¬ hi®n linh ðµng và tri«n miên, ngang qua các câu ca dao và tøc ngæ mà chúng ta ðã tìm th¤y, tràn ng§p trong các thôn quê v߶n xóm.

Ðâu ðâu cûng ðßþc ð« cao công cha nhß núi cao, nghîa m© nhß bi¬n cä:
 

"Công cha nhß núi Thái s½n,

Nghîa m© nhß nß¾c trong ngu°n chäy ra

Mµt lòng th¶ m© kính cha,

Cho tròn chæ Hiªu, m¾i là ðÕo con".

hay:
 

"Công cha nghîa m© cao v¶i,

Nh÷c nh¢n chÆng quän su¯t ð¶i vì ta.

Nên ng߶i con phäi xót xa,

Ðáp ð«n nghîa n£ng nhß là tr¶i cao.

еi ½n chín chæ cù lao,

Sanh thành k¬ m¤y non cao cho v×a".

hay là:
 

"Tu ðâu cho b¢ng tu nhà,

Th¶ cha kính m© m¾i là chân tu".

"Mµt lòng th¶ m© kính cha,

Cho tròn chæ Hiªu m¾i là ðÕo con".

"Công cha ðÑc m© cao d¥y,

Cßu mang trÑng nß¾c nhæng ngày ngây th½

Nuôi con khó nh÷c ðªn gi¶,

Trß·ng thành con phäi biªt th¶ song thân".

"M© già · t¤m l«u tranh,

S¾m thåm t¯i viªng m¾i ðành dÕ con".

Lòng thß½ng cha mªn m© cüa ng߶i Vi®t Nam th߶ng hay g¡n li«n v¾i các hi®n tßþng thiên nhiên, nên chúng ta không th¤y làm lÕ nhi«u câu ca dao ðã dùng m£t trång m£t tr¶i ð¬ nói lên lòng thß½ng mªn cha m©:
 

"Ðêm khuya trång røng xu¯ng c¥u,

Cäm thß½ng cha m©, giãi d¥u ruµt ðau".

hay là:
 

"Bi¬n ðông còn lúc ð¥y v½i,

Ch¾ lòng cha m© su¯t ð¶i tràn dâng".

Cûng vì thß½ng cha m©, nên ng߶i con không bao gi¶ quên c¥u kh¤n Ph§t r¶i cho cha m© luôn luôn ðßþc s¯ng g¥n mình:
 

"Ðêm ðêm kh¤n nguy®n Ph§t tr¶i,

C¥u cho cha m© s¯ng ð¶i v¾i con".

"Ngó lên tr¶i th¤y c£p cu ðang ðá,

Ngó ra ngoài bi¬n, th¤y c£p cá ðang ðua,

Ði v« l§p miªu th¶ Vua,

L§p trang th¶ m©, l§p chùa th¶ cha".

Cha m© ðã sån sóc cho con t×ng miªng c½m manh áo, th¶i nhæng ng߶i con khi cha m© v« già cûng phäi sáng viªng t¯i thåm, tìm cüa ngon v§t lÕ phøng dßÞng cha m©:
 

"Mu¯n cho g¥n m© g¥n cha,

Khi vào thúng thóc, khi ra quan ti«n".

"Ai v« tôi gØi bu°ng cau,

Bu°ng trß¾c kính M©, bu°ng sau kính Th¥y.

Ai v« tôi gØi ðôi gi¥y,

Phòng khi mßa gió ð¬ Th¥y M© ði".

Thïnh thoäng chúng ta chÑng kiªn cänh ng߶i con gái không ch¸u ði l¤y ch°ng, vì không mu¯n xa cha m©:
 

"´n hoài thai, to nhß b¬!

Công dßÞng døc, l¾n tþ sông!

Em nguy®n · v§y không ch°ng,

Lo nuôi cha m© hªt lòng làm con".

Ng߶i con gái ði l¤y ch°ng xa cûng b¸ trách:

"Chim ða ða ð§u nhánh ða ða,

Ch°ng g¥n không l¤y, ð¬ l¤y ch°ng xa.

Mai sau cha yªu, m© già.

Bát c½m ðôi ðûa, kÛ trà ai dâng?"

Nhßng mình có hiªu v¾i cha m©, th¶i con cháu mình s¨ có hiªu v¾i mình. Ðây là lu§t ðáp Ñng th߶ng tình, nhßng không vì v§y mà giäm b¾t tình cüa lòng thß½ng m© kính cha cüa ng߶i Vi®t Nam:
 

"Nªu mình hiªu v¾i m© cha

Ch¡c con cûng hiªu v¾i ta khác gì.

Nªu mình ån · vô nghì

Ð×ng mong con hiªu làm gì u±ng công".

hay là:
 

"Hiªu thu§n sinh ra con hiªu thu§n

Ng² ngh¸ch nào con có khác chi!

Xem thØ trß¾c th«m mßa x¯i nß¾c

Gi÷t sau gi÷t trß¾c chÆng sai gì".

"— ð¶i ai cûng có l¥n

Làm cha m© m¾i biªt ½n sinh thành.

Ng߶i xßa khó nh÷c nuôi mình

Khác chi mình ðã hªt tình nuôi con".

Nhßng ng߶i con cûng biªt cha m© thß½ng con không phäi gi¯ng nhau, cha có lòng thß½ng cüa ng߶i cha, m© có lòng thß½ng cüa m©, nên ng߶i con cûng biªt phân bi®t:
 

"M© dÕy thì con khéo,

B¯ dÕy thì con khôn".

"M° côi cha ån c½m v¾i cá,

M° côi m©, lót lá mà n¢m".

Trong câu ca dao này, chúng ta ðã nh§n th¤y sñ phân bi®t cüa ng߶i con v« cäm tình ð¯i v¾i cha khác, ð¯i v¾i m© khác. Nªu nhß cha có m¤t ði, thì ðã có bà m© sån sóc cho con, cho con ån c½m ån cá ð¥y ðü. Nhßng chÆng may m© m¤t ði ng߶i con m¾i th§t kh¯n kh±, phäi ði lót lá mà n¢m. Và vì v§y, nên chúng ta không có lÕ gì, khi ng߶i con g¥n m© h½n cha, thß½ng m© h½n thß½ng cha. Chúng ta ðßþc ð÷c r¤t nhi«u câu ca dao và bài th½ tán dß½ng lòng m© thß½ng con, lòng con nh¾ m©:
 

"Lên non m¾i biªt non cao,

Nuôi con m¾i biªt công lao mçu t×".

"Ai r¢ng công m© nhß non,

Th§t ra công m© lÕi càng l¾n h½n".

"Lòng m© nhß bát nß¾c ð¥y,

Mai này khôn l¾n, ½n này tính sao".

"Nh¾ ½n chín chæ cù lao,

Ba nåm nhû bµ biªt bao nhiêu tình".

"Con ho lòng m© tan tành,

Con s¯t lòng m© nhß bình nß¾c sôi".

"Nuôi con chÆng quän chi thân,

Ch² ß¾t m© n¢m, ch² ráo con lån".

"M© ngänh ði, con dÕi,

M© ngänh lÕi con khôn".

"M© giàu con có, m© khó con không".

"M© già nhß chu¯i ba hß½ng,

Nhß xôi nªp mµt, nhß ð߶ng mía lau".

"B°ng cho con bú mµt h°i,

M© ðã hªt sæa, con vòi con la".

"Nuôi con buôn täo bán t¥n,

Chï mong con l¾n nên thân v¾i ð¶i".

"Nhæng khi trái n¡ng tr· tr¶i,

Con ðau mà m© ðÑng ng°i không yên".

"Tr÷n ð¶i v¤t vä tri«n miên,

Chåm lo bát gÕo ð°ng ti«n nuôi con".

Vì lòng thß½ng m© dÕt dào, vì nh¾ ðªn công ½n bú m¾m, sinh thành, nuôi n¤ng, nên ng߶i con luôn luôn tß·ng ðªn m©:
 

"Chi«u chi«u ra ðÑng ngõ sau,

Ngó v« quê m© ruµt ðau chín chi«u".

"Giæa ðêm ra ðÑng giæa tr¶i,

C¥m t¶ gi¤y bÕch ch¶ l¶i m© rån".

"Träi bao gian kh± không s¶n,

Muôn ð¶i con vçn nh¾ ½n m© hi«n".

Яi v¾i công ½n tr¶i bi¬n cüa m©, các ng߶i con luôn luôn tìm cách báo ðáp ½n sâu nghîa n£ng và làm t¤t cä nhæng gì có th¬ làm ðßþc ð¬ ð«n ½n m©:
 

"M© già · túp l«u tranh,

S¾m thåm t¯i viªng m¾i ðành dÕ con".

"Tôm càng lµt vö bö ðuôi,

Giã gÕo cho tr¡ng mà nuôi m© già".

"Ðói lòng ån ð÷t chà là,

Ь c½m nuôi m©, m© già yªu rång".

"Ðói lòng ån trái ±i non,

Nh¸n c½m nuôi m©, cho tròn nghîa xßa".

"D¤n mình gách nß¾c làm thuê,

Mi­n nuôi ðßþc m© quän gì là thân".

"Vô chùa th¤y Ph§t mu¯n tu,

V« nhà th¤y m© công phu chßa ð«n".

"Nuôi con chÆng quän chi thân

Bên ß¾t m© n¢m, bên ráo con lån.

Biªt l¤y gì ð«n nghîa khó khån,

Lên non x¡n ðá, xây lång phøng th¶".

"Ðây bát c½m ð¥y n£ng ß¾c mong,

M© ôi, ðây ng÷c v¾i ðây lòng,

Ðây tình con n£ng trong tha thiªt,

´n nghîa sanh thành, chßa trä xong".

Ai không làm tròn b±n ph§n ng߶i con ð¯i v¾i m©, thì ðßþc nghe l¶i trách móc:
 

"Ði ðâu bö m© · nhà,

G¯i nghiên ai sØa, chén trà ai dâng".

Vì ng߶i con hiªu ðßþc tình thß½ng cüa m© ð¯i v¾i con, nhæng công lao m© ðã träi qua ð¬ nuôi con cho khôn l¾n, nh¤t là nhæng hy sinh lo l¡ng cüa m© chi«u chuµng con, sån sóc con, ch¸u cñc kh± vì con, nªu chÆng may ng߶i m© ðã qua ð¶i không con næa, th¶i ng߶i con ðau kh± xót thß½ng là ch×ng nào.

Nhi«u bài th½ ðã nói lên n²i lòng cüa ng߶i con m¤t m© và sau ðây là mµt n²i lòng cüa mµt thiªu næ m¤t m©:
 

"Nåm xßa tôi còn nhö,

M© tôi ðã qua ð¶i.

L¥n ð¥u tiên tôi hi¬u,

Thân ph§n kë m° côi".

"Quanh tôi ai cûng khóc,

Im l£ng tôi s¥u thôi,

Ь dòng nß¾c m¡t chäy,

Là b¾t kh± ði r°i...".

"е nhö tôi không tin,

Ng߶i thân tôi s¨ m¤t

Hôm ¤y tôi sæng s¶

Và nghi ng¶ tr¶i ð¤t".

"T× nay tôi hªt th¤y

Trên trán m© hôn con

Nhæng khi con phäi ðòn

Ðau lòng m© la lçy".

"Kìa nhà ai sung sß¾ng

M© con v² v« nhau

Tìm m© con không có

Khi bu°n biªt tr¯n ðâu".

Hoàng hôn phü trên mµ,

Chuông chùa lÕnh r½i r½i,

Tôi th¤y tôi m¤t m©,

M¤t cä mµt b¥u tr¶i!"

Dçu cho ng߶i con thß½ng cha không b¢ng thß½ng m©, nhßng chÆng phäi nhß v§y mà ng߶i con quên công ½n cüa ng߶i cha, vì vai trò cüa ng߶i cha r¤t là ð£c bi®t trong gia ðình:
 

"Con có cha nhß nhà có nóc,

Con không cha nhß nòng n÷c ðÑt ðuôi".

"Khôn ngoan nh¶ ¤m ông cha,

Làm nên phäi ðoái t± tông phøng th¶,

ÐÕo làm con ch¾ hæng h¶,

Phäi ðem kính yªu mà th¶ t× nghiêm".

"Còn cha gót ðö nhß son,

Mµt mai cha m¤t, gót con ðen sì".

Hình änh ng߶i cha tuy ðã già r°i vçn làm løng nuôi con, cûng ð¬ lÕi trong tâm trí ng߶i con mµt n²i biªt ½n vô hÕn:
 

"Cha tôi tuy ðã già r°i,

Nhßng còn làm løng ð¬ nuôi cä nhà,

S¾m hôm v×a gáy tiªng gà,

Cha tôi ðã d§y ð¬ ra ði làm".

Và cûng là mµt hình änh cäm ðµng, khi m© ðã m¤t r°i, ng߶i cha ðóng vai gà tr¯ng nuôi con lo cho con u¯ng sæa:
 

"Nghiêng bình m· hµp nút ra,

Con ½i, con bú cho cha yên lòng".

Tuy v§y, vai trò giáo døc trong gia ðình, ng߶i cha ð£t n£ng h½n, và giáo døc th߶ng hay nghiêm kh¡c và nhß v§y änh hß·ng t¯t ð©p cho ng߶i con, khi ðßþc mµt ng߶i cha nghiêm minh dÕy bäo, có tác døng h½n ng߶i m© nhi«u:

"M© ðánh mµt tråm, không b¢ng cha ngåm mµt tiªng".

II. Qua Truy«n Ký

Vai trò giáo døc cüa ng߶i cha lÕi càng n±i b§t h½n trong câu chuy®n cüa Nguy­n Trãi ðßþc cha là Phi Khanh khuyên bäo; nh¶ v§y, tr· thành là mµt nhà ái qu¯c vån võ kiêm toàn, phò hµ cho Lê Lþi ðánh ðu±i quân Minh và xây dñng t± qu¯c Vi®t Nam.

Phi Khanh, thân sinh cüa Nguy­n Trãi, vì phò H° Quý Ly ch¯ng lÕi quân Minh, nên khi H° Quý Ly th¤t tr§n b¸ b¡t, Phi Khanh cûng b¸ b¡t theo và áp giäi ði Nam Kinh ð¬ tù ðày. Hai con trai cüa Phi Khanh là Nguy­n Trãi và Phi Hùng cûng ði ti­n ðßa Phi Khanh lên ðªn cØa Nam Quan. Bây gi¶ Phi Khanh ðã biªt thân mình già yªu, nß¾c m¤t nhà tan, lÕi b¸ tù ðày ch¡c s¯ng cûng không bao lâu. Th¤y hai con l¨o ð¨o theo sau t× xa, thß½ng cha ð«u khóc ðö ng¥u cä hai con m¡t. Phi Khanh biªt Nguy­n Trãi có chí l¾n, có khä nång làm nên ðÕi sñ sau này, nên khuyên Nguy­n Trãi nhß sau:

"Ta già r°i, chªt cûng không h¯i h§n næa. Duy bình sinh, ta r¤t ßa thích s½n thüy núi Bái V÷ng · ch¯n c¯ hß½ng. V§y ð¬ mµt mình em con ði theo ta, h­ ta có chªt thì nó nh£t l¤y xß½ng ðem v« chôn · núi ¤y là ðü r°i; còn con, ta khuyên con nên tr· v«. Lâu nay xem thiên vån, ta biªt sau ðây h½n m߶i nåm, t¤t có mµt v¸ chân chúa n±i lên · phß½ng Tây, con là ng߶i có h÷c có tài, bây gi¶ nên ði theo v¸ chân chúa ð¬ rØa nhøc cho nß¾c, trä thù cho cha. Nhß thª m¾i chính là ðÕi hiªu. L÷ là phäi cÑ ði theo cha, khóc thút thít nhß ðàn bà ¤y m¾i là hiªu sao?"

Nh¶ l¶i khuyên cüa cha là Phi Khanh, Nguy­n Trãi tr· v«, sau tìm Lê Lþi phò giúp, ðánh ðu±i ðßþc quân Minh, dành lÕi ðµc l§p tñ do cho xÑ s·, v×a trä thù ðßþc cho cha.

Ng߶i cha ðã ðóng ðúng vai trò giáo døc cüa mình là giáo døc con cái tr· thành nhæng ng߶i công dân giúp nß¾c lþi dân. (Nguy­n Trãi, Trúc Khê, Tao Ðàn, trang 15).

Ngang qua các câu ca dao, các câu cách ngôn, các mçu chuy®n, chúng ta ðã th¤y lòng ng߶i Vi®t Nam ð¯i v¾i cha m© nhß thª nào, lòng thß½ng cha mªn m© cüa ng߶i Vi®t Nam ðã ðßþc truy«n th¯ng dân tµc Vi®t Nam hun ðúc, tác thành, ån sâu vào tâm khäm cüa ng߶i Vi®t Nam. Ngoài ra, ng߶i Ph§t tØ Vi®t Nam lÕi ðßþc ðÕo Ph§t dÕy thêm nhi«u v« chæ hiªu soi sáng thêm nghîa vø làm cha m©, nghîa vø làm con, nh¶ v§y chæ Hiªu lÕi càng änh hß·ng sâu ð§m vào ng߶i Ph§t tØ Vi®t Nam, vào tâm tß hành ðµng cüa ng߶i Vi®t Nam.
 

"Tâm Hiªu là tâm Ph§t,

HÕnh Hiªu là hÕnh Ph§t".