L¥n ð¥u tình c¶, tôi ðßþc dùng c½m chay do ð¬ ðªn bæa và thu§n ti®n, h½n là tò mò. Lúc ðó bu±i trßa. Ði®n thoÕi bÕn m¶i. Lâu quá không g£p. Tôi ng§p ng×ng, ðµ rày ån ti®m e b¤t ti®n, th¸t cá màu mÞ không ham... BÕn c߶i phá: thì dùng chay! Chúng tôi vào mµt quán g¥n c½ quan, ph¯ Tr¥n Hßng ÐÕo, trßng bi¬n hi®u r¤t gþi "c± tích". Phòng ån cu¯i ngõ khá sâu. Yên tînh. SÕch bong máy lÕnh. NhÕc ngoÕi du dß½ng. Tranh pháo "ngh® thu§t" ¤m ¾, nhßng bát ðîa bäo ðäm x¸n. M¤y cô phøc vø không xu¯ng tóc, ch§m chÕp, b¤t ng¶ ðon ðä ra l¶i tiªp th¸ cho mµt hãng bia...

Thñc ð½n ép plastic m¤y trang li«n. BÕn tôi g÷i mµt ðîa chä cá, canh cá chua, rau mu¯ng xào töi, cà và c½m - cho tôi. C§u bÕn, thêm bia, cá s¯t và bánh mì. Chï m²i bia, cà và rau là th§t, t¤t cä ð«u giä - giä m£n. Biªt thª, mà khi ån quên hÆn. Thìa là hång hång th½m th½m. Món nào cûng tuy®t. Cá s¯t bày h¤p dçn t× màu ðªn dáng, nh¤m nháp chút chút (ð¬ biªt), tôi cûng không th¤y có gì "khä nghi". Ån chay là v§y? Ngon h½n th§t. Щp h½n th§t. M¤y v¸ khách Tây, ta vào sau ng°i bàn bên m£t Øng d¥n, °n ào tång d¥n. Có l¨ b·i bàn h÷ có chai rßþu ð¥y nhãn mác. Chúc tøng liên tøc... · ðây, rßþu bia ch¡c không th¬ c¤t chay?

Chßa th¤y ai th¯ng kê cä nß¾c hi®n có bao nhiêu ng߶i m· quán ån chay. Chï th¤y rõ hi®n nay là th¶i kÏ hßng th¸nh. Nghe nói · Huª v¾i h½n 400 ngôi chùa l¾n nhö, 229 ni®m Ph§t ð߶ng và g¥n 200 ngàn ph§t tØ, quán ån chay · Kinh ðô xßa th¸nh h½n cä. N±i tiªng, có quán аng Tâm · mµt con hëm ð߶ng Lê Lþi. Ðã có cu¯n sách gi¾i thi®u tï mï cách chª biªn, cách ån 125 món chay n¤u theo l¯i Huª. · Hà Nµi, thành ph¯ H° Chí Minh, nhæng ti®m bán ð° chay, c½m chay thñc sñ có ch² ðÑng trên th¸ tr߶ng. Nhi«u ng߶i làm nên cûng l¡m cÕnh tranh. Nh¤t là trong d¸p R¢m Tháng Bäy, mùa l­ Vu Lan (L­ Xá tµi vong nhân), các món chay không chï xu¤t hi®n th߶ng xuyên n½i các ti®m "chuyên chay", mà cä · siêu th¸, cång tin, nhæng quán c½m th߶ng. · thành ph¯ H° Chí Minh, bÕn tôi bäo, có quán chay ð߶ng Võ Vån T¥n, ni cô bán hàng nói tiªng Anh tr½n tru và giao tiªp vô tß v¾i khách ngoÕi. Nh© nhàng, su¤t chay có c½m kèm chao, tß½ng, ð§u phø, rau luµc... Cao c¤p h½n thì, món gì cûng sÇn. Mu¯n m¶i ti®c vài chøc ng߶i tr· lên, phäi ð£t - Giá cä chênh nhau cä chøc l¥n.

... Nhßng tôi vçn bån khoån l¡m. Hình nhß, món chay · các quán cao c¤p ð«u khác v¾i sän ph¦m "chính g¯c" cüa ng߶i tu hành? (Nói cao c¤p, vì hóa ð½n thanh toán bæa chay hôm ðó, cä ð° u¯ng, quá 100 ngàn). Thôi thì tíu tít sñ ð¶i, tháng dåm ba l¥n t¾i quán chay, trong ch×ng mñc, cûng là mu¯n biªt ðôi chút ¦m thñc cüa gi¾i tu hành, b¢ng... mi®ng và dÕ dày. Nhßng cÑ tiêng tiªc, bu°n bu°n khi biªt, ð¯i tßþng chính cüa các nhà hàng chay, tìm t¾i vì nhu c¥u "ð±i v¸", mu¯n "nh© nhõm bao tØ", h½n là trån tr· v« trai gi¾i. Ph¥n ðông là khách lçn chü cûng chÆng m¤y ð¬ ý ðªn vi®c thi®n dßÞng - (ån nhß mµt bi®n pháp h² trþ cho ÐÕo hÕnh, dßÞng ð¬ hoàn thành cÑu cánh v« sñ Thi®n cho tâm linh... ).

ÐÕo Ph§t nói chung, nh¤t là Thi«n Tông (mµt Tông phái l¾n cüa Ph§t giáo) cñc kÏ coi tr÷ng sñ ån u¯ng chay. Chay là cách phát âm khác cüa trai - chï ån nhæng món chª biªn t× ngu°n g¯c thñc v§t, thäo mµc (chay t¸nh - có nghîa là trong sÕch). Coi tr÷ng không có nghîa mu¯n ån u¯ng cho khoái kh¦u, thích kh¦u - (nhß kë phàm phu: "S¯ng · trên ð¶i ån miªng d°i chó, thác xu¯ng âm phü biªt có hay không"), mà v¾i h÷ - nhæng nhà tu hành - ån là mµt phß½ng ti®n ð¬ hoàn thành sÑ m®nh cao ð©p cüa mình: s¯ng thanh cao và ðúng ÐÕo, trung thành v¾i Ph§t pháp. S¯ng ðÕi t× ðÕi bi, ån chay thñc hi®n ðßþc mµt ði«u rån l¾n trong ngû gi¾i... cüa Ph§t pháp là không sát sinh. Vì m¤y l¨ ðó, trong Thi«n Tông, vi®c ån u¯ng ðúng cÑu cánh ÐÕo ðßþc g÷i là Thi®n dßÞng.

Có nhi«u ng߶i không ßng l¯i ån c½m chay giä m£n "giä c¥y" khá ph± biªn · quán xá bây gi¶. Nhß cây, cü, hoa, lá, quä... lÕi chª biªn thành gà, giò chä, th¸t quay... (khen "ngon nhß th§t"). Tôi cûng tán thành sñ không ßng ðó. Giä nhß thª, trß¾c hªt không thích hþp v¾i triªt lý Nhà Ph§t. ThÑ næa, còn tham døc, tham s¡c - (thích ngon mi®ng, ng¡m "ð©p"...) cûng là ði«u kÜ cüa Ph§t pháp. Ån ð¬ tr· thành ng߶i thanh cao, theo ðúng ÐÕo - ð¬ giác ngµ..., thì không ån cä nhæng "hình thù" gi¯ng các loài sinh v§t ðªn thª. Ðành là không ác, nhßng tâm không hÆn toàn thi®n.

Vâng, vçn có th¬ ån chay cho biªt, "ån ch½i" v§y, chÑ ån chay nhß thª phäi chång khác l¡m, sñ ¦m thñc cüa ng߶i chân tu - thanh l÷c tâm linh? Tùy hÑng ån chay ð¬ nh© dÕ dày, là thành thñc. Ðß½ng nhiên, t¾i các quán chay còn ð¬ thß·ng thÑc vån hóa ¦m thñc, thß·ng thÑc mÛ v¸ ðµc ðáo, phong phú tính b± dßÞng. ChÑ hÆn là "lòng tr¥n còn n£ng"?...

Häi Quân