Duy ThÑc H÷c 
và Khoa H÷c Hi®n ÐÕi 

Bác sî Nguy­n Thanh Giän

Trß¾c khi nói chuy®n v« duy thÑc h÷c, xin ðßþc k¬ môt thí nghi®m cüa nhà tâm lý h÷c ðã làm cách ðây khá lâu.

Nhà tâm lý nuôi hai con voi t× khi m¾i ðë trong mµt khu r×ng. Con voi A ðßþc cµt vào chân b¢ng mµt sþi dây nhö dài 30 m, ð¥u dây buµc ch£t vào mµt thân cây l¾n. Con voi B ðßþc thä tñ do ði lÕi trong khu r×ng. M¤y nåm sau cä hai con voi ð«u l¾n lên. Ông b¡t cä hai con, r°i cùng cµt m²i con b¢ng mµt sþi dây nhö dài 30 m vào mµt thân cây. Voi A vì ðã quen v¾i sþi dây t× trß¾c nên không có phän Ñng gì lÕ. Trái lÕi voi B vì quá quen ði lÕi kh¡p n½i nên bèn bÑt dây ð¬ tiªp tøc tñ do trong khu r×ng rµng l¾n. Thí nghi®m này chÑng tö ði«u gì ?

Voi A vì ðã b¸ cµt dây t× nhö nên khi l¾n lên dù ðã có ðü sÑc mÕnh ð¬ bÑt phá sþi dây, nó vçn không làm. Vì sao ? Vì voi A tin r¢ng dây chính là mµt ph¥n cüa cuµc ð¶i nó. Vì nó tin r¢ng cuµc ð¶i nó chï ðßþc hoÕt ðµng trong mµt vòng tròn có bán kính 30 m mà thôi. Nó không nghî r¢ng nó có th¬ ði ra ngoài ranh gi¾i ðó. Nó không nghî và không c¥n biªt là bên ngoài ranh gi¾i ðó, có nhæng r×ng cây rµng l¾n, cây trái th½m ngon, nào là su¯i trong tß½i mát, nào là ð°ng cö xanh tß½i. Nó không suy nghî ð¬ tìm hi¬u r¢ng bên ngoài thª gi¾i cüa nó còn có nào là ð°i núi ch§p chùng, nào là ð°ng hoang chim hót. R°i nhæng bình minh n¡ng gµi, nhæng tr¶i chi«u läng bäng, nhæng trång sáng quÕnh hiu. V¾i cuµc ð¶i, nó chï b¢ng lòng v¾i nhæng bó cö khô ðßþc ng߶i ta mang t¾i, hay ðôi khi v¾i nhæng näi chu¯i trë th½ ho£c thïnh thoäng v¾i nhæüng khúc mía ng÷t d¸u nhßng cÑng cöi. Nhi«u khi lû trë còn b¡t nó phäi làm trò, phäi quÏ lÕy m¾i ch¸u cho nó nhæng món quà rë ti«n. Tµi nghi®p voi A quá. Nó · trong tình trÕng thäm thß½ng mà nó không biªt. Cái gì ðã khiªn nó nên nông n²i ðó ? Chính vì tß tß·ng hÕn h©p cüa nó ! Trong ti«m thÑc nó, tß tß·ng v« mµt thª gi¾i hÕn h©p ðã ån sâu, Chính tß tß·ng ðó ðã ði«u khi¬n nó. Tß tß·ng ðó n¢m sâu trong ti«m thÑc t× bao gi¶ nó cûng không biªt, chï biªt r¢ng nó ch¸u änh hß·ng n£ng n« và không biªt t¾i bao gi¶ nó m¾i có th¬ thoát khöi. Nói theo danh t× cüa nhà Ph§t thì : trong A LÕi Da ThÑc cüa nó có nhæng chüng tØ trói buµc ý thÑc cüa nó khiªn nó không th¬ hoÕt ðµng ra ngoài phÕm vi mà nó tñ quyªt ð¸nh.

Яi v¾i loài ng߶i cûng v§y. Hàng ngàn sþi dây vô hình ðã trói buµc chúng ta t× bao ð¶i bao kiªp nay mà chúng ta không biªt ! Chúng b¡t ta chï ðßþc hoÕt ðµng, ðßþc suy nghî trong mµt thª gi¾i vô cùng hÕn h©p. Chúng b¡t ta tr· thành kë nô l®. Ta tß·ng r¢ng cuµc ð¶i cüa ta chï b¡t ð¥u b¢ng mµt tu±i th½ tuy có ph¥n ngây th½ trong tr¡ng nhßng cûng không tránh khöi nhæng lo âu sþ hãi, nhæng sÑc ép gây nên b·i nhæng khó khån v§t ch¤t ho£c tinh th¥n. R°i chúng ta l¾n lên, tiªp xúc ch£t ch¨ v¾i thª gi¾i bên ngoài, nªu không có mµt sñ thång hoa nào ðáng k¬ cüa tâm thÑc, thì ta s¨ th¤y cuµc ð¶i là mµt t¤n tu°ng thô k®ch v¾i ðü hï nµ ái ¯ s¥u bi cho t¾i ngày chúng ta n¢m xu¯ng.

Ôi cuµc ð¶i chï có v§y thôi sao ? Chï biªt r¢ng có th¬ t¾i 90% nhân loÕi ð«u có mµt cuµc s¯ng nhß v§y. H÷ chính là nhæng con voi A trong thí nghi®m trên mà h÷ không biªt !

Nhßng loài ng߶i v¯n có mµt trí tu® tß½ng ð¯i cao h½n muôn loài trong thª gi¾i này. Do ðó, mµt s¯ ng߶i,mµt s¯ triªt gia dçn ð¥u, b¡t ð¥u tìm hi¬u và m½ ß¾c v« nhæng chân tr¶i m¾i. H÷ khám phá ra r¢ng chính tâm thÑc cüa ta ðã trói buµc ta mà nhi«u khi ta không biªt. H÷ tìm hi¬u v« ý thÑc, v« ti«m thÑc, v« siêu thÑc. Nhæng khám phá cüa các nhà tâm lý ngày nay ðã tiªn t¾i mµt trình ðµ tß½ng ð¯i cao. Thª nhßng nhæng ði«u h÷ tß·ng là m¾i lÕ, m¾i khám phá thì ðã ðßþc ÐÑc Ph§t Thích Ca giäng dÕy mµt cách cao vi­n h½n nhi«u cách ðây ðã h½n 25 thª kÖ.

V§y duy thÑc h÷c là gì?

Duy thÑc h÷c là mµt khoa h÷c nghiên cÑu sñ nh§n thÑc cüa con ng߶i v« t¤t cä các sñ v§t và hi®n tßþng trong vû trø, cùng sñ ki®n toàn cüa nhæng nh§n thÑc ðó khi con ng߶i nâng cao nh§n thÑc cüa mình qua các giai ðoÕn tiªn tri¬n cüa tâm thÑc. Nhæng sñ tiªn tri¬n cüa tâm thÑc lên t¾i nhæng mÑc ðµ càng ngày càng cao ða s¯ do b·i sñ suy tß·ng ho£c tu t§p, nh¤t là tu thi«n ð¸nh.

Duy thÑc h÷c là mµt ngành cao thâm h½n hªt t¤t cä các ngành khác cüa triªt h÷c. Nó bao trùm cä tâm lý h÷c lçn siêu hình h÷c v¾i mµt ð¯i tßþng bao quát cä vû trø và nhân sinh. Ng߶i Tây phß½ng không có môn h÷c này nên khi d¸ch các sách cüa Ðông phß½ng h÷ không có danh t× tß½ng Ñng, h÷ d¸ch Duy ThÑc H÷c là Logic of Knowledge.

T¤t cä nhæng hi®n tßþng và sñ v§t trong vû trø th§t là vô k¬ không th¬ nào nói ra hªt ðßþc và Ph§t ðã ð£t cho chúng mµt cái tên chung g÷i là các Pháp. Có t¾i hàng tï các Pháp trên thª gi¾i này, cái thì có th¬ nhìn th¤y d­ dàng và d­ giäng giäi. Có cái thì vô hình vô s¡c. Nªu nghiên cÑu v« t¤t cä các Pháp thì quá phÑc tÕp nên Ph§t phäi chia chúng ra làm mµt tråm Pháp nhóm, g°m có :

1. Tâm pháp: có 8 nhóm.

2. Tâm s· hæu pháp: có 51 nhóm.

3. S¡c pháp: có 11 nhóm.

4. Tâm b¤t tß½ng ßng hành pháp: có 24 nhóm

5. Vô vi pháp: có 6 nhóm.

Dù ðã phân chia nhß v§y nhßng sñ nghiên cÑu cûng còn g£p nhi«u khó khån phÑc tÕp và là ð¯i tßþng cüa các nhà chuyên môn v« duy thÑc h÷c. Chúng ta chßa nên ði sâu vào khu r×ng này vµi. Trong phÕm vi cüa bài này, chï xin nói s½ lßþc v« sñ nh§n thÑc cüa con ng߶i ð¯i v¾i các pháp ðó ra sao.

Mµt c§u h÷c trò trung h÷c ðßþc th¥y dÕy r¢ng chúng ta có nåm giác quan ð¬ nh§n thÑc. Ðó là: m¡t (ð¬ trông), tai (ð¬ nghe), mûi (ð¬ ngØi), lßÞi (ð¬ nªm) và da (ð¬ tiªp xúc). Sau này có mµt vài ng߶i cäm nh§n và hi¬u ðßþc mµt vài hi®n tßþng huy«n bí mà ng߶i ta không giäi thích ðßþc b¢ng sñ hi¬u biªt mang lÕi b·i nåm giác quan trên, nên ng߶i ta bäo r¢ng nhæng ng߶i ðó có giác quan thÑ sáu. Höi giác quan thÑ sáu ra sao thì nhi«u ng߶i vçn chßa hi¬u rõ.

ÐÑc Ph§t nh¶ ðoÕt ðßþc chánh ðÆng chánh giác nên Ngài ðã soi th¤u ðßþc nhæng ph¥n sâu thÆm nhÑt cüa tâm linh con ng߶i và Ngài ðã dÕy r¢ng chúng ta không nhæng có giác quan thÑ sáu mà còn có giác quan thÑ bäy, thÑ tám næa.

M¾i ð¥u khi ÐÑc Ph§t b¡t ð¥u giäng v« Duy thÑc h÷c thì chï có mµt s¯ ít cao ð® cüa Ngài (nhß ÐÑc Di LÕc B° Tát) hi¬u n±i mà thôi. Ngài biªt r¢ng khó, nên sau này chï khi có ng߶i nào höi v« mµt v¤n ð« gì có liên quan t¾i Duy thÑc h÷c thì Ngài lÕi giäng thêm mµt chút. Do ðó sñ giäng hu¤n cüa Ngài bàng bÕc · nhi«u bµ kinh, không thành mµt h® th¯ng rõ r®t và do ðó lÕi càng khó cho nhæng ng߶i tu h÷c sau này.

Chúng ta ngày nay có hi¬u ðßþc ph¥n nào v« môn h÷c này là nh¶ · công ½n cüa hai v¸ b° tát là Thª Thân (Vasubandhu) và Vô Trß¾c (Asanga). Hai v¸ này s¯ng khoäng 900 nåm sau ðÑc Ph§t nh§p niªt bàn, v¯n tu theo ngoÕi ðÕo (Bà La Môn giáo), và ðã ðoÕt ðßþc mµt s¯ th¥n thông ðáng k¬. Sau vì nh§n th¤y cÑ tiªp tøc ð߶ng cû thì không th¬ tiªn sâu thêm ðßþc và nh¤t là khó có th¬ giäi thoát khöi luân h°i sanh tØ cûng nhß khó có th¬ ðáp Ñng ðßþc hÕnh nguy®n cÑu ð¶i nên cä hai v¸ (là anh em ruµt) ð«u nghiên cÑu Ph§t pháp và sau cùng, quy y theo Ph§t. Nh¶ có th¥n thông cao thâm, hai v¸ ðã xu¤t h°n lên cõi tr¶i Ðâäu Su¤t và ðßþc ðÑc Di LÕc B° Tát trñc tiªp truy«n dÕy v« Duy thÑc h÷c. Ði«u này nghe có vë huy«n bí; nhßng tác ph¦m v« Duy thÑc cüa hai v¸ ð¬ lÕi ngày nay có h® th¯ng và hªt sÑc rành mÕch là mµt b¢ng chÑng.

Sau này các nhà tâm lý h÷c Ðông Tây dña vào mµt ph¥n các hi¬u biªt ðßþc truy«n lÕi nên cûng ðã ra công nghiên cÑu thêm v« mµt s¯ nhæng giác quan m¾i mà h÷ g÷i là ti«m thÑc, siêu thÑc. Ti«m thÑc và siêu thÑc có mµt vài ði¬m gi¯ng nhß mÕt-na-thÑc (giác quan thÑ bäy) và a-lÕi-ða-thÑc (giác quan thÑ tám)

Ta hãy nghiên cÑu s½ lßþc t×ng giác quan mµt. Trß¾c hªt là nåm giác quan trß¾c:

1. M¡t hay th¸ giác cho ta nhæng hình änh cüa m÷i v§t. Thí dø: trái cam này màu vàng là ð¯i tßþng hi¬u biªt cüa m¡t nên g÷i là s¡c tr¥n. Sñ hi¬u biªt do m¡t mang lÕi g÷i là nhãn thÑc.

2. Cûng nhß v§y ta có nhî thÑc là sñ hi¬u biªt do tai mang lÕi. Яi tßþng cüa nhî thÑc là thanh tr¥n. Trong thí dø trái cam k¬ trên, trái cam không phát ra âm thanh, nhßng nhî thÑc vçn hoÕt ðµng. Ta vçn nghe "cái không tiªng" cüa trái cam.

3. V« mûi ta có tï thÑc và hß½ng tr¥n (trái cam có mùi cam)

4. V« lßÞi ta có v¸ thÑc và v¸ tr¥n. (trái cam ng÷t ngào)

5. V« thân ta có thân thÑc và xúc tr¥n (trái cam có vö s¥n sùi nªu ta tiªp xúc vói nó)

V§y thì dùng cä nåm giác quan k¬ trên ta cho r¢ng ta có mµt hi¬u biªt khá ð¥y ðü v« trái cam.

Sñ th§t không phäi nhß v§y. Vì sao ?

Vì m²i giác quan cüa chúng ta ð«u phäi có mµt trung khu th¥n kinh trong ð¥u ði«u khi¬n. Nªu các trung khu ðó hoÕt ðµng t¯t thì giác quan m¾i hoÕt ðµng ðßþc.

Trung khu th¥n kinh th¸ giác ði«u khi¬n m¡t quan sát (s¡c tr¥n) cho nhãnõ thÑc.

Trung khu th¥n kinh thính giác---> thanh tr¥n---> nhî thÑc.

Trung khu th¥n kinh tï giác-->hß½ng tr¥n-->tï thÑc.

Trung khu th¥n kinh v¸ giác---> v¸ tr¥n---> v¸ thÑc.

Trung khu th¥n kinh xúc giác---> xúc tr¥n---> thân thÑc

Các trung khu th¥n kinh ðó g÷i là các cån. Do ðó ta có Nhãn cån, Nhî cån, Tï cån, Thi®t cån, Thân cån. Các cån này g÷i là các cån v§t lý vì nó n¢m · h® th¥n kinh cüa m÷i ng߶i. Các nhà giäi phçu y h÷c có th¬ tìm ðßþc chúng mµt cách d­ dàng. Riêng thân cån g°m cä h® th¥n kinh cäm giác, r¤t d­ tìm th¤y. 

Trong chiªn tranh ðã có nhi«u tr߶ng hþp mµt binh sî b¸ ðÕn b¡n trúng nhãn cån. M£c d¥u anh ta không chªt và m¡t vçn còn nguyên v©n nhßng anh ta vçn b¸ mù. Vì nhãn cån ðã höng, m¡t vçn tiªp xúc v¾i s¡c tr¥n nhßng không còn nhãn thÑc næa. V§y thì nhãn thÑc phäi có nhãn cån m¾i hoÕt ðµng ðßþc. Cûng v§y ð¯i v¾i nhî cån, tï cån, thi®t cån, thân cån.

6. Bây gi¶ hãy giä thØ có môt trái cam ð£t · phòng bên cÕnh. Trong tr߶ng hþp này:

* M¡t ta không nhìn th¤y trái cam.

* Mûi ta không ngØi th¤y trái cam.

* Tai ta không nghe th¤y trái cam.

* LßÞi ta không nªm th¤y trái cam.

* Thân ta không tiªp xúc v¾i trái cam.

Thª nhßng nói có mµt trái cam · phòng bên cÕnh thì ta hi¬u ngay. V§y thì giác quan nào ðã cho ta sñ hi¬u biªt này ? Thßa r¢ng ðó là do ý thÑc (thÑc thÑ sáu). Ý thÑc là mµt thÑc r¤t quan tr÷ng trong m²i con ng߶i vì: Ý thÑc có th¬ cäm th÷ ðßþc nhæng hi®n tßþng vô th¬ ch¤t trong khi nåm thÑc trß¾c hoàn toàn b¤t lñc.

Ý thÑc có th¬ t±ng hþp nhæng hi¬u biªt mang lÕi b·i nåm thÑc trß¾c, do ðó cho mµt hi¬u biªt ð¥y ðü h½n. Sñ hi¬u biªt b·i nåm thÑc trß¾c thu¥n là do cäm th÷, thiªu suy lu§n, di­n d¸ch, không có phán ðoán, ß¾c lßþng, do ðó có th¬ b¸ m¶ ði, không h°i tß·ng lÕi ðßþc nªu không có ý thÑc góp ph¥n suy lu§n, t±ng hþp, di­n d¸ch. Thí dø, ng߶i ð÷c sách: nªu m¡t vçn nhìn chæ mà không có ý thÑc ð¬ ý vào, thì v¾i nhãn thÑc không, không th¬ hi¬u ðßþc nghîa và giá tr¸ quy¬n sách, ð×ng nói t¾i chuy®n t߶ng thu§t lÕi nhæng gì ðã ð÷c.

Trong tr߶ng hþp không có nåm thÑc trß¾c h² trþ, ý thÑc vçn hoÕt ðµng ðßþc mµt cách ðµc l§p..

Thí dø: Tôi tß·ng tßþng nhæng cänh thiên ðàng, ð¸a ngøc, chï b¢ng ý thÑc mà không c¥n qua nåm thÑc trß¾c (vì nhæng thÑc trß¾c chßa tiªp xúc v¾i nhæng cänh gi¾i ðó bao gi¶). Chï khi nào ðßa sñ sáng tÕo vô th¬ ch¤t vào thñc tÕi cø th¬ thì ý thÑc m¾i c¥n t¾i nåm thÑc trß¾c.

Thí dø: H÷a sî Walt Disney mu¯n thiªt l§p mµt khu giäi trí. Ông phäi nh¶ ý thÑc phác h÷a mô hình tß·ng tßþng r°i m¾i dùng m¡t, tay thiªt l§p ð° án và xây dñng theo sñ chï ðÕo cüa ý thÑc.

Con ng߶i và xã hµi loài ng߶i tiªn hóa hay thoái hóa là hoàn toàn do quyªt ð¸nh cüa ý thÑc sáng tÕo. Thñc v§y ý thÑc giúp cho con ng߶i biªt suy nghî phán ðoán làm vi®c thi®n, tu hành, xây dñng ðßa con ng߶i lên hàng thánh nhân. Nhßng nó cûng hay ch¤p pháp, mê thanh, mê s¡c tr¥n, ðßa con ng߶i theo các chi«u hß¾ng døc v÷ng, m· cho h÷ nhæng cØa ð¸a ngøc sa ð÷a.

Các nhà duy thÑc h÷c g÷i ý thÑc là "Công vi thü, tµi vi khôi" (nói v« công thì thÑc này h½n hªt, còn lu§n v« tµi thì nó cûng ðÑng ð¥u). T¤t cä n«n vån minh cüa nhân loÕi ð«u là sän ph¦m cüa ý thÑc sáng tÕo.

7. Cûng nhß nåm thÑc trß¾c, ý thÑc cûng c¥n phäi có mµt ý cån thì m¾i hoÕt ðµng ðßþc. V§y thì ý cån n¢m · ðâu ? Các nhà y h÷c v¾i con dao giäi phçu ðã không tìm ðßþc ý cån n½i h® th¥n kinh cüa con ng߶i. Nói mµt cách khác ý thÑc ðã không có mµt cån v§t lý có th¬ trông th¤y ðßþc mà cån cüa ý thÑc lÕi là mµt cån tâm lý. Cån tâm lý này ðßþc ð£t tên là mÕt na thÑc hay thÑc thÑ bäy. V§y thì mÕt na thÑc hay thÑc thÑ bäy chính là cån cüa thÑc thÑ sáu (ý thÑc). Ng߶i ta ðã dña vào ðâu ð¬ tìm ra thÑc này ? Dña vào nhæng quan sát tâm lý:

a. Mµt ng߶i ðang ngü, sáu thÑc trß¾c cüa h÷ không còn hoÕt ðµng nh§n thÑc næa nhßng các c½ quan nµi tÕng vçn hoÕt ðµng mµt cách nh¸p nhàng không r¯i loÕn. V§y phäi có mµt thÑc nào ði«u khi¬n nhæng hoÕt ðµng này. Ng߶i n¢m ngü vçn s¯ng, không phäi là mµt cây th¸t vô tri. MÕt na thÑc vçn chï huy các hoÕt ðµng. Nªu ta l¤y tay ch÷t vào hông ng߶i n¢m ngü vçn có cØ ðµng lån qua mµt bên ð¬ tránh né. Nªu ta gãi vào chân, h÷ l¤y chân ðá ð¬ tñ v®. Nªu ta l¤y lông gà døi nh© vào m£t, h÷ vçn ðßa tay lên phüi ch² b¸ khích ðµng. Nhæng hành ðµng ðó hoàn toàn vô thÑc, chï do mÕt na thÑc ði«u khi¬n mà thôi.

b. Giä sØ ta h°i tß·ng lÕi thành ph¯ Sài Gòn mà ta ðã lìa xa t× nhi«u nåm. Hình änh thành ph¯ ðáng yêu này hi®n ra th§t rõ nét và là ð¯i tßþng nh§n thÑc cüa ý thÑc. V§y thì cái gì ða làm trung gianõ c¤t d¤u hình änh thành ph¯ này trong su¯t bao nåm ð¬ nay lÕi cung c¤p änh tßþng cho ý thÑc phân bi®t nh§n thÑc ? Thßa chính là mÕt na thÑc. MÕt na thÑc không phäi là kho tàng c¤t d¤u, nhßng nó làm trung gian cho sñ c¤t d¤u và cung c¤p änh tßþng. Có nhi«u khi ta mu¯n h°i tß·ng lÕi hình änh mà nghî mãi không ra b·i vì mÕt na thÑc không cung c¤p änh tßþng. Nhßng có khi ta không mu¯n nh¾ mà mÕt na thÑc cÑ cung c¤p. Tr߶ng hþp này änh tßþng có th¬ hi®n ra trong gi¤c m½. Nhæng hình änh ðã c¤t d¤u tñ bao gi¶ (có khi t× kiªp trß¾c) vçn hi®n ra trong gi¤c m½ mà ta không dùng ý thÑc ð¬ ki¬m soát n±i.

c. Tr߶ng hþp nhæng ng߶i b¸ tình phø không sao quên ðßþc hình änh cüa ng߶i yêu cûng v§y. Ý thÑc thì mu¯n ch¯i bö, nhßng mÕt na thÑc vçn cung c¤p hình änh ng߶i yêu cû cä trong lúc thÑc cûng nhß trong gi¤c m½, hình änh l¤y · a- lÕi-da-thÑc.

V§y thì ý thÑc mu¯n nh§n thÑc nhæng änh tuþng thñc ch¤t bên ngoài th߶ng phäi nh¶ t¾i nåm thÑc trß¾c cung Ñng; còn ð¯i v¾i nhæng änh tßþng bên trong nó c¥n phäi ðßþc sñ cung Ñng cüa mÕt na thÑc và a lÕi da thÑc. Không có mÕt na thÑc và a lÕi da thÑc nó hoàn toàn b¤t lñc trß¾c nhæng hi®n tßþng nµi gi¾i. MÕt na thÑc có công làm trung gian quän thü nhæng änh tß·ng trong thª gi¾i bên trong ð¬ làm hình thành cho thª gi¾i kiªp sau nên còn ðßþc g÷i là truy«n t¯ng thÑc. Ði«u này có th¬ giúp ta giäi thích ðßþc mµt vài hi®n tßþng v« s¯ m®nh con ng߶i.

d. Thí dø: Cô A xinh ð©p ðang ðµ thanh xuân, có nåm anh B,C,D,E,F ðªn xem m£t. Cô vçn dùng ý thÑc ð¬ quan sát so sánh phân tích m÷i v¤n ð« cüa nåm anh mµt cách khá chính xác và sáng su¯t nhßng cô không thß½ng anh nào cä. Ý thÑc th߶ng không có sñ ch¤p ngã và hay dùng lý trí. Ъn khi có anh G t¾i höi thì cô b¸ ngay mµt tiªng sét ái tình và quyªt ð¸nh nhanh chóng s¨ ch÷n anh G m£c d¥u sñ phán ðoán b¢ng lý trí cho th¤y anh G không có ði¬m nào n±i b§t h½n các anh B, C,D,E,F cä. Trong tr߶ng hþp này mÕt na thÑc và a-lÕi-da-thÑc cüa cô A có th¬ ðã mang hình änh cüa anh G t× mµt kiªp nào xa xôi ho£c mµt l¶i th« non h©n bi¬n nào ðó ðã n¢m sÇn trong mÕt na thÑc cüa cô (ðßþc c¤t d¤u · a lÕi ða thÑc) và nó ðã ði«u khi¬n cô mµt cách mãnh li®t ðªn n²i cô không th¬ quyªt ð¸nh theo lý trí ðßþc. (1)

Các nhà thi«n h÷c th߶ng khuyên các ð® tØ phäi h½i kh± hÕnh mµt chút ð¬ tránh nhæng v¤n ð« tình døc và luyªn ái. Vì v¤n ð« này th߶ng kh¡c nhæng nét sâu vào mÕt na thÑc ð¬ r°i tÕo nên nhæng ch¤p ngã kéo con ng߶i mµt cách mãnh li®t vào vòng luân h°i sinh tØ v¾i nhæng h® løy hªt sÑc ðau ð¾n. Nhà bác h÷c Sigmund Freud thì cho r¢ng có t¾i 80% nhæng hành ðµng cüa con ng߶i là do tình døc ði«u khi¬n. Nó ði«u khi¬n ta mµt cách khéo léo t× trong ti«m thÑc (mÕt na thÑc) mà ta không biªt. 

MÕt na thÑc mang tính ch¤t ch¤p ngã mµt cách n£ng n«. Nó luôn luôn so ðo tính toán tÕo ra biªt bao nhiêu ý tß·ng ích kÖ, tham lam, tñ ái, kiêu mÕn, äo tß·ng che l¤p ði ph¥n nhân tính và Ph§t tính có sÇn n½i m²i ng߶i. Nó lÕi còn làm trung gian giæa thÑc thÑ sáu (ý thÑc) và thÑc thÑ tám (a lÕi da thÑc) trong m÷i lãnh vñc sinh hoÕt giæa thª gi¾i nµi gi¾i và thª gi¾i ngoÕi gi¾i. Không có mµt v¸ th¥n,mµt v¸ tiên, hay mµt v¸ Thßþng Ъ nào có th¬ làm cho mÕt na thÑc và a-lÕi-da-thÑc cüa chúng ta ðßþc thanh sÕch nªu không phäi là chính chúng ta.

8. Nhß trên ðã nói, m÷i hình änh do ý thÑc ðßa vào, ðßþc ý cån (mÕt na thÑc) c¤t d¤u r°i sau ðó lÕi cung c¤p ð¬ ý thÑc có th¬ h°i tß·ng lÕi. C¤t d¤u · ðâu ? Thßa r¢ng · trong mµt kho tàng.Kho tàng n¥y ðßþc g÷i là a lÕi da thÑc . A lÕi da thÑc (Alaya) tiªng PhÕn có nghîa là n½i chÑa ðñng. Chæ Himalaya (Hy Mã LÕp S½n) có th¬ viªt thành hai chæ: Hima = tuyªt, alaya = n½i chÑa ðñng. Núi Hy Mã LÕp S½n quanh nåm tuyªt phü. A lÕi da thÑc là thÑc thÑ tám. Cûng nhß thÑc thÑ bäy, ta không tìm th¤y nó dß¾i hình thÑc v§t lý, nhßng có th¬ chÑng nghi®m th¤y b¢ng tâm lý:

a. Mµt ng߶i b¸ chøp thu¯c mê ngü r¤t say ðªn n²i bác sî c¥m dao m± bøng cûng không hay biªt gì cä. Trong tr߶ng hþp này, cä (7) bäy thÑc trß¾c (trong ðó có mÕt na thÑc) ð«u không hoÕt ðµng. Nhßng ng߶i ðó vçn không chªt; v§y thì thÑc nào ðã ði«u khi¬n c½ th¬ cüa ng߶i ðó trong lúc n¢m trên bàn m± ? Ðó là a lÕi da thÑc.

b. Khi con ng߶i m¾i ðßþc tÕo hình trong bào thai, phäi träi qua b¯n tháng m¾i tÕo thành ðßþc các cån v§t lý. Trong th¶i gian ðó, các thÑc trß¾c vçn còn n¢m trong trÕng thái nguyên th¬, chßa có tác døng hi®n kh·i. Phäi có mµt nång lñc huy«n bí nào ðóng vai trò kªt hþp t± chÑc hoàn thành h® th¯ng bµ máy con ng߶i. Nång lñc huy«n bí ðó chính là a lÕi da thÑc.

A lÕi da thÑc hoÕt ðµng hoàn toàn trong phÕm vi nµi gi¾i, r¤t khó phân loÕi và nh§n thÑc. Ta có th¬ ví nó nhß bình ði®n mà các thÑc khác dùng ði®n lñc ð¬ tÕo ra các hi®n tßþng: ánh sáng, h½i nóng, âm thanh v.v...Chï khác là bình ði®n này ta không nhìn th¤y ðßþc b¢ng m¡t th߶ng.

Vì là mµt kho tàng nên a lÕi da thÑc còn ðßþc g÷i là tàng thÑc. Nó chÑa ðñng t¤t cä m÷i nghi®p quä cüa con ng߶i và t°n tÕi vînh vi­n ð¯i v¾i th¶i gian và không gian. Ngay cä lúc ng߶i ta ðã chªt, bäy thÑc trß¾c ð«u tan biªn nhßng nhæng hình änh, nhæng suy lu§n, ch¤p ngã ho£c các hành vi hß¾ng thßþng ho£c ái døc cüa các thÑc trß¾c ðßþc cô ð÷ng lÕi thành nhæng chüng tØ và ðßþc c¤t d¤u trong a lÕi da thÑc. A lÕi da thÑc mang t¤t cä nhæng chüng tØ ðó ðßþc coi nhß nhæng hÕt gi¯ng cüa m÷i nghi®p quä cüa cá nhân ð¬ ði«u hành cho sñ tÕo thành mµt kiªp luân h°i m¾i phù hþp v¾i nhæng nghi®p quä mà nó mang ðªn. Tr߶ng hþp nhæng th¥n ð°ng (thí dø nhÕc sî Mozart) cûng là do nhæng kiªn thÑc ðã thâu th§p t× kiªp trß¾c ðßþc c¤t giæ · a lÕi da thÑc. Ь d­ hi¬u hoÕt ðµng cüa a lÕi da thÑc ta có th¬ tóm t¡t qua lßþc ð° sau :

:Nhãn thÑc

:Nhî thÑc

1.----------------------------------- :Tï thÑc

:Thi®t thÑc :Thân thÑc

2. Ý thÑc :HoÕt ðµng ðµc l§p

cüa ý thÑc

:M÷i nghi®p quä 

cüa ý thÑc

3. TÕo nghi®p

4. MÕt na thÑc (là trung gian)

5. C¤t gi¤u

6. A lÕi da thÑc (kho tàng chÑa ðñng t¤t cä m÷i

chüng tØ)

7. Trä nghi®p hoÕc tÕo nghi®p m¾i

8. Trä nghi®p 

Khi ta còn bé, các cø th߶ng dÕy r¢ng: ð×ng làm ði«u gì ác cä vì có hai v¸ th¥n · hai vai s¨ ghi chép t¤t cä m÷i hành ðµng cüa ta ð¬ ðªn khi ta chªt s¨ trình lên Diêm Vß½ng phán xét. Hai v¸ th¥n ðó thñc ra chï là bi¬u tßþng cüa a lÕi da thÑc mà thôi. A lÕi da thÑc có th¬ ví nhß mµt t¶ gi¤y tr¡ng. M²i khi ta làm mµt ði«u ác (ho£c nghî mµt ði«u ác) t¶ gi¤y ðó ðßþc ghi b¢ng mµt ch¤m ðen (mµt chüng tØ x¤u). Khi ta nghî ho£c làm mµt hành ðµng thi®n t¶ gi¤y ðó ðßþc ghi mµt ch¤m son (mµt chüng tØ t¯t). Khi ta chªt ði, th¬ xác và m÷i giác quan ngßng hoÕt ðµng. A lÕi da thÑc xu¤t ra sau cùng và vçn t°n tÕi dß¾i hình thÑc trung ¤m thân. Dù ta không nhìn th¤y, nó vçn hoÕt ðµng trong cõi hß vô v¾i nhæng ba ðµng tu¥n hoàn mà t¥n s¯ nhanh hay ch§m tùy theo sñ nhanh nh© hay n£ng n« cüa các chüng tØ mà nó mang theo.

Trái ð¤t chúng ta ðang s¯ng cûng luôn luôn bao phü b·i nhæng ba ðµng dß¾i dÕng thÑc nhæng sóng ði®n tØ (electro-magnetic waves). Nhæng làn sóng n¥y ta không nhìn th¤y nhßng ta có th¬ chÑng nghi®m ðßþc vì tác døng cüa nó trên kim nam châm cüa các la bàn.

Nªu các ba ðµng cüa a lÕi da thÑc cüa ng߶i chªt có mµt t¥n s¯ n¢m trong gi¾i hÕn t¥n s¯ cüa các sóng ði®n tØ cüa trái ð¤t thì trái ð¤t này vçn còn phù hþp v¾i nghi®p lñc cüa ng߶i chªt và ch¡c ch¡n ng߶i này s¨ lÕi tái sanh trong thª giói này. 

Thª nhßng tr· lÕi trong kiªp sau, ng߶i chªt chßa ch¡c s¨ lÕi mang thân xác cüa con ng߶i. Vì sao ? Vì trong gi¾i hÕn t¥n s¯ ba ðµng cüa trái ð¤t lÕi chia ra làm nhi«u khu vñc nhö có liên quan t¾i các cõi trên và trong trái ð¤t. Vùng có t¥n s¯ cao thanh nh© có tß½ng quan t¾i cõi thiên (ho£c thiên ðàng). Các vùng có t¥n s¯ th¤p h½n (nhßng vçn trong gi¾i hÕn) tß½ng quan t¾i các cõi:

* Nhân (ng߶i)

* Atula

* Súc sinh

* Ngã quÖ

* иa ngøc

Giä dø mµt ng߶i mà a lÕi da thÑc mang nhæng chüng tØ tuy không t¯t l¡m nhßng cûng không x¤u l¡m. T¥n s¯ ba ðµng cüa nó hþp v¾i trái ð¤t và ng߶i n¥y s¨ luân h°i làm ng߶i. Nhßng cûng mµt ng߶i trung bình nhßng lÕi có mµt ði¬m n±i b§t là hªt sÑc dâm ðãng chÆng hÕn. Ba ðµng cüa a lÕi da thÑc cüa ng߶i này tuy cûng phù hþp v¾i trái ð¤t nhßng tính dâm ðãng ån sâu làm t¥n s¯ ba ðµng h½i xu¯ng th¤p mµt chút; và ng߶i ðó s¨ tr· lÕi dß¾i hình thÑc mµt súc sanh (mµt con heo n÷c chÆng hÕn).

Cûng nhß v§y, mµt ng߶i quá tham lam và bün xïn s¨ tr· thành ngã quÖ, mµt ng߶i hiªu sát s¨ sa ð¸a ngøc v.v...Trong kinh Lång Nghiêm, Ph§t ðã dùng Ph§t nhãn soi chiªu r¤t nhi«u tr߶ng hþp và ðã chï rõ nhæng nghi®p quä cüa m²i loÕi ng߶i cùng nhæng thª gi¾i mà h÷ s¨ ðßþc chào ðón sau khi hªt hÕn làm ng߶i.

Ngoài trái ð¤t còn có nhi«u thª gi¾i khác t¯t ð©p h½n ho£c x¤u xa h½n thª gi¾i chúng ta. Hãy thí dø nhæng thª gi¾i t¯t ð©p h½n. Thí dø cõi tr¶i Ðâu Xu¤t, cõi tr¶i Ðao Lþi, cõi T¸nh е v.v...Nhæng ng߶i · các cõi này có tâmâ ð¸a t¯t h½n chúng ta nên luôn luôn thß½ng xót và mong mu¯n chúng ta ðßþc thoát khöi thª gi¾i hi®n nay ð¬ t¾i nhæng thª gi¾i t¯t h½n. Giä dø có mµt ng߶i tu hành t¾i mµt mÑc khá cao, a-lÕi-da thÑc không còn mang nhæng chüng tØ n£ng n« næa, t¥n s¯ ba ðµng th§t thanh nh© và cao, không còn b¸ nghi®p lñc n£ng n« ràng buµc, thÑc này s¨ thoát ðßþc h¤p lñc cüa trái ð¤t ð¬ t¾i nhæng thª gi¾ùi khác t¯t h½n vói nhæng t¥n s¯ ba ðµng phù hþp. Ng߶i này ðã ðßþc "lên thiên ðàng", nói cho d­ hi¬u. Anh ta s¨ · thiên ðàng ðó mµt th¶i gian v¾i nhæng thú vui vô cùng thanh tao ð¬ r°i tiªp tøc tu hành v¾i nhæng bß¾c ð߶ng thång hoa cao h½n cüa tâm thÑc. Nói là · thiên ðàng nhßng thñc ra anh ta ðã ðÕt ðßþc nhæng th¥n thông có th¬ phá vÞ r¤t nhi«u ràng buµc có tính cách vât lý ho£c tâm linh. Hay nói mµt cách khác, anh mu¯n · ðâu thì ·, mu¯n t¾i cõi nào thì t¾i chÆng có gì trói buµc anh ta ðßþc cä.

Giä dø có mµt ng߶i tu hành cûng ðã ðªn mµt mÑc khá cao nhßng chßa tiêu di®t hªt hoàn toàn døc v÷ng.Nh¶ a lÕi da thÑc khá thanh nh©, "linh h°n" (quan ni®m v« linh h°n cüa dân gian không ðßþc ðúng nhß ði«u Ph§t dÕy, nhßng ðßþc cái d­ hi¬u. Do ðó ta vçn có th¬ tÕm dùng danh t× n¥y) anh ta "bay" lên g¥n t¾i mµt cõi thiên ð߶ng nào ðó. Nhßng ba ðµng linh h°n cüa anh ta còn mang tính ch¤t cüa døc v÷ng mà · cõi này chï toàn là nhæng thú vui thanh cao mà thôi, không có mµt mùi v¸ nào cüa luyªn ái hÕ ðÆng cüa døc gi¾i. Do ðó khi t¾i g¥n thª giói này anh ta s¨ cäm th¤y khó ch¸u không thoäi mái và linh h°n anh ta s¨ tñ ðµng "bay" ði ch² khác ngay, ho£c b¸ h¤p lñc cüa thª gi¾i phù hþp h½n. Không có mµt con quÖ nào gác cØa thiên ðàng không cho anh ta vào cä, hay nói mµt cách khác, con quÖ cüa døc v÷ng còn n¢mè ngay · trong lòng anh ta và nó luôn luôn kéo anh ta t¾i ch² phù hþp v¾i nó.

Xem nhß thª ta m¾i th¤y r¢ng ngày nào chúng ta còn mê ð¡m s¡c tr¥n chính là ngày ðó ta còn ch¯i bö thiên ðàng, chÑ các v¸ th¥n, các v¸ tr¶i hay b¤t cÑ v¸ nào tu cao h½n chúng ta cûng luôn luôn mong cho chúng ta t¾i ðßþc "b¶ bên kia" và xä bö ðßþc nhæng kh± ðau cüa nghi®p lñc.

Chúng ta c¥n nh¾ r¢ng t¤t cä các sinh v§t ð«u có a lÕi da thÑc cä. Chï tr× có ð¤t ðá, sông bi¬n hay nhæng v§t vô tri là không có mà thôi. Còn thì t¤t cä các loÕi thñc v§t và ðµng v§t ð«u có, k¬ cä nhæng sinh v§t hªt sÑc s½ ðÆng nhß mµt con vi khu¦n chÆng hÕn. Chúng ta s¨ khäo sát a lÕi da thÑc cüa con vi khu¦n trong mµt d¸p sau.

Nghiên cÑu v« thành ph¥n cüa m²i nh§n thÑc là mµt ði«u c¥n thiªt cho Duy ThÑc H÷c. Lßþc qua v« các thành ph¥n cüa thÑc, ta có th¬ k¬ m²i nh§n thÑc ð«u g° có b¯n ph¥n:

* Kiªn ph¥n: ph¥n chü th¬ cüa nh§n thÑc.

* Tß¾ng ph¥n: ph¥n ð¯i tßþng cüa nh§n thÑc.

* Tñ chÑng ph¥n: ki¬m chÑng sñ khäo sát cüa kiªn ph¥n xem ðúng hay sai.

* ChÑng tñ chÑng ph¥n: ki¬m soát lÕi sñ ki¬m nghi®m k¬ trên.

Ví dø: Mµt bÑc tranh cüa Picasso là tß¾ng ph¥n. Ng߶i xem tranh là kiªn ph¥n. Khäo sát xem bÑc tranh hay ð©p ch² nào là chÑng ph¥n. Ðánh giá tr¸ lÕi sñ khäo sát ðó xem ðúng hay sai là chÑng tñ chÑng ph¥n.

Ta có th¬ dùng b¤t cÑ thÑc nào ð¬ khäo soát các pháp trong vû trø, nhßng sñ nh§n thÑc th߶ng cûng phäi träi qua các thành ph¥n k¬ trên. Thª nhßng m£c d¥u v§y, sñ nh§n thÑc cüa con ng߶i vçn luôn luôn sai lÕc. Vì sao ? Thßa r¢ng cûng chï tÕi nhæng chüng tØ n¢m trong a lÕi da thÑc nó làm cho trí ta kém sáng su¯t nên m¾i sai l¥m mà thôi. Mà ðã sai l¥m trong nh§n xét (tÑc vô minh) t¤t nhiên s¨ ðßa t¾i nhæng hành ðµng sai l¥m và do ðó kh·i ð¥u mµt loÕt nhæng chu²i l¥m lÕc ðßa ta t× vô minh ðªn lão tØ.

Ví dø chúng ta hãy cùng nhìn mµt con sông:

* Mµt ng߶i mang chüng tØ mê thích t¡m và b½i lµi chÆng hÕn s¨ nhìn th¤y con sông nhß mµt giòng nß¾c mát có th¬ mang lÕi cho anh ta nhæng cäm giác säng khoái.

* Mµt ng߶i thích ðánh cá s¨ coi con sông nhß mµt m¯i lþi cho anh ta.

* Con cá lÕi coi con sông là mµt môi tr߶ng sinh s¯ng d­ ch¸u và säng khoái.

* Ng߶i thích du l¸ch s¨ coi con sông là mµt phß½ng ti®n ð¬ cho anh ta chèo thuy«n mµt cách thích thú, ng¡m cänh v§t thanh tú · hai bên b¶ sông.

* Loài r°ng lÕi coi con sông là mµt n½i có th¬ xây lâu ðài l¥u các.

Con sông vçn là con sông. Nó không phäi là nhæng cái k¬ trên. Ta không th¬ nhìn ðßþc th§t tß¾ng cüa nó nªu ta cÑ "ch¤p ngã" mà nhìn nó theo chü quan cüa ta. Mà khi ðã ch¤p ngã t¤t nhiên ta s¨ hành ðµng sao cho thöa mãn cái ngã cüa ta ðã. Thª là trong r¤t nhi«u tr߶ng hþp, hành ðµng s¨ sai l¥m, s¨ tÕo nghi®p x¤u.

Chính vì nhìn th¤y nhæng nh§n thÑc sai l¥m cüa con ng߶i mà Ph§t ðã dÕy thuyªt tam tánh mà sñ nghiên cÑu sâu rµng s¨ ðßa chúng ta ðªn nhæng nh§n xét hªt sÑc sâu s¡c v« tñ tánh cüa vÕn pháp. 

Thuyªt tam tánh g°m có:

1. Biªn kª s· ch¤p tánh

2. Y tha kh·i ch¤p tánh

3. Viên thành th§t tánh

S· ch¤p là do ch¤p trß¾c mà có. Trong thí dø v« con sông k¬ trên, m²i ng߶i nh§n xét theo sñ ch¤p trß¾c cüa mình cho nên hình änh con sông ðã b¸ sai lÕc ði nhi«u do suy lu§n xét nghi®m cüa ý thÑc v÷ng tß·ng cüa h÷. Suy rµng ra m²i sñ v§t trong thª gi¾i này chï là hình änh méo mó mà ta ðã nh§n thÑc ðßþc do sñ ch¤p trß¾c v÷ng tß·ng mà có. Nó không phäi là hình änh th§t mà ðã phäi mang mµt tánh ch¤t khác ði g÷i là biªn kª s· ch¤p tánh. 

L¤y mµt thí dø d­ h½n: Mµt ngßòi nhút nhát v¯n hay sþ ma, trong a lÕi da thÑc ðã có nhæng chüng tØ cüa sñ sþ hãi. Mµt ðêm kia tr· v« nhà, m· cØa phòng t¯i om, th¤y mµt v§t lù lù màu ðen ðÑng · góc phòng. Thª là vì quá sþ hãi anh ta v×a chÕy v×a la "Ma ! Ma! CÑu tôi v¾i". Cûng vì quá sþ hãi m¤t sáng su¯t nên anh ta ðã quên luôn không còn nh¾ t¾i h°i chi«u trß¾c khi ra khöi nhà, chính anh ðã treo chiªc áo dài màu ðen · ch² ðó. Trong tr߶ng hþp này chiªc áo dài màu ðen ðã b¸ anh ta "biªn kª s· ch¤p" nên tß·ng là con ma ðÑng ðó..

Nay nh¶ có y tha kh·i ch¤p anh s¨ nhìn th¤y ðßþc sñ v§t mµt cách ðúng h½n. Y là dña vào, Ö lÕi vào. Tha là ng߶i khác ho£c v§t khác.  lÕi vào ng߶i khác, anh ta m¾i nh§n ra cái áo h°i chi«u. Nhæng ng߶i khác nghe tiªng anh la bèn c¥m ðèn chÕy vào soi sáng cån phòng. Con ma không th¤y ðâu cä mà ðó chï là mµt chiªc áo dài ðen mà thôi. Nh¶ vào nhæng ng߶i khác và cái ðèn, anh ðã nh§n ra chiªc áo là chiªc áo. Và anh cûng cûng nhß ða s¯ chúng ta ð«u cho nh§n xét cüa anh là ðúng, không còn nghi ng¶ gì næa.

Thª nhßng dÑc Ph§t lÕi dÕy r¢ng nh§n xét thª cûng chßa phäi là ðúng hÆn. Chï khi nào ta nhìn th¤y chiªc áo ðen ðó v¾i viên thành th§t tánh cüa nó m¾i là ðúng hÆn. Viên là viên mãn, thành là thành tñu, th§t là chân th§t. Cái áo là pháp. Mu¯n nhìn pháp này cho ðúng phäi nhìn ðßþc th¬ tánh chân th§t b¤t biªn cüa nó. Ðó là th¬ tánh chân nhß · trÕng thái nguyên th¬ cüa nó.

Th¬ tánh này th߶ng trø b¤t di®t, hoàn toàn không b¸ chi ph¯i b·i nhân duyên sanh di®t. T¤t cä các pháp trong thª gian ð«u phäi ðßþc nhìn nhß v§y mói ðúng hoàn toàn. Và khi nh§n xét ðúng ta s¨ hành ðµng ðúng.

Có ði«u là mu¯n nhìn ðßþc mµt cách toàn v©n nhß v§y chúng ta phäi có mµt trí tu® khá cao. T¤t cä nhæng "thÑc" cüa chúng ta ð«u ðßþc tinh luy®n mµt cách sáng chói, không còn b¸ che l¤p b·i nhæng màn vô minh, nhæng v÷ng tß·ng ch¤p ngã næa thì ta m¾i sáng su¯t ðßþc. Ta phäi nhìn ðßþc tñ tánh chân tâm cüa chính ta trß¾c ðã. Ngày nào tâm ta còn dong ru±i chÕy theo nhæng äo änh phù du, nhæng lÕc thú nh¤t th¶i thì chân tâm vçn còn b¸ che l¤p, ta không sao có th¬ nhìn th¤y cái "bän lai di®n møc" cüa chính ta, nói chi t¾i sñ hi¬u biªt cái "viên thành th§t tánh" cüa vÕn pháp.

Chï nhæng nhà tu hành t¾i mÑc ðµ th§t cao thì t¤t cä các thÑc cüa h÷ m¾i thång hoa ðßþc t¾i nhæng ðïnh tuy®t v¶i ð¬ h÷ có ðßþc cái nhìn th¤u su¯t ðßþc vÕn pháp. Lúc ðó thÑc không còn ðßþc g÷i là thÑc næa mà chúng ðã biªn thành nhæng trí.

1. Nåm thÑc trß¾c biªn thành : Thành s· tác trí.

2. Ý thÑc biªn thành : Di®u quan sát trí.

3. MÕt na thÑc biªn thành : Bình ðÆng tánh trí.

4. A lÕi da thÑc biªn thành : ÐÕi viên cänh trí.

Ði sâu vào ð¸nh nghîa và hành døng cüa nhæng trí tu® k¬ trên là mµt vi®c làm không th¬ nào hoàn häo ðßþc. Vì trong nhân loÕi hi®n nay ít có ng߶i ðã ðÕt ðßþc toàn th¬ b¯n trí ðó. Mµt ng߶i ðã có ðü nhæng trí k¬ trên k¬ nhß ðã tiªn bµ ðªn mµt ðµ cao cüa mµt v¸ Ph§t, hay ít ra mµt v¸ B° Tát nh¤t sanh b± xÑ.

Tuy nhiên trên con ð߶ng kh·i hành t× mµt phàm phu cho t¾i quä v¸ Ph§t, trí cüa chúng ta mµt ngày mµt sáng tö và t×ng ch£ng mµt, chúng ta vçn ðÕt ðßþc nhæng sñ trong sáng ðáng khích l®, nó giúp chúng ta m²i ngày mµt sáng su¯t ð¬ có th¬ tñ th¡p lên nhæng bó ðu¯c soi ð߶ng cho chúng ta ði.

Tr· lÕi thí dø chiªc áo ðen k¬ trên. Nhæng ng߶i phàm phu bình th߶ng và không sþ ma s¨ nh§n xét v« chiªc áo ðó nhß thª nào ? Th߶ng thì h÷ cho r¢ng:

* Chiªc áo này khá ð©p nªu m£c ði dñ dÕ hµi ch¡c s¨ làm ta n±i b§t.

* Ho£c chiªc áo này ði ðôi v¾i ðôi giày bóng loáng ch¡c s¨ làm tång thêm vë ð©p 

* Ho£c áo ð¡t ti«n m£c nó ta s¨ ðßþc nhi«u ng߶i n¬ tr÷ng vì nó chÑng tö ta giàu có và sang tr÷ng. 

* Ho£c chiªc áo còn m¾i tinh, không còn chiªc nào t¯t h½n ð¬ ði ch½i v¾i ng߶i bÕn m¾i quen t¯i nay cä.

ÐÕi khái là nhß v§y. Toàn là nhæng nh§n xét mang tính ch¤t "ngã ch¤p" (nghî ðªn cái ta). Và nªu ta suy nghî mµt chút ta có th¬ th¤y có bóng dáng cüa døc tính súi b¦y ð¢ng sau. L¨ dî nhiên nªu h÷ có ðÕt ðßþc mµt ðêm vui tÕm bþ thì r°i sau cûng khó tránh nhæng h® løy phi«n toái. 

Cuµc s¯ng cüa nhæng phàm phu th߶ng th߶ng nhß v§y cä. Và h÷ s¨ xoay v¥n mãi trong sáu nëo luân h°i khiªn ðÑc Ph§t Thích Ca ðã phäi bao thß½ng xót, ðã phäi v¤t vä su¯t bao nhiêu nåm chï cho h÷ con ð߶ng cüa hÕnh phúc tuy®t ð¯i, con ð߶ng cüa giäi thoát.

Яi v¾i nhæng ng߶i bình th߶ng, tñ cho r¢ng "ån hi«n · lành" nhßng không nghî ðªn chuy®n tu hành gì cä thì sñ nh§n xét v« chiªc áo k¬ trên có l¨ cûng không khác bao nhiêu sñ nh§n xét cüa ng߶i phàm phu. Thª nhßng ð¯i v¾i ng߶i ðã phát tâm ði vào con ð߶ng ði tìm chân lý, dù chï m¾i tu chßa có gì cao thâm cä nhßng a lÕi da thÑc ðã có ðßþc nhæng chüng tØ ð¥u tiên dçn d¡t h÷ trên con ð߶ng hß¾ng thi®n thì dù quan sát cái áo hay b¤t cÑ mµt ð¯i tßþng nào cûng ðßa h÷ t¾i nhæng nh§n xét khác h½n. Ví dø: cái áo nó có th¬ là ð¯i tßþng cüa :

* B° ð« tâm : Cái áo ðßþc tÕo nên do bao công trình cüa ng߶i thþ may, thþ d®t väi, ng߶i canh tác vun tr°ng và cä chính cây bông väi næa. Chúng cûng ðã phäi träi qua biªt bao dãi n¡ng d¥m mßa bao ðau ð¾n v¤t vä. T¤t cä m÷i chúng sanh dù là ng߶i hay là cây cö ð«u th§t ðáng thß½ng trong vòng luân h°i sinh tØ. Vì thß½ng các chúng sanh ðó nên chúng ta phäi phát nguy®n tu hành tinh t¤n ð¬ sau này có th¬ tr· lÕi l§p hÕnh b° tát góp công cÑu ð¶i.

* Ho£c cái áo ðó cûng có th¬ chÑa hình änh tam thiên ðÕi thiên thª gi¾i : Cái áo ðßþc thành hình nh¶ cây bông. Cây bông ðã hút bao nhiêu ch¤t lßþng cüa ð¤t nß¾c, cüa gió lØa ð¬ tÕo nên sñ s¯ng. Nó mang hình änh cüa m£t tr¶i, cüa ng߶i sån sóc nó. Ban ðêm nó hòa nh§p cùng m£t trång, ánh sao bi¬u tßþng cüa nhæng thª gi¾i xa xôi. Cây bông và tam thiên ðÕi thiên thª gi¾i chï là mµt. ÐÑng v« phß½ng di®n tuy®t ð¯i thì mµt hÕt bøi cûng có th¬ chÑa ðñng cä tam thiên ðÕi thiên thª gi¾i. Do ðó v¤n ð« l¾n nhö không còn là v¤n ð« næa. Ði«u ðó cho chúng ta th¤y tính ch¤t bình ðÆng cüa vÕn pháp. Vßþt khöi m÷i ch¤p trß¾c, ng߶i tu hành s¨ không còn th¤y nh¸ nguyên ð¯i ðãi næa. Tâm trong sáng hµi nh§p làm mµt cùng bän th¬ cüa vû trø bao la.

Dî nhiên càng tu lên cao thì thÑc và trí càng trong sáng. Nhæng th¥n thông di®u døng s¨ näy n·. Nhæng hi¬u biªt s¨ không còn b¸ nhæng gi¾i hÕn ngån cách næa cho ðªn ngày ðÕt ðßþc chánh ðÆng chánh giác. Nhæng quan nång cüa các v¸ tu cao là ði«u chúng ta khó có th¬ nghî bàn ðßþc vì chúng ta chßa có nhæng chÑng nghi®m tâm linh nhß nhæng v¸ ðó. Do ðó nªu có nói thì cûng chï là nói theo sách v· ðßþc truy«n lÕi mà thôi. Mu¯n hi¬u biªt thêm v« nhæng v¤n ð« duy thÑc cao thâm khác không cách gì khác h½n là chính chúng ta ðßþc hoàn toàn trong sáng, ðÑng trên t¤t cä m÷i thi®n ác ð¯i ðãi ð¬ ph¥n Ph§t tính trong m²i con ng߶i chúng ta ðßþc phát huy mµt cách t¯i ða. Lúc ðó m¾i có hy v÷ng ðÕt ðßþc ðÕi viên cänh trí. 

Duy thÑc h÷c dî nhiên không th¬ tóm t¡t có vài trang gi¤y nhß trên mà còn r¤t nhi«u v¤n ð« ð¥y hÑng thú khác næa. Thª nhßng ng߶i nào ßa thích môn h÷c này s¨ bö thêm nhi«u thì gi¶ ð¬ h÷c höi thêm. — ðây chï xin phép ðßa ra mµt v¤n ð« cu¯i cùng là chúng ta làm thª nào ð¬ xóa sÕch các "vªt ðen" và ngay cä các "vªt son" cüa a lÕi da thÑc.

Có ng߶i cho r¢ng ta làm mµt hành ðµng thi®n (thí dø b¯ thí chÆng hÕn) a lÕi da thÑc ghi mµt nét son. Nhßng chúng ta lÕi phäi s¯ng thêm mµt kiªp næa ð¬ hß·ng thành quä cüa hành ðµng này. Do ðó làm sao thoát khöi luân h°i sinh tØ.? Và h÷ ði ðªn kªt lu§n là không nên làm ác là dî nhiên nhßng cûng không nên làm cä vi®c thi®n næa ! Ði«u ðó có ðúng không ? Xin trä l¶i ngay : không nên làm ác là ðúng. Nhßng nªu không làm gì cä (cä thi®n lçn ác) tÑc là ta ðã ch¤p vào hß vô. Chính cái hß vô s¨ trói buµc tâm thÑc chúng ta. Và nªu ta ðã b¸ trói buµc vì b¤t cÑ cái gì, k¬ cä cái hß vô, chúng ta không th¬ nào thñc hi®n ðßþc sñ tñ do tuy®t ð¯i, sñ trong sáng tuy®t ð¯i. V§y phäi làm thª nào ð¬ có th¬ vçn b¯ thí mà không "b¸" hß·ng thành quä cüa hành ðµng này ?

Ði«u này Ph§t ðã dÕy mµt cách rõ ràng. Ta phäi thñc hi®n "b¯ thí ba la m§t". Ðó là ta b¯ thí mà tâmâ ta hoàn toàn v¡ng l£ng. Hoàn toàn không n±i lên mµt v÷ng ni®m mong c¥u phß¾c báo nào. Ta b¯ thí mà ta hoàn toàn không th¤y có ng߶i ðßþc b¯ thí, có cüa ðßþc b¯ thí, có hành ðµng b¯ thí, ngay cä chính ta, ta cûng không th¤y ta liên quan ðªn sñ b¯ thí næa. Theo ðÕo Ph§t, b¯ thí nhß v§y m¾i là ðúng cách.

Trong cách tu t§p g÷i là løc ba m§t g°m có : b¯ thí, trì gi¾i, nhçn nhøc, tinh t¤n, thi«n ð¸nh và trí tu®. Ta phäi thñc hi®n t¤t cä "mµt cách ba la m§t" nhß trên thì m¾i là ðúng cách. Ng߶i tu hành g£p mµt oan Ñc s¨ không ð¬ ðµng tâm, dî nhiên không thèm khiªu nÕi. Nªu ta b¸ mµt kë khác làm nhøc và nªu tu ba la m§t ta s¨ th¤y : không có kë làm nhøc, không có ng߶i b¸ nhøc và không có cä m¯i nhøc nhã næa. Thª m¾i là nhçn nhøc ba la m§t.

Còn nhæng "vªt ðen" trong a lÕi da thÑc thì sao? Có th¬ xóa bö ðßþc không? Thßa r¢ng cách xóa bö th߶ng tình nh¤t là trä xong nghi®p báo. Vì ð¸nh lu§t nghi®p báo tác døng r¤t mÕnh m¨ h¥u nhß không ai có th¬ tránh khöi. Thª nhßng ð¯i v¾i nhæng ng߶i tu có th¬ s¨ ðßþc trä mµt cách nhanh chóng h½n, ho£c nh© nhàng h½n. Sñ thành tâm sám h¯i cûng s¨ làm giäm nh© ði khá nhi«u nhæng nghi®p báo n£ng n«.

Mµt ng߶i can tµi trµm c¡p chÆng hÕn, ngoài sñ sám h¯i s¨ mang nhæng ð° trµm ðßþc trä lÕi cho ng߶i chü. Ng߶i can tµi sát nhân sau khi thành tâm sám h¯i s¨ ð¬ cä quãng ð¶i còn lÕi ð¬ làm ngßþc lÕi sñ sát sanh. H÷ s¨ lån xä vào các hành ðµng cÑu ng߶i không n« gian hi¬m. Ng߶i ðó có th¬ vçn phäi trä nghi®p nhßng ch¡c ch¡n s¨ nh© h½n. Mµt ðêm nào ðó anh ta có th¬ n¢m m½ th¤y có ng߶i ðâm anh ta mµt nhát dao chÆng hÕn, thª là xong món nþ.

V§y chúng ta c¥n nh¾ a lÕi da thÑc là mµt thÑc quan tr÷ng nh¤t. Ví dù ta có chªt nó vçn không m¤t mà s¨ theo ta mãi cho ðªn ngày nó biªn thành ðÕi viên cänh trí.

T¾i ðây xin tóm t¡t vài hàng v« v¤n ð« a lÕi da thÑc s¨ dçn d¡t con ng߶i ra sao sau khi chªt.

Яi v¾i ða s¯ nhân loÕi thì chªt là mµt bän án mà t¤t cä m÷i ng߶i s¨ phäi lãnh. Không ai có th¬ thoát khöi nó cä. Không ai có mµt chÑng nghi®m tâm linh v« cái chªt cä. Và nªu ta không tìm hi¬u ho£c không sØa soÕn trß¾c thì cái chªt quä là ðáng sþ th§t. Chính vì thª mà nhi«u ng߶i ðã gia công tìm hi¬u nó.

Khi con ng߶i ðßþc cho là t¡t th·, tim ng×ng ð§p, các quan nång ng×ng hoÕt ðµng mµt cách t× t×. Và chï sau tám tiªng ð°ng h° a lÕi da thÑc m¾i thñc sñ xu¤t ra khöi thân th¬. Ra ngoài thân th¬ nó lÕi hoÕt ðµng nhß mµt giác quan và m¾i ð¥u ng߶i chªt không biªt là mình ðã chªt. Dß¾i hình thÑc tâm linh h÷ vçn hoÕt ðµng nhß mµt ng߶i bình th߶ng. Chï ðªn khi sñ giao tiªp v¾i nhæng ng߶i thân thuµc không còn ðßþc thñc hi®n ðßþc næa lúc ðó ng߶i chªt m¾i biªt là mình ðã chªt. Яi v¾i mµt ng߶i bình th߶ng không có mµt ðÑc tin sâu ð§m ho£c không sØa soÕn t× trß¾c thì lúc ðó cái tình cäm n±i lên mÕnh m¨ nh¤t là sñ sþ hãi kinh khüng. A lÕi da thÑc vçn hoÕt ðµng nhßng nó b¸ sñ trì kéo cüa nghi®p lñc mµt cách mÕnh m¨. Linh h°n ðÑng trß¾c mµt c½n phong ba bão táp ð¬ r°i b¸ cu¯n hút ði ð¥u thai mµt cách nhanh chóng. Trong tr߶ng hþp này cái ý nghî cu¯i cùng cüa ng߶i chªt giæ mµt ð¸a v¸ hªt sÑc quan tr÷ng. Mµt ng߶i su¯t ð¶i chï nghî ðªn sñ tham lam và ích kÖ, t¤t nhiên sñ tham lam ðã n¢m sâu trong ti«mà thÑc và ðªn lúc lâm chung ý nghî cu¯i cùng cûng là sñ tham lam. Nó làm v¦n ðøc a lÕi da thÑc và do ðó sñ cu¯n hút s¨ ði v« các cõi u t¯i.

Mµt ng߶i dâm ðãng cûng v§y, ý nghî cu¯i cùng mang theo døc v÷ng th¤p hèn t¤t s¨ ðßa a lÕi da thÑc b¸ cu¯n hút vào các vùng súc sanh. Có ng߶i cho r¢ng th߶ng ng߶i ta b¸ b¸nh hoÕn lâu ngày ho£c già r°i m¾i chªt. — tu±i già khä nång tình døc ðâu còn gì ðáng k¬ nên ðâu có sþ b¸ cu¯n hút b·i gi¾i c¤m thÑ ba. Nhßng các nhà y h÷c ðã chÑng minh r¢ng dù khä nång sinh lý cüa con ng߶i ðã m¤t hÆnú nhßng cäm nghî tình døc vçn còn r¤t mÕnh trong mµt s¯ ng߶i. Do ðó ý nghî cu¯i cùng trong tr߶ng hþp này cûng là mµt ði«u r¤t nguy hÕi nªu h÷ không biªt và không tìm cách thanh l÷c t× trß¾c. 

Nhæng ng߶i phÕm các gi¾i c¤m khác nhß sát sanh, ðÕo t£c, tà dâm, d¯i trá, rßþu chè nªu không có nhi«u thi®n nghi®p kéo lÕi t¤t cûng s¨ trôi theo giòng nghi®p lñc cüa h÷ ð¬ t¾i nhæng cõi th¤p h½n.

Th߶ng thì các tr߶ng hþp luân h°i xäy ra h¥u nhß tÑc kh¡c sau khi chªt, ch§m nh¤t là sau 49 ngày, nhßng cûng có nhæng tr߶ng hþp ð£c bi®t. Thí dø: ng߶i quá luyªn ái cõi tr¥n, quá luyªn ái vþ con ho£c các thân nhân cûng quá luyªn ái h÷ thì sñ luyªn ái quá ðµ tÕo thành mµt sþi giây ràng buµc r¤t mÕnh khiªn linh h°n không b¸ cu¯n hút ði ngay. Nó cÑ v¤t vß·ng · n½i ch¯n cû dß¾i hình thÑc nhæng h°n ma bóng quª. Nó cûng vçn còn ðü cä hï nµ ái lÕc và nh¤t là s¥u bi.Trong tr߶ng hþp này vùng hào quang quanh "thân xác" h÷ (thân xác tâm linh) nhi«u khi cô ð÷ng lÕi trông nhß nhæng cøc lØa mà ðôi khi ta có th¬ th¤y ðßþc n½i các cån nhà n±i tiªng có ma. Nhßng không có cån nhà nào có ma mµt cách vînh vi­n cä. Vì trß¾c sau gì thì nhæng tình cäm luyªn ái cûng phäi phai nhÕt và nhæng linh h°n ðó cûng vçn phäi trôi theo giòng nghi®p lñc , chï mau hay lâu mà thôi. Mau thì vài tháng ho£c vài nåm, lâu thì có th¬ t¾i vài chøc nåm, ít khi t¾i hàng thª kÖ.

Có mµt câu không nh¾ l¤y · cu¯n kinh nào d§y r¢ng "Cä ð¶i nó nghî ðªn cái gì nhi«u nh¤t thì nó chính là cái ðó." Câu ðó có mµt giá tr¸ r¤t l¾n.

Các nhà y h÷c và tâm lý h÷c hi®n nay cûng ðã xác nh§n. Nªu ta nghî nhi«u v« mµt v¤n ð« gì trung khu th¥n kinh chï huy v« v¤n ð« ðó s¨ ðßþc m· rµng, các trung khu khác s¨ b¸ thu h©p lÕi ho£c b¸ d§p t¡t. Mµt ng߶i ni®m Ph§t nhi«u, trung khu "ni®m Ph§t" s¨ gia tång, các trung khu khác s¨ yªu ði. Mµt c§u h÷c trò siêng h÷c, trung khu h÷c hành và trí nh¾ s¨ gia tång, các trung khu khác s¨ kém ði.

Riêng ð¯i v¾i nhæng ng߶i ðã sØa soÕn tâm thÑc t× trß¾c thì cái chªt không nhæng chÆng có gì ðáng sþ cä mà trái lÕi, lÕi là mµt c½ hµi quan tr÷ng ð¬ h÷ tiªn nhæng bß¾c dài.

Nhæng ng߶i có mµt cuµc s¯ng cao cä có nghîa là h÷ ðã sØa soÕn ð¥y ðü cho mµt chuyªn ði th§t vinh quang. Nhæng nhà tu t¸nh nghi®p là mµt ví dø. Ngay t× khi cuµc s¯ng ðang xuân n· h÷ ðã phát nguy®n vãng sinh t¸nh ðµ, quyªt không tÕo thêm nghi®p m¾i dù vçn nh§p thª mµt cách hùng tráng và quä cäm. Ni®m h°ng danh ðÑc Ph§t A Di Ðà là mµt phß½ng pháp hay. Nhi«u ng߶i biªt trß¾c ðßþc ngày mình s¨ ra ði. Nhi«u ng߶i thoát xác ngay khi ðang ng°i thi«n ð¸nh v¾i chánh ni®m thay cho ý nghî cu¯i cùng. Không còn nghi ng¶ gì, hÕnh nguy®n vãng sanh cüa h÷ h÷ ch¡c ch¡n s¨ ðßþc ðáp Ñng. Nång lñc tiªp dçn cüa ðÑc Phât A Di Ðà có mµt sÑc mÕnh l¾n g¤p nhi«u l¥n nhæng trì kéo cüa các cõi ô trßþc. 

Theo các nhà thi«n h÷c ðã m· ðßþc hu® thì nång lñc này th߶ng hi®n ra dß¾i hình thÑc mµt lu°ng ánh sáng màu ðö r¤t trong sáng. 

Có nhi«u ng߶i còn nhìn th¤y cä hóa thân cüa ðÑc Ph§t A Di Ðà, ðÑc Quán Thª Âm, ðÑc ÐÕi Thª Chí b° tát cùng nhæng bông sen n· trên ao th¤t bäo, và khi ng߶i nào ðßþc t¾i cõi t¸nh ðµ, h÷ s¨ bß¾c ra t× nhæng bông sen ðó. S· dî nhi«u ng߶i không ðßþc tiªp dçn là vì h÷ không có hÕnh nguy®n vãng sanh Tây phß½ng ho£c không có mµt ðÑc tin kiên c¯. Sñ thiªu ðÑc tin và hÕnh nguy®n làm cho ba ðµng cüa a lÕi da thÑc h÷ không cùng mµt t¥n s¯ v¾i t¥n s¯ ba ðµng cüa các lu°ng sóng tiªp dçn.

Còn nhæng ng߶i ðã trót phÕm nhi«u gi¾i c¤m v¾i mµt a lÕi da thÑc hªt sÑc n£ng n« thì sao? Mµt sñ sámù h¯i thành kh¦n trong lúc lâmâ chung cùng v¾i hÕnh nguy®n không th¯i chuy¬n vçn có nång lñc ðßa h÷ vào ð߶ng cÑu r²i dù · ph¦m tr§t kém h½n. Thí dø: HÕ ph¦m trung sinh hay hÕ ph¦m hÕ sinh chÆng hÕn. — ph¦mÕ ðó vçn có c½ hµi ð¬ tiªp tøc con ð߶ng tiªn hóa lên nhæng mÑc cao h½n.

Nªu ta quan sát nhân loÕi hi®n tÕi, ta s¨ th¤y s¯ ng߶i có ðÑc tin nhß v§y quä không nhi«u. Nhæng kë ð¡mé chìm trong vòng danh lþi, tham sân si và døc v÷ng thì lÕi nhi«u vô s¯â k¬. Do ðó ta không l¤y làm lÕ khi ðÑc Ph§t dÕy r¢ng ðßþc s¯ng mµt kiªp ng߶i, chï mu¯n tr· lÕi làm ng߶i bình th߶ng thôi cûng là ði«u r¤t khó. "Bö m¤t thân xác ng߶i. muôn kiªp không tìm lÕi ðßþc" kinh Lång Nghiêm ðã dÕy nhß v§y.

Có ng߶i cho r¢ng lúc g¥n chªt chï c¥n ni®m h°ng danh A Di Ph§t có m߶i l¥n mà ðßþc vãng sanh t¸nh ðµ thì là vi®c quá d­. Xin ð×ng quan ni®m nhß v§y. Vì sao ? Vì nªu không sØa soÕn tâmâ thÑc t× trß¾c (chÑng tö ðÑc tin kém), ðþi ðªn lúc g¥n chªt m¾i ni®m vµi vàng thì ch¡c ch¡n s¨ b¸ tÕp ni®m xen vào làm m¤t sñ cäm Ñng. Có nhi«u ng߶i chªt vì nhæng tai nÕn b¤t ng¶ nhß xe cµ, ðao súng ho£c nhæng ng߶i b¸ b®nh t§t làm cho hôn mê ho£c mµt lý do b¤t ng¶ nào ðó khiªn h÷ quên m¤t sñ c¥u nguy®n vãng sanh. L¤y mµt ví dø: Vua A Xa Thª can tµi giªt cha ð¬ cß¾p ngôi. M£c dù trong ph¥n sau cüa cuµc ð¶i ông ðã quy y Ph§t pháp và ðã tr· thành mµt Ph§t tØ r¤t khá, ðßþc ðÑc Thích Ca trñc tiªp chï dÕy nhi«u l¥n. Nhßng lúc s¡p chªt, ông ðã không may b¸ ng߶i h¥u c§n ðánh r¾t chiªc quÕt ngay m£t. L¨ ra nªu ông ðã tu nhçn nhøc ba la m§t thì không sao cä. Тng này là mµt v¸ vua, tu nhçn nhøc không phäi d­, nên ông ðã n±i gi§n choàng d§y ð¸nh tr×ng phÕt n£ng n« ng߶i h¥u c§n. Chính sñ "nµ khí xung thiên" này ðã làm cho ông chªt ngay tÑc kh¡c (ðÑt gân máu)? Ông không k¸p ni®m Ph§t và ý nghî cu¯i cùng cüa ông là mµt sñ gi§n dæ s¤m sét. Lu°ng nghi®p lñc tác døng ngay và theo các nhà tu có hu®, ông ðã thác sinh tr· thành mµt con mãng xà hªt sÑc hung dæ trong mµt khe núi. L¨ dî nhiên nhæng nåm tháng theo Ph§t v¾i nhæng thi®n nghi®p ông ðã tÕo ðßþc s¨ giúp ông không phäi · trong thân súc sinh lâu ngày, nhßng câu chuy®n trên chÑng tö cái ý nghî sau cùng cüa mµt ng߶i có mµt giá tr¸ vô cùng quan tr÷ng.

Nhæng ng߶i cån c½ chßa ðßþc cao l¡m th߶ng nh¶ mµt nhà tu hay mµt vài thân nhân giúp ðÞ trong lúc lâmâ chung (g÷i là nhæng ng߶i hµ ni®m) Ðó cûng là mµt ði«u t¯t và quan tr÷ng.

V§y thì dù có ng߶i hµ ni®m hay không, v¤n ð« quan tr÷ng là phäi luôn luôn c¦n tr÷ng v¾i ý nghî cu¯i cùng. Ði«u này không nhæng chï ðúng v¾i Ph§t giáo và còn ðúng v¾i h¥u hªt các tôn giáo khác.

Tr߶ng hþp thánh Gandhi („n е giáo) là mµt tr߶ng hþp ðáng k¬. Ai cûng biªt thánh Gandhi là mµt nhà giäi phóng vî ðÕi cüa dân tµc „nä, cha ðë cüa thuyªt b¤t bÕo ðµng. Trong su¯t bao nåm tranh ð¤u v¾i thñc dân Anh, Ngài chï có mµt thÑ khí gi¾i, ðó là lòng nhân ái. Nhßng không hi¬u vì mµt nghi®p quä nào cu¯i cùng Ngài ðã b¸ mµt kë cu°ng tín b¡n chªt. Trß¾c khi chªt Ngài ðã gi½ tay nói tha tµi cho kë b¡n mình. T¤t nhiên cä thª gi¾i phäi thán phøc sñ cao cä cüa Ngài.

Giäi thích sñ tha tµi b¢ng lòng cao cä là mµt ði«u ðúng không sai. Nhßng ðÑng v« phß½ng di®n duy thÑc thì sñ tha tµi ngay lúc ðó chính là sñ cÑu r²i cho chính ngài Gandhi trß¾c ðã. Vì sao? Vì trong lúc b¸ b¡n hªt sÑc ðau ð¾n, lÕi phäi ch¤m dÑt con ð߶ng cách mÕng ðang theo ðu±i và ðang c¥n thiªt sñ có m£t cüa mình, nªu trong tâm thÑc cüa ngài Gandhi n¦y lên mµt sñ khó ch¸u ho£c mµt tÑc gi§n h§n thù kë ðã làm b§y b¡n mình thì ý nghî cu¯i cùng cüa Ngài ch¡c ch¡n s¨ kém trong sáng. Nghi®p lñc ch¡c ch¡n s¨ tác døng ngay tÑc kh¡c trên a lÕi da thÑc cüa Ngài và nó s¨ lôi kéo Ngài vào con ð߶ng thù h§n.

Thánh Gandhi ðúng là mµt v¸ thánh. Trong cuµc ð¶i cách mÕng cüa Ngài có l¨ vì quá b§n rµn, không th¤y Ngài nói v« nhæng hÕnh nguy®n cüa Ngài sau khi chªt, ho£c không th¤y Ngài nói gì v« duy thÑc h÷c, nhßng xuyên qua nhæng vi®c Ngài ðã làmø mà ta ðßþc biªt, ch¡c ch¡n Ngài ðã n¡m væøng nhæng v¤n ð« k¬ trên mµt cách hªt sÑc sâu s¡c.

*

Thª kÖ 20 ðánh d¤u nhæng bß¾c tiªn vî ðÕi cüa khoa h÷c. Vi®c xØ døng nång lßþng hÕt nhân, khoa h÷c không gian, tia sáng laser là nhæng nét ð§m. Trong y h÷c và thiên vån h÷c cûng có nhi«u phát kiªn quan tr÷ng. Trong nhæng th§p niên cu¯i cùng cüa thª kÖ sñ phát minh ra máy tính ði®n tØ góp mµt ph¥n không nhö vào ð¶i s¯ng cüa nhân loÕi. Nhßng ði«u ðáng ngÕc nhiên h½n cä là: sñ tiªn bµ cüa khoa h÷c ðã ð¦y lui mµt s¯ ðÑc tin có tính cách th¥n bí ð°ng th¶i lÕi ði g¥n t¾i nhæng ði«u Ph§t dÕy ðã trên 25 thª kÖ.

Ai cûng ðã t×ng biªt Ph§t dùng hu® nhãn chï dÕy v« ð¶i s¯ng cüa nhæng con vi trùng trong mµt c¯c nß¾c. Lúc ðó có ít ng߶i tin, cho ðªn ngày khoa h÷c phát minh ra kính hi¬n vi. Ta cûng ðã biªt r¢ng t¤t cä các sinh v§t trên thª gian này ð«u có giác quan do ðó có mµt a lÕi da thÑc. T× nhæng loài thñc v§t thô s½ ðªn các loài ðµng v§t và sau cùng là loài ng߶i, a lÕi da thÑc vçn theo sát t×ng cá nhân mµt qua hàng tri®u kiªp luân h°i cho ðªn khi thành Ph§t thì nó m¾i biªn m¤t ð¬ tr· thành ðÕi viên cänh trí.

Mµt con vi khu¦n là mµt v§t trung gian giæa thª gi¾i thñc v§t và thª gi¾i ðµng v§t. Cho nó thuµc loÕi thñc v§t cûng ðßþc hay cho nó là ðµng v§t cûng ðúng.

T× trß¾c cho ðªn giæa thª kÖ 20 chúng ta h¥u nhß không biªt gì ðªn c¤u trúc cüa nhæng sinh v§t này cho t¾i khi hai nhà bác h÷c James Watson và Francis H. Crick tìm ra sñ liên h® cüa chúng v¾i hai ch¤t RNA (Ribonucleic acid) và DNA (Desoxyribonucleic acid). Ngày nay, ng߶i ta ðã có nhæng hi¬u biªt tiªn bµ h½n v« các loÕi vi khu¦n, và ð¯i v¾i nhæng vi khu¦n thô s½, c¤u trúc cüa chúng chÆng khác gì c¤u trúc cüa các phân tØ hæu c½ RNA ho£c DNA.

Ta hãy coi mµt ðoÕn sñ c¤u trúc cüa con vi khu¦n HIV (vi khu¦n gây b®nh AIDS, mµt b®nh th¶i sñ) ðßþc các khoa h÷c gia thuµc Trung tâm nghiên cÑu Chiron trình bày (xem hình). C¤u trúc cüa vi khu¦n HIV là c¤u trúc RNA nhßng khi chúng sinh sän trong các tª bào, chúng lÕi tr· lÕi c¤u trúc DNA.

Nhìn trên bi¬u ð° cüa vi khu¦n này khi chúng ðang sinh sän trong mµt tª bào b¸ nhi­m trùng, ta th¤y nó ðßþc tÕo b·i hai nhánh DNA v¾i chi chít nhæng chæ ATCG n¯i li«n nhau:

A: Adenine

T: Thymine

C: Cytosine

G: Guanine

ATCG ðßþc g÷i là nhæng bases.A bao gi¶ cûng ðßþc n¯i li«n v¾i T tÕo thành c£p A-T. C bao gi¶ cûng ðßþc n¯i v¾i G tÕo thành c£p C-G. T¤t cä có 9737 c£p bases này trên thân xác cüa con AIDS virus. M²i c£p A-T ho£c C-G ðßþc g÷i là mµt chüng tØ ðßþc s¡p xªp trên nhánh DNA.

Nghiên cÑu v« sñ s¡p xªp nhæng chüng tØ này trên nhánh DNA ðßþc g÷i là sequencing (xªp thÑ tñ). Chính thÑ tñ cüa nhæng chüng tØ này ðã tÕo nên tính ch¤t cüa nhæng con v§t. Con v§t dù nhö bé và thô s½ nhß v§y nhßng cûng có ð&u