C. Nhân Qüa B° Tát ÐÕo

Chúng ta nh߶ng ph¥n ð¸nh nghîa thu§t ngæ cho các v¸ h÷c giä, chï hi¬u ð½n giän r¢ng B° tát hÕnh là sñ nghi®p giáo hóa chúng sinh cüa mµt v¸ ðã giác ngµ giäi thoát. Chï b·i sñ chÑng ngµ viên mãn cüa mình, mµt v¸ B° tát m¾i ðü ðÕo nhãn ð¬ quan sát cån c½ chúng sinh, ðü trí tu® ð¬ có nhæng phß½ng ti®n giáo hóa thích hþp. Chßa chÑng ngµ viên mãn. Vi®c làm lþi ích chúng sinh chßa hoàn toàn ðúng nghîa B° tát.

B° tát là gì?

Th§t ra danh t× chï là hß r²ng, tÕm ð£t b·i tâm lý cüa con ng߶i. Chúng ta d­ b¸ danh t× che m¤t sñ th§t ð¬ r°i l§p ra nhæng ð¸nh kiªn trên ðó. H¥u hªt quan ni®m cüa Ph§t giáo ÐÕi th×a ð«u ð« cao B° tát v¸ mà chê bai quä v¸ Alahán là tiêu cñc thø ðµng. Nhßng v¤n ð« này phäi ðßþc tìm hi¬u s½ lßþc trß¾c khi chúng ta bß¾c vào nghiên cÑu Nhân Quä B° tát ðÕo. Chúng ta s¨ nghiên cÑu kÛ v« giá tr¸, vai trò cüa B° tát trong mµt lu§n bän khác.

Tính ch¤t cüa mµt v¸ B° tát là Tâm ÐÕi bi viên mãn. Chính b·i tâm ÐÕi bi này mà B° tát th¸ hi®n vào sinh tØ hóa ðµ chúng sinh không m®t möi.

Cûng mµt v¤n ð«, khi nói · phß½ng di®n tiêu cñc, chúng ta g÷i là VÔ NGÃ, khi nói · phß½ng di®n tích cñc, chúng ta g÷i là ЀI BI. Mµt b§c giäi thoát tan vÞ Ngã ch¤p hoàn toàn, ngay ðó không phäi là ðoÕn di®t hß vô (Trung Quán lu§n). Khi không còn ích kÖ, thì tâm v¸ tha tñ nhiên tràn ð¥y vô hÕn; khi ch¤p ngã ðã hªt thì ðÕi b¸ tâm hi¬n lµ không b¶ bªn. Nªu chúng ta chï h÷c hi¬u trên vån tñ ngôn ngæ, nghe nói vô ngã li«n chï biªt vô ngã mà không biªt vô ngã ðó chính là ðÕi bi, nghe nói ðÕi bi chï biªt là ðÕi bi mà không biªt ðÕi bi ðó chính là vô ngã. ÐÕo Ph§t là ðÕo cüa sñ th§t tu th§t chÑng, không phäi mµt triªt thuyªt ð¬ bàn lu§n suông, suy tß r²ng nhß vô s¯ các triªt thuyªt khác. Và chï b·i sñ thñc tu thñc chÑng, chúng ta m¾i có cái nhìn th¤u tri®t m÷i v¤n ð« mà ngôn ngæ nói chßa hªt. Nªu không thñc tu thñc chÑng, vån tñ ngôn ngæ s¨ là mµt ngøc tù giam hãm tâm thÑc chúng ta.

Nªu mµt v¸ ðã hªt sÕch ngã ch¤p, chÑng ðÕt Alahán, ngay ðó tâm ðÕi bi ðã hi®n hæu vô biên. Th¶i tÕi thª Nguyên thüy, ÐÑc Ph§t không tiªt lµ v« công hÕnh B° Tát ðÕo cüa mµt v¸ Alahán b·i vì ðó là vi®c làm cüa mµt ng߶i chÑng ngµ tñ biªt, không phäi vi®c làm cüa phàm phu. Kë phàm phu nghe nói v« công hÕnh B° Tát s¨ kh·i sinh v÷ng tß·ng và ch¤p trß¾c, quên ði vi®c tñ lþi trß¾c m¡t cüa mình, tñ cho là g¥n gûi ð¬ hóa ðµ chúng sinh, không ng¶ b¸ danh lþi cu¯n m¤t. Nªu v¸ này ðã giäi thoát giác ngµ, dù không c¥n dÕy bäo, v¸ ¤y tñ biªt b±n ph§n cüa mình ð¯i v¾i nhæng chúng sinh si mê còn lÕi. Chï là các ngài không bµc lµ thân thª, không khoe khoang vi®c làm cüa mình nên chúng ta l¥m tß·ng Niªt bàn vô dß y cüa các ngài là sñ ch¤m dÑt vînh vi­n. Niªt bàn là sáng su¯t biªt rõ, không phäi là m¶ m¸t si mê, Niªt Bàn là không s· ð¡c, chÆng phäi là có s· ð¡c nhß chúng ta gán ép. Niªt bàn là linh hoÕt, chÆng phäi là khô cÑng. Niªt bàn là có nång lñc tñ tÕi, chÆng phäi sñ gò bó câu thúc. Niªt bàn là cäm Ñng vô biên, chÆng phäi là sñ ðóng khung mµt mình mµt cõi.

Chß Thánh · trong Niªt bàn r¤t sáng su¯t, biªt rõ tình trÕng cüa Ph§t pháp, cüa chúng sinh và cäm Ñng v¾i nhau không th¬ nghî bàn. Khi th¤y c¥n phäi xu¤t hi®n · mµt ??? nào ð¬ giáo hóa, các ngài li«n âm th¥m th÷ thân sinh tØ ð¬ ðªn v¾i chúng sinh mà chúng sinh không h« hay biªt. Vô s¯ v¸ Alahán ðã th÷ thân sinh tØ ð¬ tr· lÕi v¾i chúng sinh mà chúng ta ðâu hay biªt gì, cÑ ngÞ các ngài ðã ra ði r°i là hªt hÆn.

M£c dù ðÕo quä Alahán ðßþc ð¸nh nghîa nhß là "không tr· lui lÕi trÕng thái này næa" theo Nikaya ho£c "không th÷ thân ð¶i sau" theo A hàm, nhßng ðó chïl à không tr· lÕi theo nghi®p. Không nghi®p nào có th¬ lôi kéo mµt v¸ Alahán tr· lÕi sinh tØ ðßþc næa nhßng v¸ này tñ có nång lñc làm chü, vçn có khä nång tùy nguy®n tr· lÕi ð¬ giáo hóa chúng sinh. Nªu cho r¢ng, dù mu¯n tr· lÕi mà mµt v¸ Alahán · trong Niªt bàn vçn không th¬ tr· lÕi, Niªt Bàn này là mµt sñ trói buµc m¾i, không phäi là giäi thoát tñ tÕi. Nhßng chính vì Niªt bàn là giäi thoát tñ tÕi nên mµt v¸ Alahán hoàn toàn tñ do trong vi®c hi®n thân vào sinh tØ ð¬ giáo hóa chúng sinh. Nào gi¶ chúng ta chï hi¬u trên ngôn t×, nghe nói v¸ Alahán nh§p vô dß y Niªt bàn không th÷ thân ð¶i sau, li«n cho r¢ng Alahán là tiêu cñc, là cây khô mµng lép, không lþi ích cho Ph§t pháp và chúng sinh. Chúng ta không ng¶ r¢ng ð¢ng sau phong thái ung dung tr¥m m£c ðó lÕi là sñ hoÕt døng tích cñc vô biên. Cái hoÕt døng tích cñc cüa mµt v¸ Alahán ðßþc d¤u kÛ trong phong cách ði«m ðÕm hß vô ðªn n±i tr¶i ng߶i không th¬ nhìn th¤y. Khác v¾i kë phàm phu tích cñc nång n± hi®n tß¾ng b¸ m÷i ng߶i biªt li«n.

TÕi sao chúng ta lÕi lÕm bàn v« Nhân Quä cüa B° Tát ðÕo nªu ðó không phäi là công vi®c cüa chúng ta?

Chính vì hai lý do:

Mµt, vì công hÕnh B° Tát ðã b¸ kinh ÐÕi th×a tiªt lµ quá nhi«u. Chúng ta bàn v« Nhân Quä B° Tát ðÕo ð¬ tång thêm ni«m tin ð¯i v¾i Ph§t pháp.

Hai, biªt ðßþc Nhân Quä B° Tát ðÕo, chúng ta s¨ khéo xØ sñ v¾i m÷i ng߶i ð¬ không tr· ngÕi vi®c tñ lþi cüa mình và gây ðßþc sñ thu§n ti®n cho vi®c giáo hóa v« sau.

1. аng Sñ Nhiªp

(Trích B±n Sanh 1, tr 81)

Lúc b¤y gi¶, các TÏ kheo sau khi t¡m tÕi h° Nalakapàna, bäo các sa di l¤y nhæng ¯ng cây lau ð¬ làm ¯ng kim, th¤y các c÷ng lau ð«u tr¯ng bµng hoàn toàn, ði ðªn Thª Tôn và höi:

"BÕch Thª Tôn, chúng con cho l¤y các c÷ng lau ð¬ làm ¯ng kim. Nhßng t× g¯c cho ðªn ng÷n các c÷ng lau ¤y ð«u tr¯ng bµng hoàn toàn. Vì sao lÕi nhß v§y?"

B§c ÐÕo sß nói:

"Này các TÏ kheo, ðây là do ðÕi nguy®n xßa cüa ta v§y. Nói xong, B§c ÐÕo sß k¬ câu chuy®n quá khÑ.

Thu· xßa, tÕi ðây có mµt cái h° trong khu r×ng r§m. Trong h° ¤y có mµt quÖ La sát nß¾c ån th¸t nhæng ai xu¯ng nß¾c. Lúc b¤y gi¶ B° Tát sinh làm khï chúa, to l¾n nhß mµt con nai màu ðö, ðoanh vây v¾i ðµ tám chøc ngàn con khï, che ch· ðoàn khï s¯ng · trong r×ng. B° Tát khuyên ðàn khï:

- Này các con thân, trong r×ng này có nhæng cây trái ðµc, có nhæng h° nß¾c mà phi nhân ðang s¯ng. Nªu các con mu¯n ån nhæng loÕi trái chßa t×ng ån và u¯ng nhæng ch² nß¾c chßa t×ng u¯ng, hãy höi ta ðã!

Ðàn khï vâng l¶i. Mµt hôm ðàn khï tìm ðªn mµt h° nß¾c lÕi, chúng ng°i · trên ch¶ B° Tát ðªn, B° Tát ðªn höi:

- TÕi sao các con không u¯ng nß¾c?

- Chúng con ch¶ ngài ðªn!

- T¯t l¡m!

B° Tát ði vòng b¶ h°, th¤y có d¤u chân ði xu¯ng mà không có d¤u chân ði lên, biªt r¢ng không còn nghi ng¶ gì næa, h° này có phi nhân ¦n trú.

- Này các con, các con ðã làm mµt vi®c r¤t t¯t là không u¯ng nß¾c, vì h° này có phi nhân ¦n trú.

Con quÖ la sát biªt ðßþc ðàn khï không xu¯ng u¯ng nß¾c li«n hi®n ra hình thù ghê t·m v¾i bøng xanh, m£t tr¡ng vàng, tay chân màu ðö, rë nß¾c n±i lên höi:

- Sao các ngß½i không u¯ng nß¾c?

B° Tát höi:

- Có phäi ngß½i là la sát sinh ra · trong nß¾c không?

- Phäi.

- Có phäi ngß½i b¡t nhæng ai xu¯ng u¯ng nß¾c chång?

- Phäi. Ta b¡t cho ðªn t× con chim nhö xu¯ng u¯ng nß¾c · ðây. Ta s¨ không tha mµt ai! Ta s¨ ån th¸t t¤t cä b÷n ngß½i.

- Chúng ta s¨ không ð¬ ngß½i ån th¸t.

- Nhßng hãy u¯ng nß¾c ði!

- Ðßþc, chúng ta s¨ u¯ng nß¾c, không c¥n phäi ði xu¯ng mà b¢ng nhæng c÷ng lau. Ngß½i s¨ không làm gì ðßþc.

Th¤y d¤u chân ði xu¯ng

Không th¤y d¤u ði lên

U¯ng nß¾c v¾i c÷ng lau

Ngß½i không giªt ta ðßþc.

Nói v§y xong, B° Tát ðem lÕi mµt c÷ng lau, h°i tß·ng lÕi nhæng hÕnh Ba la m§t, phát l¶i chân ngôn, l¤y mi®ng th±i c÷ng lau, c÷ng lau tr· thành tr¯ng không hoàn toàn, không mµt khúc m¡c nào còn t°n tÕi · trong. Nhßng B° Tát không th¬ làm nhß thª cho t×ng c÷ng lau ð¬ ðü cho cä ðoàn khï tám chøc ngàn con. B° Tát ði vòng quanh h° và ra l®nh.

"T¤t cä c÷ng lau ð«u tr¯ng bµng hªt!"

Do lþi hành ðµng l¾n t× trß¾c cüa các v¸ B° Tát, m®nh l®nh trong thành tñu. T× ð¤y tr· ði, t¤t cä c÷ng lau · xung quanh b¶ h° ð«u tr· thành r²ng su¯t hªt.

Trong kiªp này, có b¯n th¥n thông ðßþc t°n tÕi lâu dài.

Mµt, tß¾ng con thö trong m£t trång s¨ t°n tÕi trong su¯t kiªp này.

Hai, ð¸a ði¬m mà lØa ðßþc d§p t¡t (B±n sanh Vattaka) s¨ không b¸ lØa chÕm ðªn trong su¯t kiªp.

Ba, tÕi ch² ngôi nhà cüa ng߶i làm ð° g¯m Ghatiraka không bao gi¶ b¸ mßa r½i xu¯ng trong su¯t kiªp này (xem Trung Bµ kinh 2, tr 344)

B¯n, các cây lau m÷c quanh b¶ h° này s¨ r²ng tr÷n kiªp này.

R°i B° Tát và ðàn khï ð«u l¤y c÷ng lau thòng xu¯ng h° hút nß¾c và ng°i yên ±n · trên, con quÖ la sát bu°n r¥u biªn m¤t.

B§c ÐÕo sß nói r¢ng:

"Này các TÏ kheo, nhæng câu lau hoàn toàn r²ng su¯t chính do l¶i phát nguy®n cüa ta thu· trß¾c".

Khi ¤y con quÖ la sát chính là Devadatta, tám mß½i ngàn con khï chính là hµi chÑng cüa ðÑc Ph§t. Còn con khï chúa khéo dùng phß½ng ti®n chính là Thª Tôn.

NH‡N XÉT

B° Tát, ti«n thân Ph§t Thích Ca, ðã hi®n thân vào loài khï ð¬ che ch· hß¾ng dçn cho ðàn khï và kªt duyên giáo hóa lâu dài v« sau. Th§t là khó khån cho vi®c g¥n gûi giáo hóa nªu không có sñ tß½ng ð°ng l¾n lao nào ðó. Mµt công hÕnh n±i b§t cüa B° Tát là th¸ hi®n ð°ng sñ tß½ng Ñng v¾i chúng sanh, chúng sinh có nhæng hình dáng, t§p quán, tâm tình, s· thích... ra sao, ð«u ðßþc B° Tát hòa ð°ng theo ð¬ g¥n gûi giáo hóa.

Chúng ta có th¬ b¡t chß¾c B° Tát ð¬ hòa ð°ng g¥n gûi giáo hóa chúng sinh, nhßng chúng ta d­ ô nhi­m theo h÷ và ðánh m¤t lþi ích cüa ðôi bên. B° Tát tuy ð°ng sñ tß¾ng v¾i chúng sinh nhßng vçn bi¬u hi®n ðßþc sñ thanh khiªt, ðµ lßþng, cao cä và phong cách ðµc l§p cüa mình.

Ng߶i H°i Giáo tin theo tiên tri Mahomet chï ðµc tôn Thßþng ðª Allah. Ngoài ra h÷ còn bài xích t¤t cä và sÇn sàng treo c± nhæng ai ch¯ng lÕi h÷. H÷ cûng có nhæng giáo ði«u ð½n giän v« ÐÕo ðÑc nhß b¯ thí, không trµm c¡p, không ngoÕi tình v.v.... Änh hß·ng cüa h÷ r¤t l¾n, chiªm cä vùng trung Ðông ðªn mi«n nam Châu Âu va lan d¥n v« Châu Á, ðßþc gây dñng b·i ni«m tin cu°ng nhi®t và lßÞi gß½m s¡t bén. B²ng nhiên giæa h÷ mµt s¯ tín ð° m£c áo väi, nhóm Soufi, cûng nh§n mình tôn th¶ Thßþng ðª Allah, nhßng lÕi chü trß½ng phäi tr× di®t ái døc, t× bö ngã ch¤p, l¡ng tâm thanh t¸nh. H÷ dùng danh hi®u Allah ð¬ nhiªp tâm mµt ch². H÷ ðã b± túc giáo lý cüa h°i giáo ðªn g¥n vói ðÕo Ph§t.

Nhà hi«n triªt Socrate có th¬ nh§p ð¸nh trong tß thª ðÑng b¤t ðµng mµt ngày mµt ðêm. Änh hß·ng cüa ông trong n«n triªt h÷c Tây phß½ng còn kéo dài ðªn hôm nay và ð¬ lÕi trong lòng ng߶i ni«m kính thß½ng sâu ð§m. Ông có mµt trí tu® phi th߶ng, mµt tâm h°n ðµ lßþng nhçn nhøc, mµt ð¶i s¯ng thánh thi®n và mµt phong cách tñ tÕi trß¾c cái chªt oan Ñc ðªn v¾i ông.

Chúng ta hay m¡c cái t§t công kích tôn giáo khác. Không khéo chúng ta công kích luôn nhæng B° Tát hi®n thân ð°ng sñ trong tôn giáo ðó.

Møc ðích cüa công hÕnh ð°ng sñ là ð¬ kªt duyên giáo hóa chúng sinh, nhßng không có cái gì ðúng tuy®t ð¯i. Có nhæng tr߶ng hþp mµt v¸ xu¤t gia cách bi®t hÆn v¾i thª gian, không ng°i chung bàn rßþu v¾i ng߶i thª tøc, không m£c ð°ng chiªc áo, không nghï chung mµt gi߶ng, không ð¬ chung mái tóc, s¯ng kh¡c kh± ðÕm bÕc, nhßng hình änh này lÕi khiªn chúng sinh vâng phøc kính tin h½n cä. B° Tát biªt rõ khi nào phäi ð°ng sñ, và khi nào phäi cách bi®t. Có nhæng ng߶i cß sî hi¬u không hªt công hÕnh ð°ng sñ cüa B° Tát r°i chê bai ng߶i xu¤t gia là thiên kiªn, mµt chi«u gò bó.... Nhæng kë này chßa ðü trí tu® cüa B° Tát.

Ph¦m Ph± Môn trong kinh Pháp Hoa, di­n tä công hÕnh cüa B° Tát Quán Thª Âm th¸ hi®n vô s¯ Ñng thân ð¬ ðªn v¾i chúng sinh tùy theo chúng sinh ðó ðáng ðßþc dùng loÕi Ñng thân nào. Ho£c thân c§n g¥n gûi nhß hình änh cß sî, trß·ng giä, ð°ng nam, ð°ng næ ho£c ðµc l§p siêu thoát nhß hình änh tÏ kheo. TÏ kheo ni, thanh vån, bích chi, Ph§t ðà....

аng sß ð¬ giáo hóa mà không ð°ng sñ cûng ð¬ giáo hóa. Ð×ng ch¤p mµt chi«u!

Chúng sinh chï vâng l¶i l¶i chï dÕy cüa ng߶i nào mà h÷ cäm th¤y kính và thß½ng. B° Tát ðã kh½i d§y ni«m thß½ng kính cüa chúng sinh ð¯i v¾i mình b¢ng hÕnh ð°ng sñ và ban phát ân nghîa. B° Tát Thi®n Tu® (ti«n thân Ph§t Thích Ca) th¸ hi®n vào loài khï và làm con khï chúa to l¾n v¾i trí tu® và quy«n nång phi th߶ng. Ь ð°ng sñ v¾i tám chøc ngàn con khï và che ch· hß¾ng dçn cho ðàn khï ðó, B° Tát ðã ban phát ân nghîa b¢ng m÷i khä nång và trí tu® cüa mình ðem lÕi sñ an vui cho ðàn khï. Vô s¯ ð¶i sau g£p lÕi nhau · thân ng߶i, h÷ s¨ d­ dàng nghe theo sñ dÕy bäo cüa B° Tát.

TÑ nhiªp pháp trong ðÕo Ph§t g°m có: B¯ thí, Ái ngæ, Lþi hành, аng sñ.

Trong ðó b¯ thí và lþi hành thuµc v« ban phát ân nghîa, ái ngæ và ð°ng sñ thuµc v« g¥n gûi thß½ng yêu. Ð¥y ðü ð°ng sñ và ân nghîa, chúng sinh s¨ dành nhi«u kính thß½ng v¾i B° Tát.

Th¥n lñc cüa mµt v¸ B° Tát còn tùy thuµc vào công ðÑc quá khÑ, m£c dù Bän th¬ giäi thoát ðã bình ðÆng su¯t t× Alahán ðªn chß Ph§t. Bän th¬ giäi thoát thì bình ðÆng nhßng trí tu® th¥n lñc lÕi l® thuµc v« công ðÑc. Cùng là Alahán nhßng tôn giä Møc Ki«n Liên thì th¥n thông ð® nh¤t; tôn giä Xá Lþi Ph¤t thì trí tu® ð® nh¤t. Mu¯n dùng th¥n lñc ð¬ làm r²ng su¯t c÷ng lau, B° Tát ðã h°i tß·ngl Õi nhæng hÕnh Ba la m§t quá khÑ, sØ døng công ðÑc ðó ð¬ thành tñu mµt phép lÕ cho hi®n tÕi là làm thông su¯t c÷ng lau. Nhßng chßa ðü, B° Tát ði quanh b¶ h° và ra l®nh t¤t cä c÷ng lau ð«u tr· thành r²ng su¯t, l§p tÑc các c÷ng lau ð«u tr· thành r²ng su¯t nhß m®nh l®nh cüa B° Tát. Và th¥n lñc ðó ðü ð¬ t°n tÕi su¯t kiªp này (mµt kiªp là mµt chu kÏ thành hoÕi cüa иa c¥u).

Chuy®n này tß½ng tñ v¾i phép lÕ mà v¸ Thánh da ðen martin de porres · Péru thñc hi®n. Thánh là th¥y dòng thuµc dòng tu Ða Minh. Su¯t ð¶i Thánh ðã ðem lÕi an vui lþi ích cho vô s¯ ng߶i và v§t. Nhæng phép lÕ cüa Thánh thì tß½ng ðß½ng v¾i phép lÕ cüa Chúa Jésus và ðÑc hÕnh cüa Thánh thì chu toàn tuy®t di®u. Nåm 1634, nß¾c sông Rimac b¸ mßa lû trên ngu°n ðang dâng lên nhanh chóng, có th¬ cu¯n trôi thành ph¯ Lima bên cÕnh. Dân chúng lo ngÕi cho tß½ng lai ðen t¯i! Thánh Martin cûng có m£t tÕi n½i ð¬ chÑng kiªn. Thánh chÕy ra b¶ sông l¤y ba hòn ðá ném vào ch² xoáy nß¾c mÕnh nh¤t r°i quÏ xu¯ng c¥u nguy®n trß¾c m£t m÷i ng߶i. Khi Thánh v×a c¥u nguy®n xong thì nß¾c sông ðã rút xu¯ng tr· lÕi bình th߶ng. ÐÑng trß¾c hi®n tßþng phi th߶ng v×a xäy ra, toàn dân sung sß¾ng hoan hô Thánh ðã cÑu h÷ khöi sñ ðe d÷a này. H÷ ð« ngh¸ c¤t mµt thánh ð߶ng bên cÕnh ð¬ kÖ ni®m, nhßng thánh không ð°ng ý vì g¥n ðó ðã có sÇn nhà th¶ ÐÑc Bà. Và Thánh còn tuyên b¯ r¢ng vînh vi­n s¨ không có nÕn løt tÕi vùng Rimac næa. Ъn hôm nay, s¡p sang thª kÖ 21, m¤y tråm nåm trôi qua, l¶i tuyên b¯ trên vçn còn giá tr¸ chân th§t.

V¾i lþi hành rµng l¾n t× quá khÑ kªt nên công ðÑc sâu xa, th¥n lñc cüa B° Tát t°n tÕi r¤t lâu dài.

Sñ xu¤t hi®n cüa Devadatta là ði«u làm chúng ta ngÕc nhiên. Devadatta là kë thù, là ð¯i thü gây tr· ngÕi tai h÷a cho B° Tát v¾i nhæng hình tß¾ng và hành vi ác ðµc. Ъn t§n ð¶i cu¯i cùng hi®n thân làm Ph§t cuä B° Tát, mà Devadatta vçn chßa ch¤m dÑt sñ thù ð¸ch v¾i Ngài. Nhßng chúng ta ð£t v¤n ð« nªu Devadatta chï thu¥n là kë ác ðµc trong nhi«u kiªp, làm sao ông có th¬ ðü phß¾c sinh cùng v¾i Ph§t trong hoàng tµc và ðßþc dung mÕo khá ð©p ð¨, cùng ð¶i s¯ng vß½ng giä sung sß¾ng nhß v§y? Công ðÑc ðó t× ðâu mà có?

M£c d¥u kinh Pháp Hoa xu¤t hi®n khoäng 700 nåm sau khi ðÑc Ph§t nh§p di®t, nghîa là th¶i tÕi thª nguyên thüy ðÑc Ph§t không giäng kinh Pháp Hoa cûng nhß các kinh ÐÕi th×a khác, nhßng kinh Pháp Hoa tiªt lµ r¢ng Devadatta là v¸ B° Tát ngh¸ch hÕnh theo phá hoÕi ðÑc Ph§t Thích Ca ð¬ Ngài thành tñu ðÕi hùng ðÕi lñc và hÕnh nhçn nhøc vô biên. Ðúng là chï có ngh¸ch cänh m¾i thØ thách và giúp mµt ng߶i phát kh·i ðßþc ý chí dûng mãnh. Có th¬ nhß thª, r¢ng Devadatta là v¸ B° Tát chân th§t, ch¸u t±n phß¾c làm ngh¸ch hÕnh trþ duyên cho công hÕnh cüa B° Tát Thi®n Tu® s¾m ðßþc viên mãn. Vì là B° Tát nên Devadatta làm ngh¸ch hÕnh v¾i B° Tát Thi®n Tu®, nhßng làm lþi ích chúng sinh · nhæng ch² khác ð¬ tÕo cho mình mµt h° nß¾c phß¾c vî ðÕi nh¢m hóa giäi n¡m mu¯i tµi kia. Thª nên ông ðü phß¾c bám theo ðÑc Ph§t t× ð¶i này sang ð¶i khác.

Tr· lÕi v¤n ð« ð°ng sñ, B° Tát th¸ hi®n ð°ng sñ tß¾ng v¾i chúng sinh và kh½i d§y ðßþc n½i chúng sinh ni«m thß½ng kính ð¯i v¾i mình. Sau khi ðßþc chúng sinh thß½ng kính ho£c hi®n ð¶i hay ð¶i sau, B° Tát m¾i ðem chánh pháp giáo hóa. Nªu chúng sanh chßa ðü ni«m thß½ng kính mà chúng ta ðã vµi ðem chánh pháp ra giáo hóa, h÷ s¨ phï báng chúng ta lçn chánh pháp. Ði«u này khiªn cho h÷ b¸ b¤t hÕnh nhi«u h½n. Phäi ðþi ni«m thß½ng kính cüa h÷ thu¥n thøc B° Tát m¾i dÕy h÷ nhæng giáo lý m¥u nhi®m khác.

Có th¬ trong nhæng tr߶ng hþp nào ðó, chúng ta phäi ð°ng sñ v¾i m÷i ng߶i, nhßng làm sao ðßa h÷ ðªn ni«m thß½ng kính chÑ không ðßa h÷ ðªn sñ khinh th߶ng. Nªu vi®c ð°ng sñ cüa chúng ta không gây ðßþc ni«m kính thß½ng cüa m÷i ng߶i, trái lÕi, ðã ðßa ðªn sñ coi th߶ng, t¯t h½n chúng ta nên cách bi®t ð¬ quay lÕi lo tu cho chính mình ðþi ðªn khi chúng ta ðü trí tu® và uy ðÑc hãy thñc hành ð°ng sñ.

2. TÕo C½ Hµi Cho Chúng Sanh Tác Phß¾c

(Trích T× Bi Thüy Sám, tña)

Thu· xßa v« tri«u Vua Ð߶ng Ý Tôn có mµt v¸ qu¯c sß hi®u là Ngµ ÐÕt, tên là Tri Huy«n. Lúc chßa hi¬n ðÕt, Ngài th߶ng g£p gÞ mµt nhà sß · ð¤t kinh sß trong mµt ngôi chùa. Nhà sß ¤y m¡c b®nh cùi, ai cûng ghê t·m lánh xa, chï có ngài Tri Huy«n kh·i lòng thß½ng cäm ðªn chåm sóc h¥u hÕ t§n tình. Ъn lúc nhà sß s¡p ra ði m¾i d£n Tri Huy«n r¢ng:

- Sau này ông có nÕn chi nên qua núu CØu Lûng tÕi Bành Châu ð¤t Tây Thøc tìm ta, và nh¾ trên núi ¤y có hai cây tùng làm d¤u ch² ta trú ngø.

Sau ðó Ngài Ngµ ÐÕt cûng d¶i ðªn chùa An Qu¯c thì ðÕo ðÑc cüa Ngài vang kh¡p. Vua Ý Tôn thân hành ðªn Pháp T¸ch nghe Ngài giäng ðÕo và phong làm qu¯c sß. Vua dâng cúng Ngài cái pháp t÷a b¢ng g² tr¥m hß½ng. Mµt hôm ngài ng°i mµt mình trên chiªc tþ ¤y, tâm kh·i ni®m mãn nguy®n hài lòng trß¾c sñ thành ðÕt cüa mình, h¯t nhiên Ngài nghe ðau nhói tµt ðµ n½i ð¥u g¯i mu¯n xïu. Khi xem lÕi thì ð¥u g¯i xu¤t hi®n mµt møt ghë m£t ng߶i. N²i ðau hoành hành Ngài vô t§n mà không mµt danh y nào chæa n±i. Ngài chþt nh¾ l¶i cån d£n nåm xßa cüa v¸ sß nên s¡m sØa ði v« Tây Thøc.

Trên ð߶ng ði tr¶i ðã m¶ t¯i, trong khoäng âm u mây bay khói töa m¸t m¶ Ngài nhìn xem b¯n phía b²ng th¤y dÕng hai cây tùng. Ngài m¾i tin r¢ng l¶i ß¾c h©n không sai. Ngài li«n ði ngay ðªn ch² ðó, quä nhiên th¤y l¥u vàng ði®n ng÷c lµng lçy nguy nga, ánh quang minh chói l÷i kh¡p n½i. Trß¾c cØa, nhà sß ðang ðÑng ch¶ ðón Ngài mµt cách thân m§t.

— lÕi ðêm, Ngài Ngµ ÐÕt m¾i tö hªt tâm sñ ðau kh± cüa mình. Nhà sß nói:

- Không h« gì ðâu, dß¾i núi này có mµt cái su¯i, sáng ngày rØa, møn ghë ¤y khöi ngay.

M¶ sáng hôm sau mµt chú ti¬u ð°ng dçn Ngài ra ngoài su¯i. Ngài v×a bøm nß¾c lên rØa thì møt ghë kêu lên:

- Ð×ng rØa vµi! Ông h÷c nhi«u biªt rµng, ðã khäo cÑu các sách c± kim mà có t×ng ð÷c ðªn chuy®n Viên Ánhæng, Tri®u Th¯ chép trong bµ Tây Hán chßa?

Kinh ngÕc vô cùng, Ngài ðáp:

- Tôi có ð÷c.

- Ông ðã ð÷c r°i có l¨ nào lÕi không biªt chuy®n Viên Ác giªt Tri®u Th¯! Tri®u Th¯ b¸ chém · chþ phía ðông oan Ñc biªt d߶ng nào! Viên Ánhæng là ông. Tri®u Th¯ là tôi. жi ð¶i tôi tìm cách báo thù ông, song ðã m߶i kiªp ông làm b§c cao Tång, gi¾i lu§t tinh nghiêm nên tôi chßa ti®n b« báo oán ðßþc. Nay vì ông ðßþc nhà vua quá yêu chuµng nên kh·i tâm danh lþi làm t±n gi¾i ðÑc, tôi m¾i báo thù ông ðßþc. Nay nh¶ tôn giä Ca Nhã Ca l¤y nß¾c pháp tam muµi rØa oán cho tôi r°i, t× ðây tr· ði tôi không còn báo oán ông næa.

Ngài Ngµ ÐÕt nghe qua hoäng sþ li«n vµi vàng bøm nß¾c dµi rØa. Nß¾c v×a chÕm vào thì c½n ðau xäy ra k¸ch li®t Ngài b¤t tïnh h°i lâu. Khi tïnh lÕi thì không th¤y møn ghë ¤y næa. Ngài m¾i biªt thánh hi«n ¦n d¤u B° Tát th¸ hi®n, kë phàm phu không th¬ l߶ng ðßþc. Ngài mu¯n tr· lên lÕy tÕ v¸ sß, nhßng ngó lÕ thì ði®n các uy nghi ðã biªn m¤t tñ bao gi¶. Ngài bèn l§p mµt cái thäo am ngay ch² ây và sau tr· thành mµt ngôi chùa. Ъn nåm Chí ÐÕo ð¶i Nhà T¯ng m¾i s¡c hi®u là "Chí ÐÑc Thi«n Tñ" có mµt v¸ cao tång làm bài ký sñ ghi chép vi®c này rõ ràng.

NH‡N XÉT:

ChÆng biªt có ai ð÷c truy®n Tây Hán ra sao còn tôi không có ð÷c ðßþc c¯t truy®n ¤y nên không rõ hªt sñ tình, chï theo ch² dçn trên ð¬ hi¬u r¢ng Viên Ánhæng ðã âm mßu giªt Tri®u Th¯ mµt cách r¤t oan Ñc. L¨ ra Ngài Ngµ ÐÕt s¨ ð«n trä tµi nghi®p này mµt cách ðau ð¾n · ð¸a ngøc, ngÕ quÖ ho£c súc sinh nªu Ngài không có công ðÑc l¾n lao trong Ph§t Pháp. — ðây ta th¤y công lao tu hành chân chính cüa mµt ng߶i ðã hóa giäi khá nhi«u tr÷ng tµi cüa h÷. Sau ð¶i giªt oan Tri®u Th¯, Viên Ánhæng liên tiªp m߶i ð¶i làm cao tång trì gi¾i nghiêm chïnh. Không th¬ có sñ ki®n này nªu nhi«u ð¶i trß¾c næa Viên Ánhæng không t×ng kªt duyên tu t§p sâu dày trong Ph§t Pháp. Công ðÑc trß¾c và sau sñ ki®n Tri®u Th¯, Viên Ánhæng ðã cäm Ñng ðßþc sñ cÑu ðµ cüa B° Tát . V¸ B° Tát xu¤t hi®n · ðây chính mi®ng møn ghë cho biªt là tôn giä Ca Nhã Ca. Tôn giä Ca Nhã Ca là ai, chúng ta cûng không biªt rõ ràng, chï chiêm ngßÞng phß½ng ti®n thi®n xäo cüa tôn giä n½i câu chuy®n này. Và tÕi sao Tri®u Th¯ biªt ðßþc ði«u này, lÕi nói r¢ng tôn giä ðã giäi oan cho ông r°i? Sñ liên h® riêng giæa tôn giä Ca Nhã Ca và Tri®u Th¯ còn n¢m trong bí m§t. Chï có sñ liên h® giæa tôn giä Ca Nhã Ca và Ngài Ngµ ÐÕt ðßþc bi¬u hi®n cø th¬ n½i ðây.

Thu· còn là sadi, Ngài Ngµ ÐÕt n±i tiªng th¥n ð°ng, ðã t×ng ðång ðàn thuyªt pháp cho tång chúng tÏ kheo. Ngài ðßþc Lý Thß½ng †n ð« th½ khen t£ng:

Sa di m߶i b¯n giöi giäng kinh

Tu±i nhö nhß ông chï c¥m bình

Sa di thuyªt pháp sa môn thính

ChÆng b·i tu±i cao, tr÷ng tánh linh

(Th§p TÑ sa di nång giäng kinh

Tþ sß niên kÖ chï hu« bình

Sa di thuyªt pháp sa môn thính

B¤t tÕi niên cao tÕi tánh linh)

Nhßng chÆng nhæng Ngài thông minh trí tu® thôi mà ðÑc hÕnh cûng r¤t chu toàn ð£c bi®t. Nhà sß b¸nh cùi b¸ m÷i ng߶i ghê t·m xa lánh, thª mà Ngài lÕi ân c¥n chåm sóc tr¸ li®u chu ðáo. Không ng¶ Ngài ðã tác thành phß¾c duyên to l¾n là h¥u hÕ mµt b§c B° Tát siêu phàm. Chính tôn giä c¯ ý th¸ hi®n b®nh n£ng ð¬ tÕo c½ hµi cho Ngµ ÐÕt làm phß¾c. Và r°i chính phß¾c nghi®p ðó s¨ hóa giäi oan Ñc v« sau mà tôn giä biªt trß¾c Ngµ ÐÕt không th¬ nào vßþt qua n±i. Tôn giä là ng߶i chÑng ngµ, th¤u su¯t ð߶ng ði phÑc tÕp cüa Nhân Quä Nghi®p báo nên không dùng th¥n thông phép lÕ ð¬ ch§n ðÑng Nghi®p báo cüa Ngµ ÐÕt. Tôn giä chï dùng th¥n thông tÕo c½ hµi cho Ngµ ÐÕt tác phß¾c và có l¨ trong cõi gi¾i khác ðã khuyên bäo Tri®u Th¯ khá nhi«u.

B° Tát làm lþi ích cho chúng sinh không chï b¢ng cách ðem tài v§t b¯ thí cho h÷, mà phäi biªt tÕo ði«u ki®n cho h÷ tác phß¾c, sñ th÷ nh§n tài v§t giúp h÷ qua c½n thiªu th¯n nh¤t th¶i nhßng lÕi tiªp tøc t±n phß¾c v« sau. Còn sñ ch¸u khó tÕo phß¾c m¾i ðem lÕi cho h÷ an vui lâu dài. Nhæng khi B° Tát ra ð¶i làm vua, quan, hß¾ng dçn sß... ð«u dùng uy lñc cüa mình khuyên bäo nhân dân tu hành th§p thi®n, khuyên h÷ vui vë cùng nhau ð¡p ð߶ng, sØa ðê, ðào kinh, c¤t tr߶ng h÷c, m· b®nh vi®n, tr°ng r×ng.... Nhæng công trình phúc lþi công cµng là c½ hµi ð¬ nhi«u ng߶i tÕo phß¾c. Nó khác v¾i nhæng công trình b¡t dân xu d¸ch kh± s· ð¬ kiªn tÕo ði®n ðài cho t§p ðoàn th¯ng tr¸ phong kiªn. Nªu chúng ta có tâm t× ái v¾i chúng sinh nào, hãy khéo léo tÕo ði«u ki®n cho chính h÷ tác phß¾c. Ði«u ki®n ðó là nhæng l¶i khuyên bäo ân c¥n, là ý kiªn chï vë phß½ng pháp, là phß½ng ti®n tài v§t cø th¬. Ví nhß ta khuyên h÷ hãy ð¡p lÕi ðoÕn ð߶ng trong làng, ta s¨ bäo h÷ c¯ g¡ng lên, chï h÷ cách thÑc tu sØa ð߶ng xá, c¤p cho h÷ thÑc ån và døng cø. Làm ðßþc ði«u này, h÷ s¨ b¾t kh± v« sau.

Chúng ta cûng th¤y công ðÑc trì gi¾i tinh nghiêm có nång lñc ch§n ðÑng nghi®p lñc quá khÑ. M߶i ð¶i làm cao tång khiªn cho oan h° Tri®u Th¯ không có c½ hµi ðµt nh§p phá tán Viên Ánhæng. Nªu chúng ta phát tâm tu hành chân chính, trì gi¾i c¦n tr÷ng, thi«n ð¸nh chuyên c¥n thì nhæng nghi®p lñc cû b¸ ch§n lÕi. Nh¶ v§y chúng ta ðßþc yên ±n thu§n ti®n tiªn tu ðÕo nghi®p cho ðªn viên mãn. T¾i khi ðÕo nghi®p viên thành, quä báo cû xu¤t hi®n, chúng ta không cäm th¤y ðau kh±.

Chï vì ni®m tñ mãn b¤t ng¶ kh·i lên không ki¬m soát ðßþc, uy ðÑc b¸ khiªm khuyªt, ác nghi®p xßa m¾i có c½ hµi làm thành møt ghë m£t ng߶i gây ðau ð¾n. Vì v§y, ng߶i phát tâm tu hành c¥n phäi giæ gìn chánh ni®m trong t×ng phút giây miên m§t, ki¬m soát ð×ng ð¬ ác ni®m, tà ni®m xen vào làm t±n thß½ng uy ðÑc. Nhßng ngài Ngµ ÐÕt có công ðÑc quá khÑ giæ gìn nên oan h° Tri®u Th¯ không xâm nh§p vào trong tß tß·ng ð¬ gây thành ð°ng c¯t ðiên loÕn, chï bi¬u lµ n½i c½ th¬, dß¾i ð¥u g¯i làm thành møn ghë ðau ð¾n mà thôi! Có nhæng ng߶i thiªu công ðÑc quá khÑ, chê bai thánh hi«n, ðã t×ng dùng bùa chú hÕi ng߶i, ð¶i này nhæng oan trái xßa tr± quä, th߶ng báo Ñng vào tß tß·ng ð¬ sai sØ làm thác loÕn mê m¶.

Tôn giä Ca Nhã Ca th¤y trß¾c cái lúc vinh quang trong ð¶i Ngµ ÐÕt và biªt c½ hµi cho nghi®p cû s¨ ðªn nên ðã ân c¥n d£n dò m÷i ði«u. Khi nÕn xäy ra, Ngµ ÐÕt tìm ðªn n½i h©n ß¾c thì trông th¤y cänh chùa vi®n nguy nga, l¥u vàng ði®n ng÷c, ánh sáng chói l÷i giao xen rñc rÞ. Sáng hôm sau khi b®nh ðßþc chæa xong, thì t¤t cä biªn m¤t, chï còn lÕi núi r×ng tînh m¸ch hoang vu nhß thu· nào.

Do công ðÑc vî ðÕi t× nhi«u kiªp, mµt v¸ B° Tát ðßþc tùy nguy®n tÕo thành nhæng T¸nh ðµ theo ý mu¯n ð¬ giáo hóa chúng sinh. Tôn giä Ca Nhã Ca ðã th¸ hi®n mµt chút T¸nh ðµ cüa mình qua mµt ðêm làm ch² trú ngø cho Ngµ ÐÕt và cûng ð¬ an üi gây thêm ni«m tin sÑc mÕnh cho Ngài. Khi công vi®c ðã xong, Tôn giä thâu h°i th¥n lñc, trä lÕi núi r×ng cänh cû ng߶i xßa. T¸nh ðµ không phäi là cÑu cánh cüa chß Ph§t. Nó chï là huy­n cänh ðßþc dñng nên tÕm th¶i ð¬ giáo hóa chúng sinh. CÑu cánh mà chß Ph§t, chß B° Tát nh¡m ðªn là làm sao cho chúng sinh thành tñu gi¾i ð¸nh hu® giäi thoát. Còn t¸nh ðµ chï là vi®c bên ngoài không chân th§t. Nªu chúng sinh ngay n½i tñ tâm ðßþc thanh t¸nh giäi thoát thì T¸nh ðµ là th×a.

3. Nhçn Nhøc

(Truy®n v« v¸ Tiên nhân và Ca Lþi Vß½ng, chúng tôi ðã có d¸p ð« c§p trong tÕp bút Cu¯i Hàng Dß½ng. — ðây xin phép ðßþc l§p lÕi)

Thu· xßa có mµt v¸ Tiên nhân tu t§ thi«n ð¸nh trong r×ng v¡ng. Mµt hôm vua Ca Lþi (Kali) dçn cung phi ði vào r×ng dÕo ch½i. Ðoàn ng߶i ðông ðäo chia nhau tän mác kh¡p n½i. Có mµt s¯ cung næ vào sâu g£p v¸ Tiên nhân ðang t÷a thi«n trên b® ðá dß¾i hàng cây. H÷ sinh lòng cung kính li«n ðem hoa quä dâng cúng và ng°i quanh thßa höi. V¸ Tiên nhân vì h÷ thuyªt pháp. Chþt Vua Ca Lþi xu¤t hi®n trông th¤y cänh tßþng mµt gã ðàn ông ng°i giæa ðám cung phi xinh ð©p cüa mình, b¤t giác sinh lòng tÑc gi§n, ðªn höi:

- Ngß½i · trong r×ng này làm gì?

V¸ Tiên nhân thßa:

- Thßa, tôi tu hÕnh nhçn nhøc.

- Ngß½i ðã nhçn nhøc ðßþc chßa?

- Ðã nhçn nhøc ðßþc.

Vua li«n l¤y gß½m c¡t ðÑt cánh tay cüa v¸ Tiên r°i höi:

- Ngß½i nhçn nhøc ðßþc chång?

- Tôi nhçn nhøc ðßþc.

Vua lÕi l¤y gß½m ch£t ðÑt cánh tay còn lÕi và höi:

- Ngß½i nhçn nhøc ðßþc chång?

- Tôi nhçn nhøc ðßþc.

Ъn ðây vua Ca Lþi kinh hoäng trß¾c thái ðµ hi«n lành b¤t ðµng cüa Tiên nhân, quång gß½m xu¯ng c¥u xin sám h¯i. Tiên nhân bäo:

- ÐÕi vß½ng, tôi không h« oán h§n ðÕi vß½ng, vçn thß½ng yêu ðÕi vß½ng nhß tôi vçn thß½ng yêu t¤t cä chúng sinh khác. Tôi nguy®n ðªn khi thành Ph§t, s¨ ðµ ðÕi vß½ng trß¾c hªt.

Vua Ca Lþi chính là ti«n thân cüa tôn giä Ki«u Tr¥n Nhß, v¸ ð® tØ ð¥u tiên chÑng Alahán cüa ðÑc Ph§t.

NH‡N XÉT

Nhçn nhøc là mµt trong nhæng công hÕnh n²i b§t cüa B° Tát. Dî nhiên sñ nhçn nhøc cüa B° Tát khác ng߶i phàm phu v¾i nhæng ðè nén Ñc chª. B° Tát nhçn nhøc b¢ng ð¸nh lñc sâu xa cüa mình. Không mµt sñ sân h§n nào có th¬ kh·i lên trong tâm th¬ thênh thang cüa B° Tát.

T× nhi«u kiªp si mê chßa thông ðÕt chánh pháp, B° Tát vçn ðã t×ng gây oan trái v¾i chúng sinh. R°i ðªn khi ðÕt ðÕo giäi thoát, nªu B° Tát an trø Niªt bàn thì oan trái ngày xßa không änh hß·ng t¾i ðßþc. Nhßng vì ðÕi bi tâm thúc ð¦y, B° Tát (tÑc là v¸ Alahán ðü tam minh) không bao gi¶ r¶i bö chúng sinh. Trong Niªt bàn t¸ch tînh, B° Tát biªt rõ tình trÕng cüa chúng sinh, cüa thª gian, cüa Ph§t pháp. Khi th¤y c¥n phäi tr· lÕi giáo hóa, B° Tát l§p tÑc th÷ thân sinh tØ vào n½i thích hþp. Mµt khi ðã th÷ thân sinh tØ thì oan trái xßa phäi g£p lÕi. B° Tát s¨ nhçn nhøc ð¬ trä xong nhæng ti«n khiên túc trái và luôn ti®n kªt duyên giáo hóa cho kë thù. Thù h§n cûng không c¯ ð¸nh. Chßa trä ðßþc h§n thù thì chúng sinh tÑc gi§n cåm h¶n. Khi trä xong r°i thì có khi kh·i lòng thß½ng hÕi. Vua Ca Lþi cûng v§y, chßa trä ðßþc m¯i thù trß¾c thì h§m hñc dæ d¢n, sau khi trä thù xong thì h¯i h§n sþ hãi. Thái ðµ nhçn nhøc hi«n lành cüa B° Tát Tiên nhân làm tång n²i h¯i h§n cüa vua thêm bµi ph¥n. N²i h¯i h§n ðó giúp cho B° Tát d­ dàng kªt duyên giáo hóa v« sau. Có l¨ nhæng ð¶i kiªp tiªp theo, vua Ca Lþi ðã ðßþc B° Tát nhiªp hóa mãi ð¬ r°i vua tr· thành tôn giä Ki«u Tr¥n Nhß, v¸ ð® tØ chÑng ngµ ð¥u tiên cüa ðÑc Ph§t, nhß l¶i Ph§t ðã hÑa.

Nhßng sÑc nhçn nhøc cüa B° Tát không phäi chï dùng ð¬ trä nghi®p xßa mà còn ð¬ hóa ðµ chúng sinh. B° Tát mu¯n ðem t× bi cüa kh¡p chúng sinh thì c¥n phäi có sÑc nhçn nhøc vô biên vì chúng sinh v¯n cang c߶ng khó bäo. Dù có giúp h÷ mµt tråm l¥n, chï c¥n mµt l¥n trái ý h÷ là h÷ li«n quên hªt ½n xßa và tö thái ðµ thù oán. Thiªu kiên nhçn B° Tát không th¬ viên mãn sñ nghi®p ðµ sinh.

Chß T± ðã bi¬u tßþng ý nghîa này khi v¨ hình tßþng B° Tát Quan Âm dùng cành dß½ng m«m mÕi (tßþng trßng hÕnh nhçn nhøc) ð¬ rß¾i nß¾c cam l° (tßþng trßng hÕnh t× bi). Phäi có nhçn nhøc m¾i tö ðßþc t× bi.

Kªt duyên giáo hóa chúng sinh không phäi là chuy®n trong mµt ð¶i hai ð¶i. B° Tát phäi kiên nhçn ði theo h÷ mãi t× ð¶i kiªp này sang ð¶i kiªp khác. H÷ ð÷a làm thân thú thì B° Tát th÷ thân thú; h÷ sinh làmng thì B° Tát th÷ thân ng߶i; h÷ sinh cõi tr¶i thì B° Tát hi®n thân thiên chü. Nhßng trong m²i thân ðªn v¾i h÷, B° Tát luôn luôn · mµt ð¸a v¸ cao quý khiªn h÷ phäi kính phøc vâng l¶i (dî nhiên không phäi luôn luôn nhß v§y). SÑc kiên nhçn cüa B° Tát ði theo chúng sinh ð¬ giáo hóa th§t là không b¶ không bªn.

4. T¹ TRANG NGHIÊM B‚NG CÔNG кC

(Trích Ph¦m Ph± Hi«n, kinh Hoa Nghiêm)

"... Nªu ai mu¯n thành tñu công ðÑc vô t§n nhß thª c¥n phäi tu theo m߶i hÕnh nguy®n rµng l¾n sau ðây:

Mµt là l­ kính Chß Ph§t.

Hai là xßng tán Nhß Lai.

Ba là quäng tu cúng d߶ng.

B¯n là sám h¯i nghi®p chß¾ng.

Nåm là tùy hÖ công ðÑc.

Sáu là thïnh chuy¬n Pháp luân.

Bäy là thïnh Ph§t trø thª.

Tám là th߶ng tùy Ph§t h÷c.

Chín là h¢ng thu§n chúng sinh.

M߶i là ph± giai h°i hß¾ng.

NH‡N XÉT

B° Tát là nhæng b§c th¤u rõ ð߶ng ði cüa Nhân Quä Nghi®p báo h½n ai hªt. Các Ngài biªt gây tÕo vô lßþng thi®n nghi®p ð¬ t§p hµi ðßþc công ðÑc vî ðÕi cho tñ thân. Khác v¾i chúng sinh phàm phu chï ði tìm hÕnh phúc cho hÕnh phúc cüa riêng mình, B° Tát tích lûy công ðÑc ð¬ ðü uy lñc giáo hóa chúng sinh. Không còn ngã ch¤p v¸ kÖ, m÷i công hÕnh cüa B° Tát ð«u hß¾ng v« sñ nghi®p lþi ích chúng sinh.

Ph¦m Ph± Hi«n ðßa ra m߶i phß½ng pháp tiêu chu¦n ð¬ mµt B° Tát thñc hành h¥u tích lûy vô lßþng công ðÑc.

ThÑ nh¤t, l­ kính Chß Ph§t. Trong Nhân Quä xu¤t thª gian chúng ta ðã xem công ðÑc l­ kính b§c Giác Ngµ là cái m¥m ð¥u tiên giúp mµt ng߶i ði d¥n ðªn v¾i sñ giác ngµ cüa chính mình. Nhßng trong Nhân Quä B° Tát ðÕo, B° Tát l­ kính Chß Ph§t ð¬ thành tñu quä báo KHÄ KÍNH cho mình. Khi thành tñu sñ khä kính này, B° Tát xu¤t hi®n giæa thª gian rñc rÞ nhß ánh m£t tr¶i sáng chói, khiªn chúng sinh trông th¤y ð«u sinh tâm kính ngßÞng thiªt tha. Và khi tâm kính ngßÞng ðã phát kh·i r°i, h÷ s¨ d­ dàng tiªp nh§n sñ dÕy bäo cüa B° Tát. Thª nên mu¯n nhiªp hóa chúng sinh, B° Tát phäi thành tñu sñ khä kính b¢ng công ðÑc l­ kính chß Ph§t.

ThÑ hai, xßng tán Nhß Lai.

... "Nhß bi¬n cä âm vang dào dÕt sóng

R¤t nhi®m m¥u con kh·i nhæng ngôn t×

Tñ nghìn xßa và mãi ðªn nghìn sau

Ngþi ca Ph§t, bi¬n muôn trùng công ðÑc"....

Cûng nhß hÕnh l­ kính ðã ðßa ðªn ni«m quý kính cüa chúng sinh, hÕnh xßng tán Nhß Lai khiªn cho B° Tát th¸ hi®n · ð¶i không b¸ chúng sinh chê bai biªm nh¨. Không gì nguy hi¬m cho h÷ h½n sñ chê bai nh¢m mµt v¸ B° Tát, và cûng không gì lþi lÕc cho h÷ h½n sñ khen ngþi ðúng b§c siêu phàm. Ь tránh cho chúng sinh tµi l²i hüy báng Thánh hi«n và cûng ð¬ gþi chúng sinh công ðÑc tán dß½ng b§c thánh, B° Tát phäi thành tñu cho mình quä báo "ðáng ðßþc khen ngþ". B° Tát thành tñu công ðÑc nhß thª s¨ d­ dàng giáo hóa chúng sinh mà ít b¸ công kích tÜ hi«m.

ThÑ ba, Quäng tu cúng d߶ng. Mu¯n gieo duyên lành v¾i chúng sinh, B° Tát th߶ng dùng hÕnh b¯ thí tài v§t. Chúng sinh luôn luôn tr· nên nhu thu§n vâng phøc v¾i mµt ng߶i ðã ban ân cho h÷ mà b¯ thí tài v§t là hình thÑc ban ân cø th¬ nh¤t. Thª nên B° Tát phäi thành tñu tài sän l¾n lao m¾i có th¬ thñc hi®n công hÕnh rµng rãi này. Ь thành tñu tài sän ðó, B° Tát ðã phäi cúng d߶ng lên Chß Ph§t mµt cách tr÷n v©n, chân thành và vî ðÕi. Tuy nhiên, ph¦m Ph± Hi«n ðã thång hoa ý nghîa cúng d߶ng tr· nên cao cä h½n nhß sau:

"Thi®n nam tØ! Trong các cách cúng d߶ng thì Ph§t cúng d߶ng là tuy®t v¶i h½n cä. Ðó là: tu hành theo l¶i Ph§t dÕy ð¬ cúng d߶ng, làm lþi ích cho chúng sinh ð¬ cúng d߶ng, ch¤p nh§n giæ gìn chúng sinh ð¬ cúng d߶ng, ch¸u kh± thay cho chúng sinh ð¬ cúng d߶ng, siêng nång tu t§p cån lành ð¬ cúng d߶ng, không bö hÕnh B° Tát ð¬ cúng d߶ng, chÆng r¶i tâm B° ð« ð¬ cúng d߶ng".

ThÑ tß, Sám h¯i nghi®p chß¾ng.

Th§t ra công ðÑc cüa mµt v¸ ÐÕi B° Tát nhß bi¬n l¾n mà nghi®p chß¾ng t× lâu chï nhß n¡m mu¯i nhö. Nêu ra hÕnh sám h¯i này, Ph¦m Ph± Hi«n mu¯n làm gß½ng cho chúng sinh h½n là dành cho b§c giác ngµ. Có th¬ mµt v¸ B° Tát có nhæng ác duyên v¾i vài chúng sinh khác khiªn cho sau này g£p lÕi h÷ s¨ có thái ðµ ch¯ng ð¯i. Nhßng sÑc nhçn nhøc cüa lòng t× ái cuä B° Tát s¨ d¥n d¥n cäm hóa t¤t cä.

ThÑ nåm, Tùy hÖ công ðÑc. Mµt v¸ B° Tát thì vînh vi­n không còn ð¯ kÜ v¾i b¤t cÑ ai næa. Tâm tùy hÖ s¨ hi®n hæu tñ nhiên không c¥n c¯ g¡ng. Quä báo cüa công ðÑc tùy hÖ này khiªn cho B° Tát ít b¸ tÜ hi«m ganh ghét, nghîa là b¾i ði sñ sa ð÷a cho chúng sinh.

ThÑ sáu. Thïnh chuy¬n pháp luân.

Khi ðÑc Thª Tôn v×a thành Chánh ÐÆng Giác, tâm Ngài hß¾ng v« thø ðµng (kinh Nikaya) thì có tr¶i PhÕm Thiên hi®n thân thïnh Ngài tuyên giäng Chánh Pháp cho t¤t cä chúng sinh. ÐÑc Ph§t ch¤p nh§n l¶i thïnh c¥u này và b¡t ð¥u sñ nghi®p giáo hóa vî ðÕi cüa mµt ðÑc Nhß Lai.

Công ðÑc cüa v¸ PhÕm Thiên kia khó th¬ nói cho cùng t§n.

Ðôi khi B° Tát th¸ hi®n · nhæng cß½ng v¸ không th¬ trñc tiªp thuyªt pháp cho chúng sinh, nhßng luôn luôn khéo thïnh pháp t× nhæng pháp sß xÑng ðáng khiªn cho m÷i ng߶i ðßþc nghe nhæng giáo lý quý giá. Quä báo tr· lÕi cho B° Tát là trí tu® thêm vi di®u và ðßþc nhi«u c½ hµi giáo hóa chúng sinh.

ThÑ bäy, Thïnh Ph§t trø thª.

B° Tát thïnh Ph§t trø thª lâu dài ð¬ cho chúng sinh ðßþc nhi«u lþi lÕc và cûng ð¬ kiªt thành th÷ mÕng lâu dài cho chính mình · Ph§t quä mai sau.

ThÑ tám, Th߶ng tùy Ph§t h÷c.

Bän th¬ giäi thoát cüa mµt v¸ Alahán - B° Tát thì không khác v¾i Ph§t, nhßng trí tu® th¥n lñc thì kém xa. Chính vì trí tu® chßa b¢ng Ph§t nên phß½ng ti®n giáo hóa chúng sinh cüa B° Tát không hoàn b¸ nhß ðÑc Ph§t. ví dø cùng t¯t nghi®p b¢ng bác sî y khoa, nhßng mµt s¯ bác sî m¾i ra tr߶ng và mµt bác sî lão thành vçn có trình ðµ chæa b®nh khác nhau m£c dù kiªn thÑc c½ bän thì không khác. B° Tát cûng v§y, c¥n phäi tham khäo nhi«u n½i phß½ng ti®n giáo hóa cüa ÐÑc Ph§t. Chúng ta cûng d­ th¤y ði«u này xuyên qua l¸ch sØ cüa Ph§t giáo.

ThÑ chín, H¢ng thu§n chúng sinh.

H¢ng thu§n chúng sinh có nghîa là phøng sñ chúng sinh. HÕnh nguy®n này khiªn chúng ta nh¾ ðªn l¶i kinh c¥u cüa thánh Francisco.

"LÕy Chúa T× nhân, xin cho con biªt mªn yêu và phøng sñ Chúa trong m÷i ng߶i..."

Và ph¦m Ph± Hi«n giäi thích:

... "Яi v¾i t¤t cä chúng sinh nhß thª ta ð«u dâng ðªn m÷i ði«u h¥u hÕ, m÷i thÑ cúng d߶ng nhß ta ðã kính tr÷ng cha m© ta, nhß ta ðã tôn th¶ sß trß·ng ta, nhß ta ðã phøng sñ các b§c Alahán, các ð¤ng Nhß Lai không h« khác bi®t.

V¾i ng߶i b®nh kh± ta s¨ là lß½ng y; v¾i ng߶i lÕc l¯i ta s¨ chï ð߶ng v«; v¾i ng߶i trong ðêm ta s¨ làm ánh sáng; v¾i ng߶i nghèo khó ta giúp ðßþc kho tàng...."

HÕnh nguy®n thÑ chín này là hÕnh nguy®n c¥n thiªt nh¤t ð¬ B° Tát có th¬ kªt duyên giáo hóa t¤t cä chúng sinh và thành tñu công ðÑc cho chính mình.

ThÑ m߶i, Ph± giai h°i hß¾ng.

Ngã ch¤p ðã tan biªt, n½i Bän th¬ bình ðÆng không còn phân bi®t, mµt là t¤t cä, t¤t cä là mµt, B° Tát không còn th¤y nhæng công ðÑc nhß thª chï thuµc v« riêng mình mà thuµc v« t¤t cä chúng sinh. Công hÕnh Ph± giai h°i hß¾ng này tñ nhiên thành tñu viên mãn.

B° Tát luôn luôn tích lûy công ðÑc ð¬ trang nghiêm tñ thân, mà sñ trang nghiêm tñ thân này chï vì sñ nghi®p cÑu giúp chúng sinh trong các cõi.

5. Ngh¸ch HÕnh

Trong su¯t nhæng bài kinh B±n sinh, Devadatta luôn luôn xu¤t hi®n nhß mµt chß¾ng ngÕi qu¤y phá B° Tát. Ъn khi B° Tát ra ð¶i thành tñu ðÕo quä vô thßþng, Devadatta vçn còn ðeo ðu±i ð¬ gây tr· ngÕi cho Ngài. Devadatta ðã chia r¨ lôi kéo tång chúng v« phe v¾i mình, ðã c¤u kªt v¾i vua Ajatasattu thä voi say toan dçm ðÕp ðÑc Ph§t, ðã xô ðá t× núi cao làm thân Ph§t chäy máu. Cu¯i cùng trong hi®n ð¶i, Devadatta b¸ ð÷a vào ð¸a ngøc Avici (A tÏ).

Nhßng kÏ lÕ thay, v« sau kinh Pháp Hoa ðã ca ngþi Devadatta hªt l¶i và còn th÷ ký cho Devadatta s¨ thành Ph§t hi®u Thiên Vß½ng Nhß Lai!

Cho ðªn hôm nay thì ai ai cûng ðã rõ r¢ng t¤t cä kinh ÐÕi th×a không phäi do chính ÐÑc Ph§t thuyªt khi còn tÕi thª. Có nhæng v¸ T± vô danh nào ðó ðã âm th¥m biên soÕn và ðßa vào kinh tÕng d¥n d¥n. Kinh ÐÕi Bát Nhã (600 quy¬n) xu¤t hi®n s¾m nh¤t vào khoäng 200 nåm sau Ph§t nh§p di®t. Ða ph¥n các kinh còn lÕi xu¤t hi®n vào th¶i ngài Long Th÷. Các kinh M§t tông xu¤t hi®n tr­ nh¤t. Cûng có vài bän kinh xu¤t hi®n · Trung Hoa mà trong tÕng Sancrit không có nhß ÐÕi th×a Kim Cang kinh lu§n, Tam Thª Nhân Quä kinh...

Tuy nhiên, không phäi vì kinh ÐÕi th×a không ðßþc chính ÐÑc Ph§t tuyên thuyªt mà chúng ta phü nh§n giá tr¸ cüa nó. Kinh ÐÕi th×a có mµt giá tr¸ l¾n trong n«n vån h÷c cüa Ph§t giáo. Chúng ta s¨ bàn kÛ v¾i nhau v« ý nghîa và vai trò cüa kinh ÐÕi th×a trong mµt chuyên ð« khác sau này, ta s¨ th¤y r¢ng kinh Nguyên thüy là cµi ngu°n væng ch¡c mà kinh ÐÕi th×a là sñ trình bày mµt cách hi¬u v« kinh Nguyên thüy. Hoàn toàn không có hai Ph§t giáo riêng r¨.

— ðây kinh Pháp Hoa ðã nêu ra m§t hÕnh cüa B° Tát Devadatta! Ðúng v§y, chï c¥n vài ð¶i qu¤y phá B° Tát Thi®n Tu®, mµt kë phàm phu s¨ ð÷a vào ác ðÕo khó có ngày ra khöi. Nhßng Devadatta có nhæng ngu°n phß¾c vô hÕn nào ðó khiªn ông ðü sÑc ðeo ðu±i ðÑc Ph§t t× ð¶i này sang ð¶i khác và luôn luôn · vào mµt v¸ trí tß½ng ðß½ng v¾i Ph§t. B° Tát sinh làm ng߶i thì ông cûng sinh làm ng߶i, B° Tát sinh làm thú thì ông cûng sinh làm thú, B° Tát sinh làm ð¸a v¸ vua chúa thì ông cûng sinh vào ð¸a v¸ vua chúa. Trong ð¶i s¯ng cu¯i cùng B° Tát sinh vào cung thành Kapilavathu v¾i 32 tß¾ng t¯t, Devadatta cûng sinh vào ð¤y làm anh em chú bác v¾i Thái tØ và cûng có mµt dung nghi ð©p ð¨ vô cùng dù không b¢ng Ph§t.

Devadatta ðã trþ duyên cho ðÑc Ph§t t× vô lßþng kiªp, không phäi b¢ng sñ cung kính th×a sñ, sñ tán dß½ng tôn vinh, nhßng b¢ng sñ ch¯ng ð¯i qu¤y r¥y, sñ mßu hÕi ác ðµc.

Mµt ðÑc Ph§t vßþt h½n mµt v¸ Alahán v« phß½ng di®n hùng lñc và trí tu®. Khi mµt v¸ Alahán ði vào sinh tØ ð¬ hành B° Tát ðÕo, thì nhæng sñ chß¾ng ngÕi ch¯ng ð¯i là ði«u ki®n c¥n thiªt ð¬ các Ngài tång trß·ng ðÕi hùng ðÕi lñc, và viên mãn công ðÑc nhçn nhøc Ba la m§t. Devadatta ðã can ðäm ch¤p nh§n t±n phß¾c ð¬ gây chß¾ng ngÕi cho B° Tát, giúp B° Tát vßþt lên trên phß½ng di®n hùng lñc này. Ъn khi ðÑc Ph§t thành tñu Ph§t quä thì ngh¸ch hÕnh cüa Devadatta có công nång làm tång thêm giá tr¸ cho nhân cách siêu phàm cüa Ph§t.

Яi v¾i nhæng v¸ Alahán còn phäi tu t§p, nªu thiªu nhæng tr· ngÕi trên ð߶ng tu, h÷ s¨ t¡t m¤t ý chí. Ðây là mµt quy lu§t khách quan. Chính vì mu¯n giúp cho mµt hành giä tång trß·ng ý chí nên nhæng b§c ðÕi B° Tát luôn luôn tìm cách gây ra nhæng tr· ngÕi cho h÷. Яi di®n v¾i nhæng tr· ngÕi, hành giä ðßþc kh½i d§y sÑc tinh t¤n mÕnh m¨ h½n. Và B° Tát cûng biªt khi nào phäi tÕm d×ng ngh¸ch hÕnh ð¬ cho hành giä thu§n ti®n tiªn nhanh trên ð߶ng tu t§p.

Mu¯n th¸ hi®n ngh¸ch hÕnh, B° Tát phäi ðü hai ði«u ki®n:

Biªt khä nång ch¸u ðñng cüa hành giä ðªn mÑc ðµ nào.

Chính mình có ngu°n phß¾c vô hÕn ð¬ hóa giäi quä báo do ngh¸ch hÕnh gây ra.

Dù ngh¸ch hÕnh ðó xu¤t phát t× mµt tâm ðÕi bi, nhßng trên hi®n tß¾ng nó vçn có quä báo tß½ng Ñng. B§c ngh¸ch hÕnh B° Tát có phß¾c r¤t l¾n. Có khi ðang th¸ hi®n ngh¸ch hÕnh v¾i ng߶i này, nhßng B° Tát vçn ðang dùng thu§n hÕnh v¾i nhæng chúng sinh khác ð¬ phß¾c không b¸ v½i.

Có nhæng giai ðoÕn Ph§t giáo ðßþc xem là cñc th¸nh tÕi các qu¯c gia nhß Trung Hoa, Vi®t Nam, Tri«u Tiên, Nh§t Bän, Miªn Ði®n, Campuchia.... Khi Ph§t giáo ðßþc tôn tr÷ng quá sÑc thì b¡t ð¥u xu¤t hi®n t® kiêu cång! S¨ có nhæng kë xu¤t gia không c¥u giäi thoát mà chï c¥u lþi dßÞng danh vån. Khi chí nguy®n giäi thoát v¡ng bóng thì tâm tham døc không b¸ ðoÕn tr×. Khi tâm tham døc không b¸ ðoÕn tr× thì nhæng l²i l¥m v« gi¾i lu§t có m£t, dù lµ li­u hay kín ðáo. Lúc ðó s¨ có nhæng ðÕi B° Tát th¸ hi®n vào ngôi qu¯c vß½ng, ðÕi th¥n thÆng tay ra l®nh ðàn áp tiêu di®t Ph§t giáo. Chùa b¸ ð§p phá, tång b¸ c·i y, kinh sách b¸ ð¯t.... Nhæng kë ngøy tâm xu¤t gia s¨ l© làng giä bi®t Ph§t pháp. Ъn khi ngh¸ch hÕnh tÕm ðü, v¸ vua li«n hi®n tß¾ng b¸nh hoÕn r°i m¤t, ð¬ lÕi trách nhi®m khôi phøc cho nhæng v¸ chân tu v« sau. Bù ð¡p cho mµt ngh¸ch hÕnh kinh khüng này, B° Tát phäi tích lûy vô vàn công ðÑc n½i khác.

Tuy nhiên bÕn ð×ng tß·ng r¢ng m÷i vi®c ð§p phá ð«u là tác ph¦m cüa B° Tát. B° Tát ð§p phá ð¬ xây dñng, còn ma vß½ng ð§p phá ð¬ hüy di®t. Nªu B° Tát th¸ hi®n thu§n hÕnh thì m¾i dùng ðªn hình tß¾ng TÏ kheo. Nªu dùng ngh¸ch hÕnh ác ðµc ngang tàng thì B° Tát không bao gi¶ dùng ðªn hình tß¾ng TÏ kheo.

6. Các V¸ B° Tát Trong Kinh ÐÕi Th×a

L¨ ra chúng tôi dành ð« tài này cho lu§n bän Nguyên Thüy và ÐÕi Th×a. Nhßng · ðây ðang bàn v« Nhân Quä B° tát ðÕo, nªu không nêu rõ vai trò cüa ÐÕi B° Tát quen thuµc nhß Quan Âm, Vån Thù, Ph± Hi«n.... thì không giäi quyªt ðßþc các nghi v¤n hi®n nay. Chúng tôi ð£t v¤n ð« này nhß mu¯n ð¬ hóa giäi nhæng thiên kiªn cüa nhæng v¸ h÷c giä Nguyên Thüy và h÷c giä ÐÕi Th×a. Chúng tôi mu¯n nh¤n mÕnh t× ngæ h÷c giä ð¬ xác nh§n r¢ng chï có nhæng b§c hành giä chÑng ngµ m¾i hi¬u ðúng giáo lý cüa ðÑc Ph§t.

Nhæng v¸ h÷c giä Nguyên Thüy cñc lñc phü nh§n các ÐÕi B° Tát nhß Quán Thª Âm, Vån Thù Sß Lþi (Manjusri), Ph± Hi«n, ÐÕi Thª Chí.... vì các v¸ này không ðßþc ð« c§p t¾i trong kinh tÕng Nguyên Thüy. Còn nhæng v¸ h÷c giä ðÕi th×a thì mµt b« công kích quä v¸ Alahán là tiêu nha bÕi chüng, tr¥m không tr® t¸ch, và thø ðµng tiêu cñc, không th¬ ði ðªn Ph§t quä. Nhæng thiên kiªn cüa cä hai bên nhß thª ð«u hªt sÑc sai l¥m, và tai hÕi, ðßa Ph§t giáo thành hai m¯i riêng bi®t khó th¬ hàn g¡n lÕi ðßþc. Trß¾c hªt chúng ta nói ðªn thiên kiªn sai l¥m cüa ÐÕi Th×a.

Quä v¸ Alahán ðßþc ðÑc Ph§t xác nh§n là vô minh ðã hªt, l§u ho£c ðã sÕch. Nªu ng߶i nào nghe nhß v§y li«n hi¬u r¢ng hªt vô minh chï là hªt vô minh, không còn có gì næa, phäi biªt ng߶i nhß v§y chßa chÑng ngµ ðã dành mà còn kém cõi v« lý lu§n triªt h÷c. Khi bóng ðêm ðã qua nghîa là ánh sáng ðã trùm chiªu, khi vô minh ðã hªt có nghîa là trí tu® ðã viên mãn. Thª nên · mµt s¯ tr߶ng hþp chÑng Alahán khác, ðÑc Ph§t g÷i là "kh·i lên th¡ng trí", ho£c g÷i là "minh ðã sanh". Nhß v§y dù nói là hªt vô minh, hay nói là "ðü trí tu®", cûng chï là hai cách nói cüa mµt v¤n ð« duy nh¤t nhß lßng và lòng cüa mµt bàn tay không th¬ tách r¶i.

"Tâm ta nay sáng chói

H½n ngàn ánh m£t tr¶i"

(Ti¬u Bµ Kinh)

Ai bäo r¢ng quä v¸ Alahán là tr¥m không tr® t¸ch kë ðó ðã hi¬u l¥m quá ðáng.

Tôn giä Cullapanthaka v×a m¾i chÑng Alahán xong li«n l§p tÑc có th¬ hóa hi®n thành mµt ngàn thân khác nhau ð¥y cä v߶n xoài. Di®n døng vî ðÕi nhß thª không th¬ xu¤t phát t× mµt nµi tâm tr¥m tr® ðßþc, mà phäi xu¤t phát t× mµt nµi tâm chân không di®u hæu cùng cñc phi th߶ng. Các thi«n sß tñ nh§n ngµ ðßþc Ph§t tánh di®u hæu t¯i thßþng th×a, th§t ra vçn chßa ðü nång lñc ð¬ th¬ hi®n ch² di®u hæu siêu vi®t nhß các v¸ Alahán.

LÕi næa, quä v¸ Alahán ðßþc Ph§t ¤n chÑng là vô ngã hoàn toàn, trong khi các v¸ ÐÕi Th×a ðä kích Alahán tuy không còn ch¤p ngã nhßng vçn còn ch¤p pháp, chßa thành tñu ÐÕi bi tâm. L¶i ðä kích nhß thª chï xu¤t phát t× mµt tâm h°n thiªu bao dung, chßa chÑng ngµ và kém lý lu§n. Ngã và pháp là hai sñ ki®n ð¯i l§p v¾i nhau, cái này l§p nên cái kia l§p. Ngã ðã hªt thì pháp cûng không. Chï c¥n nói hªt ch¤p ngã tÑc là ðã ng¥m nói hªt ch¤p pháp. Ai hi¬u r¢ng vô ngã chï là vô ngã mà pháp vçn còn, kë ðó c¥n ðßþc chïnh ð¯n lÕi kiªn giäi.

Vô ngã cûng có nghîa là không còn v¸ kÖ, mà không còn v¸ kÖ tÑc là tâm v¸ tah ðã tràn ð¥y. Chï c¥n nói không v¸ kÖ, chúng ta phäi hi¬u là v¸ tha tr÷n v©n, chï c¥n nói vô ngã, chúng ta phäi hi¬u là ðÕi bi vô biên. Nhß v§y nói vô ngã hay nói ðÕi bi cûng chï là hai cách nói khác nhau cüa mµt v¤n ð« duy nh¤t nhß lßng và lòng cüa mµt bàn tay không th¬ tách r¶i.

Trong kinh Nguyên Thüy ðÑc Ph§t nói r¢ng v¸ Alahán nh§p Niªt Bàn không còn tr· lui lÕi trong trÕng thái này næa. Các v¸ h÷c giä ÐÕi Th×a (Có l¨ cä Nguyên Thüy) li«n hi¬u r¢ng Niªt bàn nhß là mµt cänh gi¾i tù túng m¾i, giam ch£t v¸ Alahán ¤y trong hß vô bu°n të không còn hay biªt gì næa. Hi¬u nhß v§y th§t là ðáng thß½ng!

Niªt Bàn là giäi thoát, không phäi là ràng buµc.

Niªt Bàn là có nång lñc làm chü, không phäi không có nång lñc làm chü.

Niªt Bàn là trí tu® sáng su¯t, không phäi là hß vô m¶ m¸t.

Niªt Bàn là ÐÕi bi, không phäi là v¸ kÖ.

"Mµt v¸ · trong Niªt Bàn vçn biªt rõ tình trÕng cüa Ph§t pháp, cüa thª gian và khi c¥n phäi ðµ thì l§p tÑc tr· lÕi li«n".

(Th¥y Ch½n Nhß)

Ph§t không mu¯n tiªt lµ công hÕnh B° Tát cüa mµt v¸ Alahán, ngÕi chúng sinh nghe r°i tô ði¬m tß·ng tßþng, chï ð¬ cho ai ð«n r°i s¨ tñ biªt. Công hÕnh B° Tát chï là giai ðoÕn phía sau cüa mµt v¸ Alahán, t× lâu vçn ðßþc d¤u kín. Mãi ðªn m¤y tråm nåm sau Ph§t nh§p di®t, kinh ÐÕi Th×a l¥n lßþt xu¤t hi®n, thì công hÕnh B° Tát m¾i ðßþc tiªt lµ ðü ði«u. Trên Bän th¬ giäi thoát thì Alahán và Ph§t hoàn toàn ð°ng nhau v¾i tam minh løc thông. Còn sñ sai bi®t s¨ ðßþc ð« c§p · møc kª tiªp.

Chúng ta trách các h÷c giä ÐÕi Th×a hi¬u không tr÷n v©n l¶i dÕy cüa ðÑc Ph§t th¶i Nguyên Thüy ð¬ r°i chê bai chï trích ðü cách, và vô tình chê bai luôn nhæng v¸ B° Tát cüa mình ðang tôn th¶ vì các v¸ B° Tát ¤y không ai khác h½n chính là nhæng ðÕi ð® tØ Alahán th¶i ðÑc Ph§t. Chúng ta cûng trách các nhà h÷c giä Nguyên Thüy không nhìn th¤y công hÕnh B° Tát cüa mµt v¸ Alahán nên ðã vµi vàng phü nh§n sñ có m£t cüa các B° Tát trong kinh ði¬n ÐÕi Th×a! H÷ ðã b¸ danh t× che ð§y ð¬ không th¤y ðßþc thñc ch¤t ð¢ng sau nhæng danh t× ¤y.

Có mµt câu höi:

- Không tham lam nghîa là gì?

Mµt ng߶i ðáp l§p tÑc:

- Là không xâm phÕm ðªn tài v§t cüa ng߶i khác.

Mµt ng߶i tr¥m ngâm giây lâu r°i ðáp:

- Là rµng rãi b¯ thí.

Cûng mµt câu nói ban ð¥u "không tham lam", nhßng ng߶i hi¬u cÕn, ng߶i hi¬u sâu.

Cûng v§y, không khéo các h÷c giä cüa cä Nguyên Thüy và ÐÕi th×a hi¬u l¶i dÕy cüa ÐÑc Ph§t m¾i ðßþc phân næa r°i sinh nhi«u thành kiªn. Giáo lý Nguyên thüy là cµi g¯c. Ti¬u th×a và ÐÕi th×a là hai cách hi¬u v« giáo lý Nguyên thüy. Chúng ta phäi công nh§n r¢ng ÐÕi th×a hi¬u giáo lý Nguyên thüy sâu s¡c h½n Ti¬u th×a. Ti¬u th×a hi¬u giáo lý Nguyên thüy m¾i ðßþc phân næa. Th¶i ðÕi hôm nay các Bµ phái Ti¬u th×a ðã v¡ng bóng chï còn lÕi phái Theravada ðÕi di®n cho nhæng ng߶i trung thành v¾i giáo lý Nguyên thüy và phái ÐÕi th×a ðÕi di®n cho nhæng ng߶i üng hµ giáo lý phát tri¬n. Nhßng chúng ta ðang e ngÕi mµt ði«u là nªu không khéo, ho£c chúng ta s¨ hi¬u giáo lý Nguyên thüy thành Ti¬u th×a, ho£c hi¬u giáo lý ÐÕi th×a thành ngoÕi ðÕo.

Nªu không hi¬u công hÕnh B° Tát cüa mµt v¸ Alahán chúng ta ðã hi¬u Alahán theo Ti¬u th×a.

Nªu trông ðþi mµt sñ cÑu r²i t× quy«n nång cüa mµt ðÑc Ph§t, chúng ta ðã hi¬u ðÕo Ph§t thành ngoÕi ðÕo.

Chúng ta nêu møc này ra ð¬ nói r¢ng:

- Sñ hi®n di®n cüa các v¸ B° Tát trong kinh ÐÕi th×a nhß Quán Thª Âm, Vån Thù, Ph± Hi«n, Di L£c.... không phäi là vô lý. Ðôi khi các Ngài bµc lµ thân ph§n nhß B¯ ÐÕi hòa thßþng, Hàn S½n, Th§p Сc... Ho£c d¤u diªm thân ph§n nhß bà lão bán bánh cho ÐÑc S½n, ông già Ngû Ðài S½n (xem Thi«n Sß Trung Hoa, HT Thích Thanh T×).

- Và B° Tát có nghîa là H€NH cüa mµt v¸ Alahán mà thôi. ÐÑng trên khía cÕnh giäi thoát thì g÷i là Alahán, ðÑng trên khía cÕnh lþi ích, chúng sinh thì g÷i là B° Tát. Dù nói Alahán hay B° Tát thì ðó cûng chï là hai khía cÕnh cüa mµt v¤n ð« duy nh¤t nhß lßng và lòng cüa mµt bàn tay không th¬ tách r¶i.

7. PH‡T QUÄ

Khi mµt v¸ Alahán ðã viên mãn B° Tát ðÕo r°i thì thành tñu Ph§t quä. V¸ này hi®n thân t¯i h§u, xu¤t gia, t÷a thi«n, thành ðÕo, thuyªt pháp và nh§p di®t. — ð¸a v¸ Alahán ban ð¥u, v¸ này không b¸ nghi®p lôi kéo tr· lÕi tam gi¾i, nhßng s¨ theo nguy®n lñc ðÕi bi mà ði vào tam gi¾i làm lþi ích chúng sinh. Còn mµt v¸ Ph§t ðã nh§p Niªt bàn r°i thì vînh vi­n không tr· lÕi theo nghi®p hay nguy®n næa, chï · yên trong Niªt bàn trþ duyên cho các B° Tát khác làm Ph§t sñ mà thôi.

N½i Bän th¬ giäi thoát, mµt v¸ Alahán bình ðÆng v¾i ðÑc Ph§t nhß Tam minh Løc thông. Nhßng ÐÑc Ph§t có công ðÑc vî ðÕi t× vô lßþng kiªp giáo hóa chúng sinh nên sai khác v¾i v¸ s½ ð¸a Alahán trên nhæng phß½ng di®n: Trí tu® - Hùng lñc - Th¥n lñc - Uy ðÑc - Dung mÕo.

* Trí tu® cüa Ph§t vßþt xa mµt v¸ s½ ð¸a Alahán. Ph§t th¤u rõ m÷i nguyên lý v§n hành cüa vû trø, th¤u rõ cån c½ sai bi®t cüa chúng sinh, khéo kh·i nhæng phß½ng ti®n giáo hóa ðßþc lþi ích t¯i ða mà tai hÕi t¯i thi¬u. Mµt thi«n sß, ðôi khi nói mµt l¶i làm lþi ích cho ng߶i trß¾c m£t, nhßng ð¬ lÕi tai hÕi cho ng߶i sau. Còn ÐÑc Ph§t có nhæng giáo pháp ích lþi cho ng߶i trß¾c m£t mà vçn lþi ích cho ng߶i v« sau. Mµt v¸ Alahán không th¬ biªt ðßþc hành trÕng cüa các ÐÑc Ph§t quá khÑ, nhßng ÐÑc Ph§t thì biªt rõ ði«u ðó ÐÑc Ph§t Thích Ca có th¬ biªt cä trong quá khÑ khi tôn giä Culla Panthaka ðang làm vua ðã kh·i mµt ni®m nh§n thÑc lý vô th߶ng, ð¬ dÕy Culla mµt pháp môn tu hành thích hþp. Ði«u này các v¸ Alahán khác không tìm th¤y. Phân tích ch² vi di®u cüa Ph§t trí thì su¯t ð¶i không th¬ hªt. B¯n mß½i chín nåm (ho£c 45 nåm) giáo hóa cüa Ph§t ðã chÑng tö mµt trí tu® phi th߶ng mà m÷i tính t× (adjective) cüa ngôn ngæ thª gian không ðü ð¬ di­n tä tr÷n v©n.

* ABHIBHÙ

(Tång Chi Bµ kinh 1, 259)

R°i tôn giä Ananda ði ðªn Thª Tôn ðänh l­ và ng°i xu¯ng mµt bên, bÕch Thª Tôn:

- "Con ðã t×ng ðßþc nghe Thª Tôn nói r¢ng Abhibhu, ð® tØ ðÑc Ph§t Sikhi, ðÑng · PhÕm Thiên gi¾i, có th¬ làm cho ngàn thª gi¾i nghe tiªng cüa mình. Nhßng bÕch Thª Tôn, Thª Tôn, B§c Alahán Chánh ÐÆng Giác, có th¬ làm cho tiªng nghe xa nhß thª nào?".

- "Nó chï là mµt ð® tØ, này Ananda, còn các Nhß Lai là vô lßþng".

Tôn giä Ananda ba l¥n mu¯n tìm hi¬u v« th¥n lñc cüa Ph§t. ÐÑc Ph§t bèn höi:

- "Này Ananda, ngß½i có ðßþc nghe nói ðªn Ti¬u thiên thª gi¾i không?".

- "Nay ðã ðªn th¶i, bÕch Thª Tôn! Nay ðã ðªn th¶i, bÕch Thi®n Th®! ð¬ Thª Tôn nói v« v¤n ð« này. Sau khi nghe Thª Tôn, các TÏ kheo s¨ th÷ trì.

- "V§y này Ananda, hãy ng