Ph§t Giáo TÕi Vi®t Nam 

Thích Nguyên TÕng

Dçn Nh§p: Vi®t Nam, là mµt qu¯c gia n¢m trong vùng Ðông Nam Châu Á, B¡c giáp v¾i Trung Hoa, Ðông và Nam giáp v¾i Bi¬n Nam Häi, phía Tây giáp v¾i Lào và Campuchia; di®n tích: 329.556 km2, dân s¯ 70 tri®u ng߶i; m§t ðµ dân cß: 224 ng߶i/km2; dân s¯ dß¾i 15 tu±i: 39, 2%; tu±i th÷ trung bình: 62,7 tu±i; tØ su¤t trë em: 59%; h÷c sinh c¤p Trung h÷c : 46,9%; tôn giáo chính: Ph§t giáo ( nhæng tôn giáo nhö khác là Kh±ng, Lão, Cao Ðài, Hòa Häo, Ky Tô, Tin Lành...); th¬ chª chính tr¸: Cµng Sän; Lao ðµng (nông & ngß nghi®p): 73% dân s¯; truy«n thông ðÕi chúng: 7 tri®u máy radio, 3 tri®u máy truy«n hình, Nh§t báo Nhân Dân phát hành 200.000 t¶ m²i ngày; thu nh§p bình quân ð¥u ng߶i 113 ðô la. 

Vi®t Nam là mµt qu¯c gia n¢m · ngã tß cüa lßu lµ qu¯c tª thuµc Ðông Nam Châu Á, và là n½i d×ng chân cüa các thß½ng buôn cüa vùng иa Trung Häi. T× mµt v¸ trí ð¸a lý thu§n lþi nhß thª, do ðó các qu¯c gia trong vùng này ðã thiªt l§p các m¯i quan h® kinh tª, thß½ng mÕi, vån hóa , tôn giáo... qua hai con ð߶ng H° Tiêu, tÑc là ð߶ng bi¬n qua ngã Sri lanka, Indonesia, Trung Hoa, Vi®t và ð߶ng аng Cö, là ð߶ng bµ, xu¤t phát t× vùng Ðông B¡c Aán r°i bång qua mi«n Trung Á, Mông C±, Tây TÕng, Vi®t Nam, Trung Hoa. Vì v§y các tôn giáo l¾n, trong ðó có Ph§t giáo g£p nhi«u thu§n lþi du nh§p vào nß¾c ta.

Ngay khi ðßþc truy«n vào, t× thª kÖ ð¥u, ÐÕo Ph§t ðã nhanh chóng thích nghi v¾i l¯i sông cüa ng߶i dân Vi®t và trong quá trình hình thành và phát tri¬n trên ð¤t nß¾c này, ÐÕo Ph§t ðã không g£p mµt tr· ngÕi nào trong vi®c hòa nh§p vào m÷i giai t¥ng cüa xã hµi Vi®t Nam. ÐÕo Ph§t ðã th¤m vào n«n vån minh Vi®t Nam tñ nhiên và d­ dàng nhß nß¾c th¤m vào ð¤t. ÐÕo Ph§t ðã lan töa kh¡p hang cùng ngö hëm trên lãnh th± Vi®t Nam và ðã có mµt ch² ðÑng nh¤t ð¸nh t× cung ðình cho ðªn làng xã Vi®t Nam. ÐÕo lý cüa Ph§t giáo Vi®t Nam cûng ðã ån sâu vào nªp s¯ng, nªp nghî cüa ng߶i dân Vi®t và ðã tr· thành nhæng giá tr¸ tinh th¥n vô giá cho ng߶i dân trên xÑ s· này. Trong su¯t chi«u dài l¸ch sØ m߶i tám thª kÖ qua, ÐÕo Ph§t ðã chÑng minh sñ hi®n hæu cüa mình trong h¥u hªt các lãnh vñc chính tr¸, kinh tª, vån hóa, xã hµi... và có nhæng ðóng góp, nhæng änh hß·ng tích cñc vào các m£t nói trên. 

Bài viªt này s¨ ðßþc trình bày qua hai ph¥n: 

* Ph¥n A: T±ng quan v« Ph§t Giáo Vi®t Nam: quá trình du nh§p và phát tri¬n cüa Ph§t giáo Vi®t Nam. 

* Ph¥n B: Sñ änh hß·ng cüa Ph§t giáo trong ð¶i s¯ng ng߶i Vi®t, qua g¯c ðµ tß tß·ng, triªt lý, phong tøc, t§p quán, nhân vån xã hµi...

Hy v÷ng r¢ng qua bài viªt này s¨ giúp cho ðµc giä n¡m b¡t ðßþc nhæng nét ðÕi cß½ng v« Ph§t giáo Vi®t Nam và t¥m änh hß·ng cüa nó trong ð¶i s¯ng cüa ng߶i Vi®t. Dù hªt sÑc c¯ g¡ng ,nhßng ch¡c ch¡n s¨ không sao tránh khöi nhæng s½ sót, cúi xin các b§c cao minh t× bi chï giáo cho. Nhân ðây, cûng xin trân tr÷ng ghi ân các tác giä mà ng߶i viªt ðã tham khäo tài li®u ð¬ hoàn thành bài nghiên cÑu này.

Sàigòn, mùa ðông nåm Bính Tý, 1996

Tác giä c¦n chí 

Møc Løc 

Dçn Nh§p

Ph¥n A : T±ng Quan V« Ph§t Giáo Vi®t Nam 
I. Ph§t Giáo Du Nh§p Vào Vi®t Nam 
1. Ph§t giáo du nh§p qua con ð߶ng H° Tiêu. 
2. Ph§t giáo du nh§p qua con ð߶ng аng cö. 

II. Ph§t Giáo Vi®t Nam Phát Tri¬n Qua các Th¶i ÐÕi
1. Ph§t giáo Vi®t Nam t× thª kÖ thÑ II ðªn thª kÖ thÑ V, th¶i kÏ du nh§p và hình thành Ph§t giáo Vi®t Nam.
2. Ph§t giáo Vi®t Nam t× thª kÖ thÑ VI ðªn hªt thª kÖ thÑ IX, th¶i kÏ phát tri¬n.
3. Ph§t giáo Vi®t Nam trong thª kÖ X ðªn hªt thª kÖ thÑ XIII, th¶i kÏ cñc th¸nh.
4. Ph§t giáo Vi®t Nam trong thª kÖ XX, th¶i kÏ phøc hßng. 

III. Nhæng Thành Quä Cüa Ph§t Giáo Vi®t Nam 
Các con s¯ th¯ng kê m¾i nh¤t v« tñ vi®n, tång ni Vi®t Nam. 

Ph¥n B : Anh Hß·ng Ph§t Giáo Trong жi s¯ng Ng߶i Vi®t 
1. Änh hß·ng Ph§t giáo v« m£t tß tß·ng. 
2. Änh hß·ng Ph§t giáo v« m£t ðÕo lý. 

II. Änh Hß·ng Ph§t Giáo Trong Quá Trình Hµi Nh§p Vån Hóa Vi®t 

1. Änh hß·ng Ph§t giáo qua sñ dung hòa v¾i các tín ngßÞng truy«n th¯ng.
2. Änh hß·ng Ph§t giáo qua sñ dung hòa v¾i các tôn giáo khác. 
3. Änh hß·ng Ph§t giáo qua sñ dung hòa v¾i các tông phái 
4. Änh hß·ng Ph§t giáo qua sñ dung hòa v¾i các quan h® chính tr¸ xã hµi.
5. Änh hß·ng Ph§t giáo trong ð¶i s¯ng ng߶i bình dân và gi¾i trí thÑc.

III. Änh Hß·ng Ph§t Giáo Qua G¯c е Nhân Vån Và Xã Hµi 

1. Änh hß·ng Ph§t giáo qua ngôn ngæ. 
2. Änh hß·ng Ph§t giáo qua ca dao và th½ ca 
3. Änh hß·ng Ph§t giáo qua các tác ph¦m vån h÷c. 
4. Änh hß·ng Ph§t giáo qua phong tøc t§p quán. 

IV. Änh Hß·ng Ph§t Giáo Qua Các Loai Hình Ngh® Thu§t 

1. Änh hß·ng Ph§t giáo qua ngh® thu§t sân kh¤u. 
2. Änh hß·ng Ph§t giáo qua ngh® thu§t tÕo hình. 

Ph¥n C : Nh§n иnh Và Kªt Lu§n 
 

Ph¥n A
T±ng Quan V« Ph§t Giáo Vi®t Nam 

I. Ph§t Giáo du Nh§p Vào Vi®t Nam:
Ngày nay, cån cÑ các tài li®u (1) và các l§p lu§n khoa h÷c cüa nhi«u h÷c giä, gi¾i nghiên cÑu h¥u hªt ð«u ð°ng ý r¢ng ÐÕo Ph§t ðã ðßþc truy«n vào Vi®t Nam r¤t s¾m, nh¤t là t× cu¯i thª kÖ thÑ II ðªn ð¥u thª kÖ thÑ III Tây L¸ch qua hai con ð߶ng H° Tiêu và аng Cö.

1. Ph§t Giáo du nh§p qua con ð߶ng H° Tiêu:

Con ð߶ng H° Tiêu (Chemi des epices) tÑc là ð߶ng bi¬n, xu¤t phát t× các häi cäng vùng Nam „n r°i qua ngã Srilanka, Indonesia, Vi®t Nam...lþi døng ðßþc lu°ng gió th±i ð¸nh kÏ vào hai l¥n mµt nåm phù hþp v¾i hai mùa mßa n¡ng · khu vñc Ðông Nam Á, nhæng thß½ng nhân „n ðã t¾i các vùng này ð¬ buôn bán b¢ng nhæng con thuy«n bu°m. Trong các chuyªn ði vi­n dß½ng này, các thß½ng nhân th߶ng cung thïnh mµt hay hai v¸ tång ð¬ c¥u nguy®n cho thüy thü ðoàn và các v¸ tång này nh¶ ðó mà ðªn truy«n bá ÐÕo Ph§t vào các dân tµc · Ðông Nam Á. Giao Châu tiêu bi¬u b¤y gi¶ là trung tâm Luy Lâu, là n½i tø ði¬m nghï chân giao lßu cüa các thß½ng thuy«n. L¸ch sØ chính thÑc xác nh§n nåm 240 trß¾c Tây l¸ch, Mahoda-con vua A døc (Asoka) ðã ðßa ÐÕo Ph§t vào Vi®t Nam (2). Tß li®u trong Lînh Nam Chính Quái cho biªt mµt dæ ki®n chÑng tö sñ có m£t cüa ÐÕo Ph§t vào ð¶i Hùng Vß½ng thÑ 3 (tri«u ðÕi thÑ 18 Vua Hùng k¬ t× trß¾c công nguyên 2879-258). Ðó là câu chuy®n công chúa Tiên Dung, con gái vua Hùng Vß½ng thÑ 3 l¤y аng TØ. Chuy®n k¬ r¢ng аng TØ và Tiên Dung l§p ph¯ xá buôn bán giao thi®p v¾i ng߶i nß¾c ngoài. Mµt hôm аng TØ theo mµt khách buôn ngoÕi qu¯c ðªn QuÏnh Viên và tÕi ðây аng TØ ðã g£p mµt nhà sß „n е · trong mµt túp l«u. Nh¶ ðó mà аng TØ và Tiên Dung ðã biªt ðªn ÐÕo Ph§t (3). Qua dæ ki®n này ta th¤y sñ hi®n di®n cüa Ph§t Giáo do các tång sî „n е truy«n vào Vi®t Nam khá lâu trß¾c Tây l¸ch.

Mµt bài nghiên cÑu cüa Ngô Ðång Lþi, vi®n nghiên cÑu khoa h÷c Häi Phòng viªt: "Vùng а S½n mà có nhà nghiên cÑu khÆng ð¸nh chính là thành Nê Lê n½i có bäo tháp cüa vua Asoka. Nªu quä v§y thì t× thª kÖ thÑ ba trß¾c Tây l¸ch, ÐÕo Ph§t ðã ðßþc trñc tiªp truy«n vào nß¾c ta" (4). Và Thi«n Uy¬n T§p Anh cûng ghi nh§n cuµc ðàm lu§n giæa thi«n sß Thông Bi®n và Thái H§u Phù Thánh Linh Nhân ( Lan) (khi bà höi v« ngu°n g¯c ÐÕo Ph§t Vi®t Nam vào d¸p các cao tång trong nß¾c t§p hþp tÕi chùa Khai Qu¯c (nay là chùa Tr¤n Qu¯c - Hà Nµi) vào ngày r¢m tháng 2 nåm 1096) Thông Bi®n dçn chÑng l¶i pháp sß Ðàm Thiên (542-607 TL) ð¯i thoÕi v¾i Tùy Cao Ъ (?-604 TL): "Mµt phß½ng Giao Châu, ð߶ng sang Thiên Trúc, Ph§t pháp lúc m¾i t¾i, thì Giang Ðông (Trung Hoa) chßa có, mà Luy Lâu lÕi dñng chùa h½n 20 ngôi, ðµ tång h½n 40 ng߶i, d¸ch kinh ðßþc 15 quy¬n, vì nó có trß¾c v§y, vào lúc ¤y thì ðã có Khâu Ðà La, Ma Ha KÏ Vñc, Khß½ng Tång Hµi, Chi Cß½ng Lß½ng, Mâu Bác tÕi ðó" (5). Ma Ha KÏ vñc, Khâu Ðà La (188 TL) ng߶i „n е hay Trung Á; Mâu Bác (165-170 TL) ng߶i Trung Hoa; Khß½ng Tång Hµi (200-247 TL) ng߶i „n е; Chi Cß½ng Lß½ng (?-264 TL) ng߶i xÑ Nhøc Chi, theo sØ chép ðó là các v¸ sß có m£t s¾m nh¤t · Giao Châu vào khoäng thª kÖ thÑ hai ðªn thª kÖ thÑ ba. Có l¨ ðây chï là nhæng v¸ ðßþc sØ ghi lÕi tên tu±i, kÏ thñc ðây không phäi là phái ðoàn truy«n bá ð¥u tiên ðªn Vi®t Nam, vì t× thª kÖ thÑ ba trß¾c Tây l¸ch ðªn thª kÖ thÑ hai sau Tây L¸ch ch¡n ch¡c ðã có nhi«u tång sî ð£t chân ðªn ho¢ng Pháp tÕi Vi®t Nam, cho nên Pháp sß Ðàm Thiên chï dçn ph¥n gi¾i hÕn và cån cÑ vào sñ có m£t cüa tác ph¦m Lý ho£c Lu§n cüa Mâu Bác.

Qua nhi«u tài li®u l¸ch sØ và dña vào ð¸a lý, thiên nhiên, cß dân, l¸ch sØ có th¬ cho chúng ta mµt kªt lu§n ch¡n ch¡c r¢ng ÐÕo Ph§t ðã ðßþc truy«n trñc tiªp vào Vi®t Nam chÑ không thông qua Trung Hoa b¢ng con ð߶ng H° Tiêu. Tuy nhiên, cûng có nhi«u cÑ li®u l¸ch sØ chÑng minh r¢ng ÐÕo Ph§t ð°ng th¶i ðßþc truy«n vào Vi®t Nam qua con ð߶ng аng Cö.

2. Ph§t Giáo du nh§p qua con ð߶ng аng Cö

Con ð߶ng аng Cö (Chemin des Steppes) tÑc là ð߶ng bµ còn g÷i là con ð߶ng t½ løa (6) con ð߶ng này n¯i li«n Ðông Tây, phát xu¤t t× vùng Ðông B¡c „n е, Assam ho£c phía Trung Á, mµt nhánh cüa ð߶ng t½ løa ði t× Châu Âu qua các vùng thäo nguyên và vùng sa mÕc · Trung Á t¾i LÕc Dß½ng b¢ng phß½ng ti®n lÕc ðà. Cûng có th¬ các thß½ng nhân và tång sî qua vùng Tây TÕng và các tri«n sông Mekong, sông H°ng, sông Ðà mà vào Vi®t Nam. Cu¯n L¸ch sØ Ph§t Giáo Vi®t Nam (Hà Nµi, 1988) có nói rõ: "Các thß½ng nhân xu¤t phát t× Trung „n có th¬ dùng tuyªn ð߶ng bµ ngang qua ðèo Ba Chùa và theo sông Kanburi mà xu¯ng Châu Th± Mênam, b¢ng tuyªn ð߶ng hi®n nay vçn n¯i li«n cäng Moulmein v¾i thành ph¯ Raheng, n¢m trên mµt nhánh cüa con sông Mênam (...) chính tuyªn ð߶ng này dçn t¾i vùng Bassak · trung lßu sông Mekong, ð¸a bàn cüa vß½ng qu¯c Kambijan. Vß½ng qu¯c này có th¬ là do nhæng di dân „n е thành l§p trß¾c công nguyên. R¤t có th¬ các tång sî „n е vào ð¥u công nguyên ðã theo con ð߶ng này mà ðªn ð¤t Lào, r°i t× ðây vßþt Tr߶ng S½n sang Thanh Hóa hay Ngh® An".

Nhæng dæ ki®n v« con ð߶ng H° Tiêu và con ð߶ng аng Cö có liên quan ðªn sñ giao lßu cüa Vi®t Nam tuy chßa nhi«u chÑng minh có nhæng chÑng tích mà l¸ch sØ còn ð¬ lÕi, dù l¸ch sØ truy«n mi®ng hay thành vån, theo l¸ch sØ Ph§t Giáo Vi®t Nam thì vào thª kÖ thÑ II trß¾c Tây l¸ch, vua „n е Asoka sau cuµc ðÕi hµi kªt t§p kinh ði¬n l¥n thÑ ba, vua và trß·ng lão Tissa Moggaliputta ðã g·i nhi«u phái ðoàn Nhß Lai sÑ giä lên ð߶ng truy«n bá chánh pháp cho các nß¾c thuµc vùng vi­n ðông, trong ðó có ðoàn cüa hai v¸ cao tång là Uttara và Sona ðßþc phái ðªn Suvana -Bhumi, xÑ Kim иa. Tuy có nhi«u ý kiªn khác nhau v« vùng Kim иa nhßng ý kiªn trong quy¬n l¸ch sØ Ph§t Giáo Thª Gi¾i (7) thì cho r¢ng vùng Kim иa này là bán ðäo Ðông Dß½ng t× Miªn Ði®n kéo dài ðªn Vi®t Nam. V¤n ð« này ðßþc sách L¸ch SØ Ph§t Giáo Vi®t Nam (sðð) viªt: "sØ li®u Ph§t Giáo Miªn Ði®n chép r¢ng hai v¸ cao tång ðó (Uttara và Sona) ðã ðªn Miªn Ði®n truy«n giáo nhßng sØ li®u Ph§t Giáo tÕi Thái Lan cûng ghi là hai cao tång Uttara và Sona có ðªn Thái Lan truy«n giáo. Có h÷c giä dña vào mµt tài li®u Trung Hoa nói r¢ng · Giao Châu tÕi thành Nê Lê, có bäo tháp cüa vua Asoka, và h÷c giä ðó xác ð¸nh thành Nê Lê chính là а S½n hi®n nay (cách Häi Phòng khoäng 12km)".

Nói chung cån cÑ theo các tß li®u trên thì chúng ta có th¬ khÆng ð¸ng r¢ng Ph§t Giáo truy«n vào Vi®t Nam khoäng ð¥u kÖ nguyên Tây l¸ch b¢ng nhæng phß½ng ti®n hòa bình và vì thª không mµt gi÷t máu nào ðã chäy, không mµt gi÷t l® nào r½i vì sñ truy«n bá ÐÕo Ph§t vào Vi®t Nam.

I. Ph§t Giáo Vi®t Nam Phát Tri¬n Qua Các Th¶i ÐÕi 

1. Ph§t Giáo Vi®t Nam t× thª kÖ thÑ II ðªn hªt thª kÖ thÑ V, th¶i kÏ du nh§p và hình thành Ph§t Giáo Vi®t Nam:

Không bao lâu khi Ph§t Giáo ðßþc truy«n vào ð¤t Vi®t, nh¶ sñ n± lñc hoÕt ðµng truy«n giáo cüa các tång sî „n е, tÕi Luy Lâu, thü phü cüa Giao Chï lúc b¤y gi¶ ðã tr· thành mµt trung tâm Ph§t Giáo l¾n nh¤t trong vùng. TÕi ðây, v¾i nhæng sinh hoÕt ho¢ng pháp cüa ngài Khâu Ðà La (ng߶i „n е ðªn Luy Lâu khoäng nåm 168-169) ðã xu¤t hi®n mµt mô hình Ph§t Giáo Vi®t Nam hóa ð¥u tiên qua hình tßþng ThÕch Quang Ph§t và Man Nß½ng Ph§t Mçu (hình tßþng Ph§t Næ). Mµt chÑng li®u l¸ch sØ quan tr÷ng khÆng ð¸nh Ph§t Giáo Vi®t Nam ðã b¡t r­ s¾m · Giao Châu là sñ vi®c ngài Mâu Bác (sinh cu¯i thª kÖ thÑ II) theo m© t× Trung Qu¯c sang Giao Châu khi ngài còn r¤t trë, r°i l¾n lên, tÕi ðây ngài ðã viªt bài "Lý ho£c Lu§n" và d¸ch mµt s¯ kinh sách, chÑng tö ngài ðã h÷c Ph§t giáo tÕi Giao Châu và nhß thª Ph§t Giáo Giao Châu ðã phát tri¬n khá mÕnh, ít nh¤t là vào næa ð¥u thª kÖ thÑ III Tây L¸ch.

Sang thª kÖ thÑ III, có ba nhà truy«n giáo nß¾c ngoài ðªn ho¢ng Pháp tÕi Giao Châu là các ngài Khß½ng Tång Hµi (g¯c ng߶i Sogdiane, Khß½ng Cß); ngài Chi Cß½ng Lß½ng Tiªp (ng߶i xÑ Nhøc Chi) và ngài Ma Ha KÏ Vñc (ng߶i „n е).

Ъn thª kÖ thÑ V, có hai thi«n sß xu¤t hi®n, là ÐÕt Ma Ы Bà (Oharmadeva,) và Hu® Th¡ng (ng߶i Vi®t). Thi«n sß ÐÕt Ma Ы Bà là ng߶i „n е ðªn Giao Châu vào giæa thª kÖ thÑ V ð¬ giäng dÕy v« phß½ng pháp thi«n h÷c. Thi«n sß Hu® Th¡ng là ng߶i ð¸a phß½ng là mµt trong nhæng h÷c trò cüa ông.

Cûng do ðßþc truy«n bá trñc tiªp t× „n е vào Vi®t Nam ngay t× ð¥u kÖ nguyên Tây l¸ch, nên danh xßng Buddha (B§c Giác Ngµ) tiªng PhÕn ðã ðßþc phiên âm trñc tiªp sang tiªng Vi®t là Bøt (Trung Hoa d¸ch là Ph§t). Ði«u này trùng hþp v¾i danh t× Bøt ðßþc xu¤t hi®n trong nhi«u truy®n c± tích Vi®t Nam. Theo t× ði¬n Ph§t h÷c Vi®t Nam, (Minh Châu và Minh Chi, Hà Nµi 1991) có ghi: "Tiªng Bøt ph± biªn h½n trong vån h÷c dân gian và là d¤u hi®u chÑng tö ÐÕo Ph§t truy«n vào nß¾c ta s¾m l¡m". Ph§t Giáo · Giao Châu lúc ¤y mang màu s¡c Nam phß½ng, nhßng trong con m¡t cüa n«n vån minh nông nghi®p, ng߶i Vi®t Nam lÕi hình dung ÐÑc Ph§t nhß là mµt v¸ th¥n toàn nång có m£t · kh¡p n½i, sÇn sàng xu¤t hi®n ð¬ cÑu ðµ m÷i ng߶i.

2. Ph§t giáo Vi®t Nam t× thª kÖ thÑ VI ðªn hªt thª kÖ thÑ IX, th¶i kÏ phát tri¬n:

Bß¾c sang th¶i kÏ này, Ph§t tØ Vi®t Nam lÕi tiªp nh§n thêm nhæng ðoàn truy«n giáo cüa Trung Qu¯c. Không bao lâu sau ðó, Ph§t Giáo B¡c phß½ng (Trung Qu¯c) ðã chiªm ßu thª và ðã thay ð±i ch± ðÑng cüa Ph§t Giáo Nam Truy«n v¯n có t× trß¾c. T× Buddha ðßþc d¸ch thành chæ Ph§t, và t× ðây Ph§t d¥n d¥n thay thª cho chæ Bøt và chæ Bøt chï còn gi¾i hÕn trong ca dao, tøc ngæ, truy®n c± tích mà thôi.

Trong th¶i gian này, t× Trung Hoa có ba tông phái ðßþc truy«n vào Vi®t Nam, ðó là Thi«n Tông, T¸nh е Tông và M§t Tông.

a.Thi«n Tông : 

Là tông phái hay ðúng h½n là mµt pháp môn tu t§p có t× th¶i ÐÑc Ph§t Thích Ca tÕi „n е (trong hµi Linh S½n) r°i truy«n xu¯ng cho Tôn giä Ca Diªp, l¥n lßþt cho ðªn T± thÑ 28 „n е là B° Ы ÐÕt Ma (Bodhidharma). Ъn nåm 520 T± B° Ы ÐÕt Ma, v¯n là thái tØ thÑ ba cüa vua Kancipura, Nam „n, vâng theo l¶i th¥y là Bát Nhã Ða La (Prajnatara), B° Ы ÐÕt Ma ðªn Trung Hoa ð¬ ho¢ng dß½ng Ph§t pháp. TÕi n½i ây, Thi«n Tông ðã ðßþc hình thành và nhanh chóng hßng th¸nh.

Thi«n hay còn g÷i là tînh lñ, chü trß½ng t§p trung trí tu® ð¬ tìm ra chân lý. Tu theo pháp môn này ðòi höi hành giä phäi có nhi«u công phu và khä nång trí tu®, do v§y chï ph± biªn · t¥ng l¾p trí thÑc và giai c¤p thßþng lßu, và cûng chính nh¶ h÷ ghi chép lÕi mà chúng ta ngày nay m¾i biªt ðßþc l¸ch sØ Thi«n Tông · Vi®t Nam.

* Dòng thi«n thÑ nh¤t: ðßþc T± TÏ Ni Ða Lßu Chi (Vinitaruci) sáng l§p. Ngài là ng߶i Nam Thiên Trúc, sang Trung Hoa h÷c ðÕo và ðßþc t± thÑ ba thi«n tông Trung Hoa là T± Tång Xán khuyên nên "mau ði v« phß½ng nam mà tiªp xúc v¾i thiên hÕ, không nên · lâu tÕi ðây". Ngài t× bi®t và ðªn Vi®t Nam vào nåm 580, · tÕi chùa Pháp Vân (nay là Thu§n Thành Hà B¡c) ð¬ ho¢ng pháp và truy«n cho t± thÑ hai là ngài Pháp Hi«n (ng߶i Vi®t Nam). Ðây là dòng thi«n có tích cách dân tµc Vi®t Nam, v×a bi¬u lµ ðßþc sinh hoÕt tâm linh siêu vi®t cüa Ph§t Giáo v×a bi¬u lµ ðßþc ð¶i s¯ng thñc tª và ð½n giän cüa qu¥n chúng nghèo kh± Vi®t Nam. Dòng thi«n này truy«n ðßþc 19 thª h®.

* Dòng thi«n thÑ hai: là thi«n phái Vô Ngôn Thông, do thi«n sß Vô Ngôn Thông ng߶i Trung Hoa sáng l§p tÕi chùa Kiªn S½ (Phù бng, Hà B¡c) vào nåm 280. Ng߶i kª nghi®p ngài là thi«n sß Cäm Thành. Ðây là thi«n phái ch¸u änh hß·ng Ph§t Giáo Trung Hoa sâu ð§m, tuy nhiên vçn r¤t g¥n gûi v¾i ð¶i s¯ng xã hµi, hòa nh§p vào ð¶i s¯ng ng߶i dân trong khi vçn duy trì ðßþc sinh hoÕt tâm linh ðµc l§p cüa mình. Thi«n phái này truy«n ðßþc 17 thª h®.

* Dòng thi«n thÑ ba: là thi«n phái Thäo Ð߶ng, do thi«n sß Thäo Ð߶ng (ng߶i Trung Hoa) sáng l§p, ngài v¯n là tù binh b¸ b¡t tÕi Chiêm Thành, ðßþc vua Lý Thánh Tông (1054-1072) giäi phóng khöi kiªp s¯ng tù ðày và vua cho l§p ðÕo tràng tÕi chùa Khai Qu¯c · ngay kinh thành Thång Long (1069) ð® tØ theo h÷c r¤t ðông, trong ðó có cä chính vua Lý Thánh Tông. Thi«n phái này có khuynh hß¾ng thi«n tông trí thÑc và vån chß½ng, do ðó không c¡m r­ ðßþc trong qu¥n chúng mà chï änh hß·ng ðßþc t¾i mµt s¯ trí thÑc và vua quan có khuynh hß¾ng vån h÷c. Dòng thi«n này truy«n ðßþc 6 ð¶i.

* Dòng thi«n thÑ tß: ðó là thi«n phái Trúc Lâm do vua Tr¥n Nhân Tông (1258-1368) khai sáng. Vua Tr¥n Nhân Tông h÷c Ph§t qua sñ hß¾ng dçn cüa Tu® Trung Thßþng Sî, mµt thi«n sß cß sî n±i tiªng ð¶i Tr¥n, sau khi xu¤t gia vào nåm 1299 v¾i ðÕo hi®u là Trúc Lâm Ð¥u Ðà, ngài ðã lên tu · núi Yên TØ (tïnh Quãng Ninh) và tÕi ðây, ngài ðã l§p ra thi«n phái Trúc Lâm, mµt dòng thi«n Vi®t Nam ð¥u tiên, mang tính ch¤t ðµc l§p Vi®t Nam v¾i sñ kªt hþp hài hòa cüa Ph§t Giáo Aán-Hoa. L§p ra thi«n phái Trúc Lâm này, vua Tr¥n Nhân Tông ðã th¯ng nh¤t ðßþc các thi«n phái t°n tÕi trß¾c ðó và toàn bµ Giáo Hµi Ph§t Giáo ð¶i Tr¥n v« mµt m¯i.

Nhìn chung thi«n phái Trúc Lâm là mµt dòng thi«n t±ng hþp ðßþc ba y«u t¯ ð£c thù cüa xã hµi. Trúc Lâm ðÕi di®n cho quý tµc, Pháp Loa ðÕi di®n cho nông dân và Huy«n Quang ðÕi di®n cho nho sî, tính cách quý tµc, nông dân và nho sî là th¬ hi®n toàn di®n trong con ng߶i Trúc Lâm. Sñ t±ng hþp ðó, ðã tÕo nên nét ð£c thù cüa thi«n phái Trúc Lâm mà các thi«n phái trß¾c ðó không có ðßþc, k¬ t× ðó ðßa ÐÕo Ph§t ði vào xã hµi v¾i tinh th¥n nh§p thª cø th¬, giáo hµi ðßþc t± chÑc ch£t ch¨, cûng c¯ tinh th¥n ðÕo pháp và dân tµc xây dñng ph°n vinh cho ð¤t nu¾c. Sau th¶i ðÕi Lý Tr¥n các dòng thi«n Vi®t Nam d߶ng nhß lu m¶ và tàn løi hÆn, ðªn cu¯i thª kÖ thÑ XX, tiªp n¯i ðÕo mÕch Vi®t Nam, thi«n sß Thích thanh T× ðã phøc hßng n«n thi«n tông Vi®t Nam ðó là th¶i ði¬m ð¥u nhæng nåm 70 tÕi tu vi®n Ch½n Không (1970-1986) r°i ðªn Th߶ng Vi®n Th߶ng Chiªu (1974-1994) và hi®n nay là thi«n vi®n Trúc Lâm · Ðà LÕt. Ðây có th¬ nói là mµt dòng thi«n khác mang tính cách ðµc l§p cüa ng߶i Vi®t Nam. Thi«n sß Thanh T× ðã không theo các dòng thi«n nào truy«n th¯ng mà chï t±ng hþp ch² th¤y, ch² ngµ và sñ Ñng døng cüa ba thi«n sß n±i tiªng là thi«n sß Hu® Khä (t± thÑ 2, Trung Hoa) thi«n sß Hu® Nång (t± thÑ 6, Trung Hoa) và thi«n sß Tr¥n Nhân Tông (s½ t± Trúc Lâm, Vi®t Nam) mà l§p thành phß½ng pháp tu t§p cho thi«n sinh Vi®t Nam trong th¶i hi®n ðÕi.

b.T¸nh е Tông:

Khác v¾i Thi«n Tông, T¸nh е Tông chü trß½ng phäi dña vào tha lñc tÑc sñ giúp ðÞ t× bên ngoài. Th§t ra, Thi«n hay T¸nh е cûng chï là nhæng pháp môn tu t§p thích hþp cho nhi«u ð¯i tßþng khác nhau do ÐÑc Ph§t truy«n giáo ra. Chính ÐÑc Ph§t Thích Ca ðã nh¶ vào tñ lñc cüa mình ð¬ ðªn giác ngµ thì c¥n phäi giúp ðÞ h÷, sñ trþ lñc hay tha lñc này r¤t quan tr÷ng. Ði«u này gþi cho tín ð° liên tß·ng ðªn mµt cõi Niªt Bàn cø th¬ ðó là cõi T¸nh е hay thª gi¾i Cñc LÕc do ÐÑc Ph§t A Di Ðà làm giáo chü. Sñ giúp ðÞ ðó còn cho th¤y bän thân cüa ng߶i tín ð° c¥n th߶ng xuyên ði chùa dâng hß½ng, cúng d߶ng, b¯ thí, làm nhæng ði«u thi®n, tránh các ði«u ác và th߶ng xuyên ni®m danh hi®u ÐÑc Ph§t A Di Ðà ð¬ ðÕt ðªn nh¤t tâm b¤t loÕn và mu¯n ðÕt ðªn ch² nh¤t tâm b¤t loÕn này, hành giä trong lúc ni®m Ph§t phäi hình dung, quán tß·ng v« thª gi¾i cñc lÕc ð¬ tâm mình hß¾ng t¾i. 

Nh¶ cách thÑc tu t§p ð½n giän nhß v§y nên T¸nh е Tông là tông phái ph± biªn kh¡p ð¤t nß¾c Vi®t Nam. Ðâu ðâu ta cûng g£p ng߶i dân tøng Kinh A Di Ðà và ni®m danh hi®u cüa ÐÑc Ph§t A Di Ðà. Tßþng Ph§t A Di Ðà cûng thuµc loÕi tßþng Ph§t lâu ð¶i và ph± biªn · Vi®t Nam. Ði¬n hình là pho tßþng Ph§t A Di Ðà b¢ng ðá, cao g¥n 2m,th¶ tÕi chùa Ph§t Tích, huy®n Tiên Du, Tïnh B¡c Ninh, ðßþc tÕo tác dß¾i tri«u Lý Thánh Tông nåm 1057. Ðây là mµt b¢ng chÑng ðánh d¤u sñ änh hß·ng T¸nh е Tông ð¥u tiên · Vi®t Nam.

c.M§t tông: 

Là mµt tông phái chü trß½ng sØ døng hình änh cø th¬ và nhæng m§t ngæ, m§t chú ð¬ khai m· trí tu® giác ngµ. Tß½ng truy«n M§t Tông do Ph§t ÐÕi Nh§t chü xß¾ng và có hai bµ kinh chính là Kinh ÐÕi Nh§t và Kinh Kim Cß½ng. M§t tông truy«n vào Vi®t Nam không còn ðµc l§p nhß mµt tông phái riêng mà nhanh chóng hòa vào tín ngßÞng dân gian, pha trµn v¾i các truy«n th¯ng nhß ch¦n tª, c¥u ð°ng, dùng pháp thu§t, yªm bùa tr¸ tà ma và tr¸ b®nh. M§t tông không có d¤u hi®u phát tri¬n rõ ràng · Vi®t Nam, chï tuÏ thuµc vào sñ th÷ trì cüa t×ng chùa và cüa m²i cá nhân có c½ duyên ðªn v¾i tông phái này. 

3.Ph§t Giáo Vi®t Nam t× thª kÖ thÑ X ðªn hªt thª kÖ thÑ XIII, th¶i kÏ cñc th¸nh

Ъn thª kÖ thÑ X thì Vi®t Nam ðã träi qua 1000 nåm B¡c thuµc. Nhß ta ðã th¤y, Ph§t Giáo Vi®t Nam cüa thª kÖ thÑ V chï còn ghi lÕi hai thi«n sß là ÐÕt Ma Ы Bà và Hu® Th¡ng. Thª kÖ thÑ VI ghi lÕi hai thi«n sß Vi®t Nam: Quán Duyên và Pháp Thi«n. Chính trong thª kÖ này mà thi«n sß TÏ Ni Ða Lßu Chi ðªn Vi®t Nam. Ba thª kÖ tiªp theo, thª kÖ VII, VIII và IX là ba thª kÖ thuµc nhà Ð߶ng cai tr¸, ðªn thª kÖ thÑ X thì Vi®t Nam m¾i b¡t ð¥u giành ðßþc quy«n tñ chü. Chính trong thª kÖ này ÐÕo Ph§t m¾i thñc sñ hßng th¸nh và có nhæng ðóng góp tích cñc cho ð¤t nß¾c. Nåm 971 vua Ðinh Tiên Hoàng ð¸nh giai c¤p cho tång sî và ban chÑc tång th¯ng cho Thi«n sß Ngô Chân Lßu thuµc thi«n phái Vô Ngôn Thông, và ngài Khuông Vi®t Thái Sß, chính thÑc tiªp nh§n Ph§t Giáo làm nguyên t¡c chï ðÕo tâm linh cho chính sñ. Cûng chính trong thª kÖ này vua Lê ÐÕi Hành ðã m¶i thi«n sß Pháp Thu§n và thi«n sß VÕn HÕnh cüa thi«n phái TÏ Ni Ða Lßu Chi làm c¯ v¤n chính sñ. Các thi«n sß Khuông Vi®t, Pháp Thu§n và VÕn HÕnh cûng ðã tiªp tøc trþ giúp vua Lý Thái T± trong thª kÖ kª tiªp.

Ph§t Giáo Vi®t Nam trong th¶i kÏ này phát tri¬n t¾i mÑc toàn v©n và cñc th¸nh. Do änh hß·ng tß tu·ng cüa vua Tr¥n Nhân Tông và Tu® Trung Thßþng Sî ð¥u thª kÖ thÑ VIII, ba thi«n phái TÏ Ni Ða Lßu Chi, Vô Ngôn Thông và Thäo Ð߶ng sát nh§p tÕo thành mµt và ðßa t¾i sñ phát tri¬n cüa thi«n phái Trúc Lâm là thi«n phái duy nh¤t dß¾i ð¶i Tr¥n. Vì v§y ð¶i Tr¥n có th¬ g÷i là th¶i ðÕi th¯ng nh¤t cüa Ph§t Giáo các h® phái trß¾c ðó. Tång sî ð¶i Tr¥n không trñc tiªp ðóng góp vào sñ nghi®p chính tr¸ nhß các thi«n sß ð¶i Lý, nhßng Ph§t Giáo là mµt yªu t¯ quan tr÷ng ð¬ liên kªt nhân tâm. Tinh th¥n Ph§t Giáo ðã kiªn cho các nhà chính tr¸ ð¶i Tr¥n áp døng nhæng chính sách bình dân, thân dân và dân chü. Ph§t Giáo trong ð¶i Tr¥n là qu¯c giáo, m÷i ng߶i dân trong xã hµi ði«u hß¾ng v« Ph§t Giáo. Nhà nho Lê Quát, h÷c trò Chu Vån An, ðã l¤y làm tÑc gi§n vì th¤y toàn dân theo Ph§t : "Ph§t chï l¤y ði«u h÷a phúc mà ðµng lòng ng߶i, sao mà sâu sa và b«n ch¡c ðªn nhß v§y? Trên t× Vß½ng Công, dß¾i ðªn thÑ dân, h­ làm vi®c gì thuµc v« vi®c Ph§t, thì hªt cä gia tài cûng không tiªc. Nªu hôm nay ðem ti«n ð¬ làm chùa xây tháp thì h¾n h·, vui vë, nhß trong tay ðã c¥m ðßþc biên lai ð¬ ngày sau ði nh§n s¯ ti«n trä báo lÕi. Cho nên trong kinh thành ngoài ðªn Châu Phü, ð߶ng cùng ngõ hëm, chÆng khiªn ðã theo, chÆng th« mà tin, h­ ch± nào có nhà thì có chùa Ph§t; bö ði thì làm lÕi, hß ði thì sØa lÕi" (8). 

Có r¤t nhi«u chùa tháp qui mô to l¾n ho£c kiªn trúc ðµc ðáo ðã ðßþc xây dñng trong th¶i Lý Tr¥n nhß chùa Ph§t Tích, chùa ÐÕi Lãm, chùa Linh XÑng, chùa Mµt Cµt, chùa Ph± Minh. Khâm phøc trß¾c nhæng thành tñu vån hóa cüa Ph§t Giáo Vi®t Nam th¶i Lý Tr¥n mà sách vÞ Trung Hoa truy«n tøng nhi«u v« 4 công trình ngh® thu§t l¾n mà h÷ g÷i là An Nam TÑ ÐÕi Khí (9). Ðó là:

* Tßþng Ph§t Chùa QuÏnh Lâm: chùa QuÏnh Lâm · Ðông Tri«u (Quäng Ninh) ðßþc xây dñng vào khoäng thª kÖ XI, có pho tßþng Di L£c b¢ng ð°ng mà theo vån bia mà nay vçn còn giæ ðßþc trong chùa thì tßþng cao 6 trßþng (1 trßþng b¢ng khoäng 4m) ð£t trong mµt tòa Ph§t ði®n cao 7 trßþng. ÐÑng t× bªn ðò Ðông Tri«u, cách xa 10 d£m vçn còn trong th¤y nóc chánh ði®n.

* Tháp Bäo Thiên: g°m 12 t¥ng, cao 20 trßþng do vua Lý Thánh Tông cho xây dñng vào nåm 1057 trên khuôn viên chùa Sùng Khánh · phía Tây H° Løc Thüy (tÑc H° Gß½m Hà Nµi ngày nay) b¢ng ðá và gÕch, riêng t¥ng thÑ 12 ðúc b¢ng ð°ng. Ðây là ð® nh¤t danh th¡ng ðª ðô mµt th¶i. Ъn nåm 1414 tháp b¸ quân Vß½ng Thông tàn phá, n«n tháp còn lÕi to nhß quä ð°i, có th¶i dùng làm n½i h÷p chþ; ðªn nåm 1791 dÞ ra l¤y gÕch xây thành còn th¤y 4 pho tßþng Kim Cß½ng tr¤n giæ 4 cØa và nhi«u tßþng chim thú khác. Th¶i Pháp b¸ phá huÖ hoàn toàn ð¬ xây dñng nhà th¶ l¾n trên mänh ð¤t ¤y.

* Chuông Quy Ði«n: Nåm 1101, vua Lý Nhân Tông cho xu¤t hàng vÕn cân ð°ng ð¬ ðúc quä chuông này và dñ ð¸nh treo nó tÕi khuôn viên chùa Diên Hñu (10) trong l¥u chuông b¢ng ðá xanh cao 8 trßþng. Nhßng chuông ðúc xong to quá (ð߶ng kính 1,5 trßþng (khoäng 6m) cao 3 trßþng (khoäng 12 m), n£ng ðªn vài vÕn cân) không treo n±i lên ðành 𬠷 ngoài ruµng.

* VÕc Ph± Minh: ðúc b¢ng ð°ng vào th¶i vua Tr¥n Nhân Tông (1279-1293) ð£t tÕi chùa Ph± Minh (làng TÑc M£c, Nam Hà). VÕc sâu 6 thß¾c, rµng 10 thß¾c n£ng trên 7 t¤n (11). VÕc to t¾i mÑc có th¬ n¤u ðßþc cä mµt con bò mµng, trë con có th¬ chÕy nô ðùa trên thành mi®ng vÕc. Ъn nay vçn còn 3 trø ðá kê chân vÕc trß¾c sân chùa Ph± Minh.

4.Ph§t Giáo Vi®t Nam trong thª kÖ XX, th¶i kÏ phøc hßng:

Ph§t Giáo Vi®t Nam ðã träi qua th¶i cñc th¸nh nh¤t dß¾i hai tri«u ðÕi Lý Tr¥n, sang ðªn ð¶i H§u Lê r°i Nguy­n Tri«u thì Ph§t Giáo phäi nh߶ng bß¾c cho Nho giáo, lúc ¤y ðang chiªm vai trò ðµc tôn.

Tri«u ðÕi nhà Nguy­n truy«n ðªn ð¶i vua Tñ ÐÑc thì m¤t chü quy«n, nß¾c ta r½i vào vòng ðô hµ cüa Pháp. Ph§t Giáo Vi®t Nam v¯n ðã suy vi nay lÕi ðiêu tàn h½n. Trong b¯i cänh ðó, Ky Tô giáo ðã du nh§p vào Vi®t Nam và dân tµc Vi®t Nam lÕi tiªp nh§n thêm mµt tôn giáo m¾i cüa phß½ng Tây. Tuy tinh th¥n khai phóng dung hþp cüa Ph§t Giáo su¯t m¤y thª kÖ qua không còn ðßþc th¬ hi®n trong chính sách qu¯c gia, vån hóa và xã hµi vào thª kÖ XX nhßng Ph§t Giáo vçn là tôn giáo chính cüa dân tµc, ðóng vai trò hòa giäi giæa các thª lñc tranh ch¤p, góp ph¥n xây dñng tinh th¥n dân tµc, bäo v® n«n ðµc l§p cüa qu¯c gia. 

Vào khoäng nhæng nåm 1920-1930, trong không khí tßng b×ng cüa phong trào ch¤n hßng Ph§t Giáo trên thª gi¾i, ð£t bi®t · Nh§t Bän, Trung Hoa, „n е và Miªn Ði®n, mµt s¯ tång sî và cß sî ðã phát ðµng phong trào ch¤n hßng Ph§t Giáo tÕi Vi®t Nam, t× ðó ðßa ðªn sñ thành l§p T±ng Hµi Ph§t Giáo Vi®t Nam tÕi mi«n B¡c vào nåm 1934 ð£t trø s· tÕi chùa Quán SÑ, và xu¤t bän tÕp chí Ðu¯c Tu®. — mi«n Trung, Hµi An Nam Ph§t H÷c cûng ra m¡t tÕi chùa T× Ðàm và cho xu¤t bän tÕp chí Viên Âm vào 1934, ð£t bi®t hµi ðã m· các Ph§t H÷c Vi®n cho tång chúng tu h÷c nhß ph§t h÷c ð߶ng Báo Qu¯c và Kim S½n, Trúc Lâm và Tây Thiên. — Bình иnh có hµi Ph§t H÷c Bình иnh, · Ðà NÇng có hµi Ph§t H÷c Ðà Thanh, ra tÕp chí Tam Bäo. TÕi mi«n Nam, nåm 1920, Hµi Løc Hòa ðßþc thành l§p ð¬ ðoàn kªt và v§n ðµng phong trào ch¤n hßng Ph§t Giáo. Hµi nghiên cÑu Ph§t H÷c Nam KÏ ra ð¶i, ð£t trø s· tÕi chùa Linh S½n; xu¤t bän tÕp chí T× Bi Âm (1932). Nåm 1933 Liên Ðoàn H÷c Xã ra ð¶i. Nåm 1034, hµi Ph§t H÷c LßÞng Xuyên ra ð¶i, xu¤t bän tÕp chí Du Tân Ph§t h÷c và m· Ph§t H÷c ð߶ng LßÞng Xuyên.

Nh¶ phong trào ch¤n hßng Ph§t Giáo này mà ðµi ngû tång ni ðßþc ðào tÕo qua nhi«u tr߶ng l¾p và phát tri¬n nhi«u · các tïnh. Chùa chi«n ðßþc xây dñng kh¡p n½i, nh¤t là h® th¯ng chùa ph§t h÷c · các thành th¸. Nhi«u ngôi chùa · làng xã ðßþc trùng tu và có chß tång ni trø trì. Bên cÕnh ðó, trong th¶i kÏ này, có nhi«u h® phái, tôn phái ph§t giáo ra ð¶i, nhß giáo phái Kh¤t Sî Vi®t Nam, Thiên Thai Giáo Quán Tông, Ph§t Giáo Hoa Tông ..Mµt yêu c¥u th¯ng nh¤t Ph§t Giáo ðßþc ð£t ta tÕi Huª, ðßa ðªn vi®c thành l§p T±ng Hµi Ph§t Giáo Vi®t Nam ð£t trø s· tÕi chùa T× Ðàm Huª, hµi chü là Hòa thßþng Thích T¸nh Khiªt, ðây là mµt t± chÑc th¯ng nh¤t Ph§t Giáo ba mi«n Nam, Trung, B¡c, ð°ng th¶i vÕch ra mµt con ð߶ng dân tµc nhân bän, hß¾ng dçn bß¾c ði Ph§t Giáo vào môi tr߶ng tß tß·ng và vån hóa, tiªp tøc xây dñng con ng߶i và xã hµi Vi®t Nam. Ði¬m ð£c s¡c cüa Ph§t Giáo Vi®t Nam trong thª kÖ XX là sñ kªt hþp cüa hai giáo phái Nam Tông và B¡c Tông vào nåm 1964 ð¬ thành l§p Giáo Hµi Ph§t Giáo Vi®t Nam Th¯ng Nh¤t. Giáo Hµi này hoÕt ðµng cho ðªn nåm 1981 thì ngßng hoÕt ðµng trong nß¾c, nhßng có vån phòng hai Vi®n Hóa ÐÕo ð£t tÕi ti¬u bang California, Hoa KÏ, hoÕt ðµng r¤t mÕnh.

Ъn tháng m߶i mµt nåm mµt nghìn chín tråm tám m¯t, sau sáu nåm ð¤t nß¾c thay ð±i th¬ chª, mµt hµi ngh¸ v¾i 165 ðÕi bi¬u cüa chín t± chÑc giáo hµi h® phái cä nß¾c ðã h÷p tÕi chùa Quán SÑ Hà Nµi ðßa ðªn vi®c thành l§p Giáo Hµi Ph§t giáo Vi®t Nam. Hòa thßþng Thích ÐÑc Nhu§n làm pháp Chü Hµi аng ChÑng Minh Trung ¿½ng, Hòa Thßþng Thích Trí Thü làm chü t¸ch Hµi аng Tr¸ Sñ Trung ¿½ng. Giáo hµi ð£t vån phòng I tÕi chùa Quán SÑ Hà Nµi, vån phöng II tÕi chùa Xá Lþi (12) thành ph¯ H° Chí Minh.

II. Th¯ng Kê Mµt S¯ Thành Quä Cüa Ph§t Giáo Vi®t Nam 

T× khi du nh§p cho ðªn nay, Ph§t Giáo Vi®t Nam ðã träi qua bao thång tr¥m, lúc th¸nh lúc suy, có lúc th¯ng nh¤t, có lúc phân tán, do nhi«u nguyên nhân khác nhau, t× ðây Ph§t Giáo Vi®t Nam ðã ðßþc th¯ng nh¤t t× B¡c chí Nam. Các h® phái ph§t giáo vçn ðßþc bäo lßu, nét ð£c trßng trong pháp môn tu hành vçn ðßþc tôn tr÷ng, h® th¯ng chùa chi«n, tång ni ðã ðßþc th¯ng kê, quän lý th¯ng nh¤t. Theo s¯ th¯ng kê ðßþc công b¯ trong hµi ngh¸ th߶ng niên cüa Giáo Hµi Ph§t giáo Vi®t Nam (13) thì s¯ tñ vi®n Ph§t Giáo và s¯ tång ni mà giáo hµi ðã th¯ng kê ðßþc (14) là 14.303 ngôi tñ vi®n, trong ðó g°m 13.312 tñ vi®n B¡c tông, 469 tñ vi®n Nam tông nguyên thüy và Khmer, 142 t¸nh xá kh¤t sî, 95 t¸nh th¤t và 185 ni®m Ph§t ð߶ng. V« tång ni thì có 26.268 v¸, có ba H÷c Vi®n Ph§t Giáo, mµt Tr߶ng cao ðÆng chuyên khoa ph§t h÷c, 30 tr߶ng c½ bän ph§t h÷c, mµt Tr߶ng ðào tÕo ðµi ngû giäng viên ho¢ng pháp. Ngoài ra giáo hµi Ph§t giáo Vi®t Nam ðã thành l§p ðßþc Vi®n Nghiên CÑu Ph§t H÷c tÕi thành ph¯ H° Chí Minh và phân vi®n nghiên cÑu tÕi thü ðô Hà Nµi. Và ð£c bi®t là hµi ð°ng phiên d¸ch và ¤n hành ÐÕi TÕng Kinh Vi®t Nam cûng ðã ðßþc thành l§p, tính ðªn nay hµi ð°ng ðã phiên d¸ch ¤n hành 30 t§p kinh ðßþc d¸ch t× chæ Hán và chæ Pali, ðây là mµt thành quä ðáng k¬ cüa Ph§t giáo Vi®t Nam. Vì ðây là l¥n ð¥u trong l¸ch sØ Ph§t giáo Vi®t Nam ng߶i Ph§t tØ trong xÑ s· này có ðßþc mµt bµ ðÕi tÕng kinh b¢ng tiªng Vi®t.

Ph¥n B
Anh Hß·ng Ph§t Giáo Trong жi S¯ng Ng߶i Vi®t 

I.Änh hß·ng Ph§t giáo v« m£t tß tß·ng triªt h÷c và ðÕo lý:

Nhß ðã trình bày · ph¥n A, ta th¤y r¢ng ÐÕo Ph§t ðã du nh§p vào Vi®t Nam t× nhæng kÖ nguyên Tây l¸ch, r°i t°n tÕi, phát tri¬n và chan hòa v¾i dân tµc này cho ðªn t§n hôm nay. Nªu th¶i gian là thß¾c ðo cüa chân lý thì v¾i b« dày l¸ch sØ ðó, ÐÕo Ph§t ðã khÆng ð¸nh chân giá tr¸ cüa nó trên mãnh ð¤t này. Trong các lînh vñc xã hµi, vån hóa chính tr¸ ð£t bi®t là xét trên khía cÕnh h® th¯ng tß tß·ng, thì ÐÕo Ph§t ðã trñc tiªp ho£c gián tiªp góp ph¥n hình thành mµt quan ni®m s¯ng và sinh hoÕt cho con ng߶i Vi®t Nam. Trong ph¥n này s¨ tìm hi¬u v« tß tß·ng, ðÕo lý cüa Ph§t Giáo ðã tác ðµng ðªn con ng߶i Vi®t Nam nhß thª nào và ng߶i Vi®t Nam ðã tiªp thu nhæng tß tß·ng, ðÕo lý cüa Ph§t Giáo ra sao.

1.V« tß tß·ng: 

Tß tß·ng hay ðÕo lý cån bän cüa Ph§t Giáo là ðÕo lý Duyên Kh·i, TÑ Di®u Ъ và Bát chánh ÐÕo. Ba ðÕo lý này là n«n täng cho t¤t cä các tông phái ph§t giáo, nguyên thüy cûng nhß ÐÕi Th×a ðã ån sâu vào lòng cüa ng߶i dân Vi®t.

ÐÕo lý Duyên Kh·i là mµt cái nhìn khoa h÷c và khách quan v« thª gi¾i hi®n tÕi. Duyên kh·i nghîa là sñ nß½ng tña lçn nhau mà sinh t°n và t°n tÕi. Không nhæng các sñ ki®n thuµc thª gi¾i con ng߶i nhß thành, bÕi, th¸nh, suy mà t¤t cä nhæng hi®n tßþng v« thª gi¾i tñ nhiên nhß cö, cây, hoa, lá cûng ði«u vâng theo lu§t duyên kh·i mà sinh thành, t°n tÕi và tiêu hoÕi. Có 4 loÕi duyên c¥n ðßþc phân bi®t: thÑ nh¤t là Nhân Duyên. Có th¬ g÷i là ði«u ki®n g¥n gûi nh¤t, nhß hÕt lúa là nhân duyên cüa cây lúa. ThÑ hai là Tång Thßþng Duyên tÑc là nhæng ði«u ki®n có tß li®u cho nhân duyên ví nhß phân bón và nß¾c là tång thßþng duyên cho hÕt lúa. ThÑ ba là S· Duyên Duyên tÑc là nhæng ði«u ki®n làm ð¯i tßþng nh§n thÑc, thÑ tß là ÐÆng Vô Gián Duyên tÑc là sñ liên tøc không gián ðoÕn, c¥n thiªt cho sñ phát sinh trß·ng thành và t°n tÕi.

Lu§t nhân quä c¥n ðßþc quán sát và áp døng theo nguyên t¡c duyên sinh m¾i có th¬ g÷i là lu§t nhân quä cüa ÐÕo Ph§t, theo ðÕo lý duyên sinh, mµt nhân ð½n ðµc không bao gi¶ có khä nång sinh ra quä, và mµt nhân bao gi¶ cûng ðóng vai trò quä, cho mµt nhân khác. V« giáo lý nghi®p báo hay nghi®p nhân quä báo cüa ÐÕo Ph§t ðã ðßþc truy«n vào nß¾c ta r¤t s¾m. Giáo lý này ðß½ng nhiên ðã tr· thành nªp s¯ng tín ngßÞng hªt sÑc sáng tö ð¯i v¾i ng߶i Vi®t Nam có hi¬u biªt, có suy nghî. Ng߶i ta biªt lña ch÷n ån · hi«n lành, dù t¯i thi¬u thì ðó cûng là kªt quä tñ nhiên âm th¥m cüa lý nghi®p báo, nó chÆng nhæng thích hþp v¾i gi¾i bình dân mà còn änh hu·ng ðªn gi¾i trí thÑc. Có th¬ nói m÷i ng߶i dân Vi®t ði«u änh hß·ng ít nhi«u qua giáo lý này. Vì thª, lý nghi®p báo luân h°i ðã in d¤u ð§m nét trong vån chß½ng bình dân, trong vån h÷c chæ nôm, chæ hán, t× xßa cho ðªn nay ð¬ dçn d¡t t×ng thª h® con ng߶i biªt soi sáng tâm trí mình vào lý nhân quä nghi®p báo mà hành ðµng sao cho t¯t ð©p ðem lÕi hòa bình an vui cho con ng߶i. Th§m chí trë con m߶i tu±i cûng tñ nhiên biªt câu: "ác giä ác báo". Chúng phát bi¬u câu r¤t ðúng hoàn cänh sñ vi®c xäy ra cho ð¯i phß½ng, hay "chÕy tr¶i không khöi n¡ng". M£t khác h÷ hi¬u r¢ng nghi®p nhân không phäi là ð¸nh nghi®p mà có th¬ làm thay ð±i, do ðó h÷ tñ biªt sØa chæa, tu t§p cäi ác tùng thi®n. S¯ng · ð¶i, ðµt nhiên nhæng tai h÷a, biªn c¯ xäy ra cho h÷, thì h÷ nghî r¢ng kiªp trß¾c mình vøng ð߶ng tu nên m¾i g£p kh± nÕn này. Không than tr¶i trách ð¤t, cam ch¸u và tñ c¯ g¡ng tu tïnh ð¬ chuy¬n hóa d¥n ác nghi®p kia. Nguy­n Du ðã th¬ hi®n ý này trong truy®n Ki«u r¢ng:

Cho hay muôn sñ tÕi tr¶i

Tr¶i kia ðã b¡t làm ng߶i có thân

B¡t phong tr¥n phäi phong tr¥n

Cho thanh cao m¾i ðßþc ph¥n thanh cao

Ho£c: 

Có tr¶i mà cûng có ta

Tu là cµi phúc, tình là dây oan

Nªu ta n¡m væng nguyên t¡c nhân quä nghi®p báo nhß trên, thì chúng ta có th¬ chuy¬n nghi®p ngay trong hi®n kiªp. Cái ðích cüa vi®c chuy¬n nghi®p, tái tÕo cá nhân là ðªn ðßþc trí tu® t¯i h§u. Kh·i ð¥u cüa vi®c chuy¬n nghi®p là b¡t ð¥u thay ð±i hành nghi®p thi®n và ác t× ba nghi®p Thân, Kh¦u và Y cüa chính m²i cá nhân. ChÑ không ng°i mµt ch² tß·ng tßþng ðªn nhæng kªt quä t¯t ð©p s¨ ðªn v¾i mìn. T× nhæng hành nghi®p thi®n, giäm b¾t ði«u ác, d¥n d¥n ta s¨ chuy¬n hóa và tÕo cho ta có mµt cuµc s¯ng yên vui cho hi®n tÕi và mai sau.

2.V« ðÕo lý: 

ÐÕo lý änh hß·ng nh¤t là giáo lý t× bi, tinh th¥n hiªu hòa, hiªu sinh cüa ph§t giáo ðã änh hß·ng và th¤m nhu¥n sâu s¡c trong tâm h°n cüa ng߶i Vi®t. Ыu này ta th¤y rõ qua con ng߶i và tß tß·ng cüa Nguy­n Träi (1380-1442), mµt nhà vån, nhà chính tr¸, nhà tß tß·ng vi®t Nam ki®t xu¤t, ông ðã khéo v§n døng ðÕo lý T× Bi và biªn nó thành ð߶ng l¯i chính tr¸ nhân bän ðem lÕi thành công và r¤t n±i tiªng trong l¸ch sØ nß¾c Vi®t. Ông nói ði«u ðó trong Bình Ngô ÐÕi Cáo r¢ng:

Vi®c nhân nghîa c¯t · yên dân

Quân ðiªu phÕt trß¾c lo tr× bÕo

B¢ng cách: 

L¤y ðÕi nghîa ð¬ th¡ng hung tàn

Ðem chí nhân ð¬ thay c߶ng bÕo

Cho nên khi ðÕi th¡ng quân xâm lßþc, ð¯i v¾i tù binh nhà Minh, chúng ta không nhæng không giªt hÕi mà còn c¤p cho thuy«n bè, lß½ng thñc ð¬ h÷ v« nß¾c. 

Th¥n vû chÆng giªt hÕi

Thu§n lòng tr¶i ta m· ð¤t hi«u sinh

Tinh th¥n thß½ng ng߶i nhß th¬ thß½ng thân này ðã biªn thành ca dao tøc ngæ r¤t ph± biªn trong qu¥n chúng Vi®t Nam nhß "lá lành ðùm lá rách", hay

Nhi­u ði«u phü l¤y giá gß½ng

Ng߶i trong mµt nß¾c phäi thß½ng nhau cùng

Ðó là nhæng câu ca dao, tøc ngæ mà b¤t cÑ ng߶i Vi®t Nam nào cûng ði«u th¤m nhu¥n và thuµc n¢m lòng, nói lên lòng nhân ái v¸ tha cüa dân tµc Vi®t Nam.

Ngoài ðÕo lý T× Bi, ng߶i Vi®t còn ch¸u änh hß·ng sâu s¡c mµt ðÕo lý khác cüa ðÕo ph§t là ðÕo lý TÑ Ân, g°m ân cha m©, ân sß trß·ng, ân qu¯c gia và ân chúng sanh. ÐÕo lý này ðßþc xây dñng theo mµt trình tñ phù hþp v¾i bß¾c phát tri¬n cüa tâm lý v« tình cäm cüa dân tµc Vi®t. Tình thß½ng · m÷i ng߶i b¡t ð¥u t× thân ðªn xa, t× tình thß½ng cha m©, h÷ hàng lan d¥n ðªn tình thß½ng trong các m¯i quan h® xã hµi v¾i th¥y bÕn, ð°ng bào quê hß½ng ð¤t nß¾c và m· rµng ðªn quê hß½ng cao cä ð¯i v¾i cuµc s¯ng cüa nhân loÕi trên vû trø này. Уc bi®t trong ðÕo lý tÑ ân, ta th¤y ân cha m© là n±i b§t và änh hß·ng r¤t sâu ð§m trong tình cäm và ðÕo lý cüa ng߶i Vi®t. Vì ðÕo ph§t r¤t chú tr÷ng ðªn hiªu hÕnh, và ðßþc ÐÑc Ph§t ðã thuyªt giäng ð« tài này trong nhi«u kinh khác nhau nhß Kinh Báo Phø Mçu Ân, kinh Thai C¯t, kinh Hiªu TØ, kinh ÐÕi T§p, kinh Nhçn Nhøc, kinh Vu Lan.. nh¡c ðªn công lao dßÞng døc cüa cha m©, Ph§t dÕy: "muôn vi®c · thª gian, không gì h½n công ½n nuôi dßÞng l¾n lao cüa cha m©" (Kinh Thai C¯t), hay kinh Nhçn Nhøc dÕy: "cùng t¯t ði«u thi®n không gì h½n hiªu, cùng t¯t ði«u ác không gì h½n b¤t hiªu". B·i Ph§t Giáo ð£c bi®t chú tr÷ng chæ hiªu nhß thª nên thích hþp v¾i nªp s¯ng ðÕo lý truy«n th¯ng cüa dân tµc Vi®t.

Nhìn chung, ðÕo lý hiªu ân trong ý nghîa m· rµng có cùng mµt ð¯i tßþng thñc hi®n là nh¡m vào ng߶i thân, cha m©, ð¤t nß¾c, nhân dân , chúng sanh, vû trø, ðó là môi tr߶ng s¯ng cüa chúng sanh g°m cä m£t tâm linh næa. ÐÕo lý TÑ Ân còn có chung cái ðµng c½ thúc ð¦y là T× Bi, HÖ Xã khiªn cho ta s¯ng hài hòa v¾i xã hµi, v¾i thiên nhiên ð¬ tiªn ðªn hÕnh phúc chân thñc và miên tr߶ng. T× c½ s· tß tß·ng triªt h÷c và ðÕo lý trên ðã giúp cho Ph§t Giáo Vi®t Nam hình thành ðßþc mµt bän s¡c ð£c thù r¤t riêng bi®t cüa nó tÕi Vi®t Nam, góp ph¥n làm phong phú và ða dÕng hóa n«n vån hóa tinh th¥n cüa dân tµc Vi®t.

II. Änh hß·ng Ph§t Giáo qua quá trình hµi nh§p vån hóa Vi®t Nam

Ph§t Pháp là b¤t ð¸nh pháp, luôn luôn uy¬n chuy¬n theo hoàn cänh và cån c½ cüa chúng sanh ð¬ hoàn thành sÑ mÕng cÑu kh± cüa mình. V¾i tinh th¥n nh§p thª tùy duyên b¤t biªn mà ÐÕo Ph§t ðã tÕo cho mình mµt sÑc s¯ng vô biên, vßþt qua nhæng ngån cách cüa ð¸a lý, vån hóa, tôn giáo, ý thÑc h®, th¶i gian ,không gian.... Tinh th¥n tuÏ duyên là tñ thay ð±i v¾i hoàn cänh ð¬ có th¬ tiªp ðµ chúng sanh, tính b¤t biªn là giäi thoát ra khöi m÷i ðau kh±, sinh tØ luân h°i. Tuy nhiên Ph§t Giáo vçn luôn luôn hòa nh§p v¾i t¤t cä các truy«n th¯ng vån hóa tín ngßÞng cüa các nß¾c trên thª gi¾i. Khi du nh§p vào mµt qu¯c gia có mµt s¡c thái s¯ng riêng bi®t, ð£c thù, nhß Trung Hoa, mµt qu¯c gia có n«n tß tß·ng ðông phß½ng kh±ng l°, khi Ph§t Giáo truy«n vào thì n«n vån minh này ðã phát tri¬n t¾i ðïnh cao cüa nó, mà trong l¸ch sØ triªt h÷c g÷i là Bách Gia Chu TØ (15), hàng tråm nhà tß tß½ng ð« xß¾ng h÷c thuyªt cüa mình. Nªu lúc ðó Trung Hoa có 10 nhà tß tß·ng tiêu bi¬u nhß Âm Dß½ng gia, NhÕc gia, Nho gia, Pháp gia, Danh gia, ÐÕo ÐÑc gia, Nông gia, Ti¬u Thuyªt gia ..thì Ph§t Giáo không d×ng lÕi cái bình bát ði kh¤t thñc, mµt t¤m y vàng mà Ph§t Giáo ðã ði vào cuµc ð¶i b¢ng m߶i tông phái nhß Thi«n Tông, T¸nh е Tông, Hoa Nghiêm Tông, thành Th§t Tông, Câu Xá Tông.. Ph§t Giáo v¾i m߶i tông phái này sánh vai v¾i m߶i dòng tß tß·ng cüa bän ð¸a ð¬ ði vào cuµc ð¶i, không chï ðªn v¾i nhæng gi¾i bình dân mà Ph§t Giáo còn ðã ði thÆng vào cung ðình, vào v¾i nhæng v¸ nguyên thü qu¯c gia (16). — Nh§t Bän thì sao? Nh§t Bän là mµt qu¯c gia ðßþc xem là có nh«u món ån tinh th¥n nh¤t trên thª gi¾i. Không phäi chï là khoái cäm cho v¸ giác, cho thính giác mà nh¤t là cho cäm giác cüa tâm linh. — trong b¯i cänh ðó, Ph§t Giáo ðã nhanh chóng ði vào hoa, vào trà ð¬ r¯i cu¯i cùng nâng nó lên thành mµt tôn giáo. trà ðÕo hay hoa ðÕo. Còn · Vi®t Nam cüa chúng ta thì nhß thª nào? Trong quá trình hµi nh§p vån hóa sñ änh hß·ng cüa Ph§t Giáo ðã tác ðµng và ðã tÕo cho Ph§t Giáo Vi®t Nam có nhæng nét ð£c thù sau ðây:

1.Änh hß·ng Ph§t Giáo qua sñ dung hòa v¾i các tín ngßÞng truy«n th¯ng: 

Khi ðßþc truy«n vào Vi®t Nam, Ph§t Giáo ðã tiªp xúc ngay v¾i các tín ngßÞng bän ð¸a, do v§y ðã kªt hþp ch£t ch¨ v¾i các tín ngßÞng này. Bi¬u tßþng chùa TÑ Pháp (17) thñc ra vçn chï là nhæng ð«n miªu dân gian th¶ các v¸ th¥n tñ nhiên Mây, Mßa, S¤m, Ch¾p và th¶ Ðá. L¯i kiªn trúc cüa chùa chi«n Vi®t Nam là ti«n Ph§t h§u Th¥n cùng v¾i vi®c th¶ trong chùa các v¸ th¥n, các v¸ thánh, các v¸ thành hoàng th± ð¸a và v¸ anh hùng dân tµc.. Chính vì tinh th¥n khai phóng này mà v« sau phát sinh nhæng h§u quä mê tín d¸ ðoan bên trong Ph§t Giáo nhß xin xåm, bói quë, c¥u ð°ng.. các nhà nghiên cÑu nß¾c ngoài r¤t ngÕc nhiên khi th¤y Ph§t Giáo Vi®t Nam dung nÕp d­ dàng các tín ngßÞng ða th¥n cüa bän ð¸a trong khi các qu¯c gia trong vùng thì không có (19). Có nên gÕt bö loÕi hình tín ngßÞng truy«n th¯ng này ra khöi Ph§t Giáo không? Vçn là mµt v¤n ð« r¤t tª nh¸, tuy nhiên, ta phäi th×a nh§n r¢ng tinh th¥n dung hòa và khai phóng cüa Ph§t Giáo Vi®t Nam là mµt trong nhæng nét ð£c trßng ðáng chú ý.

2. Änh hß·ng Ph§t Giáo qua sñ dung hòa v¾i các tôn giáo khác: 

Ðó là kªt quä cüa sñ ph¯i hþp và kªt tinh cüa ÐÕo Ph§t v¾i ðÕo Nho và ðÕo Lão, ðßþc các nhà vua th¶i Lý công khai hóa và hþp pháp hóa. Chính vì ð£c tính dung hòa và ði«u hþp này mà Ph§t Giáo Vi®t Nam ðã tr· thành tín ngß·ng truy«n th¯ng cüa dân tµc Vi®t. Nó chÆng phäi Ph§t giáo „n е hay Trung Hoa, Ti¬u Th×a hay ÐÕi Th×a, mà nó là t¤t cä nhæng khuynh hß¾ng tâm linh cüa ng߶i dân Vi®t. Nó thñc ra là cái "аng Qui Nhi Thù а", cùng v« mµt ðích mà ð߶ng l¯i khác nhau, chính tinh th¥n khai phóng cüa Ph§t Giáo Vi®t Nam ðã kªt tinh l¤y Chân, Thi®n, MÛ làm cÑu cánh ð¬ thñc hi®n. Nho giáo thñc hi®n cÑu cánh ¤y b¢ng con ð߶ng Thi®n, tÑc là hành vi ðÕo ðÑc ð¬ t¾i ch² nh¤t quán v¾i MÛ và Chân. ÐÕo giáo thñc hi®n cÑu cánh ¤y b¢ng con ð߶ng MÛ, tÑc là tâm lý ngh® thu§t ð¬ t¾i ch² nh¤t quán v¾i Thi®n và Chân. Ph§t giáo thñc hi®n cÑu cánh ¤y b¢ng con ð߶ng trí tu® giác ngµ ð¬ ðÕt t¾i ch² nh¤t quán Chân, Thi®n, MÛ. Ðó là thñc tÕi Tam Vi Nh¤t cüa tinh th¥n tam Giáo Vi®t Nam. Trong nhi«u thª kÖ hình änh tam giáo t± sß v¾i Ph§t Thích Ca · giæa, Lão TØ bên trái và Kh±ng TØ bên phái ðã in sâu vào tâm thÑc cüa ng߶i dân Vi®t.

3. Änh hß·ng Ph§t Giáo qua sñ dung hòa giæa các tông phái Ph§t Giáo: 

Ðây là mµt nét ð£c trßng r¤t riêng bi®t cüa Ph§t Giáo Vi®t Nam so v¾i các qu¯c gia Ph§t Giáo láng gi«ng. ChÆng hÕn nhß Thái Lan, Tích Lan, Lào, Campuchia chï có Ph§t Giáo Nam Tông, · Tây TÕng, Trung Hoa, Nh§t Bän, Mông C± thu¥n tuý chï có Ph§t Giáo B¡c Tông. Nhßng · Vi®t Nam thì lÕi dung hòa và ði«u hþp cä Nam Tông và B¡c Tông. Chính vì tinh th¥n khª lý khª c½ cüa Ph§t Giáo cµng v¾i tinh th¥n khai phóng cüa Ph§t Giáo Vi®t Nam m¾i có ðßþc kªt quä nhß v§y. Tuy thi«n tông chü trß½ng b¤t l§p vån tñ, song · Vi®t Nam chính các v¸ thi«n sß xßa lçn nay ðã ð¬ lÕi r¤t nhi«u trß¾c tác có giá tr¸, ð£c bi®t các thi«n vi®n · Vi®t nam ði«u tøng kinh gõ mõ nhß các tñ vi®n Tông T¸nh е. Dòng thi«n TÏ Ni Ða Lßu Chi thì kªt hþp v¾i M§t Giáo, có nhi«u thi«n sß phái này nhß ngài VÕn HÕnh, T× ÐÕo HÕnh, Nguy­n Minh Không ði«u n±i tiªng là giöi phép thu§t trong vi®c tr× tà, chæa b®nh.

Ði«u ð£c s¡c · ðây là trong khi khai tri¬n Ph§t Giáo Vi®t Nam, các thi«n sß Vi®t Nam ðã không theo thi«n ki¬u mçu cüa các thi«n sß „n е và Trung Hoa mà m· l¤y mµt con ð߶ng riêng, phù hþp v¾i dân tµc. Và trong khi tiªp nh§n v¾i hai lu°ng änh hß·ng ¤y, các thi«n sß Vi®t Nam ðã khéo léo ði«u chïnh tính hai cñc, „n е-Trung Hoa: mµt bên thì quá ham chuµng sñ bay b±ng, th¥n bí, mµt bên quá thñc ti­n duy lý. Khi Ph§t Giáo vào Trung Hoa ðã gây cho các nhà Ph§t h÷c nhæng cuµc tranh lu§n sôi n±i v« giáo pháp. R°i su¯t cä quá trình l¸ch sØ cüa nó là sñ phái sinh ra nhæng tôn giáo, là nhæng cuµc ð¤u tranh tß tß·ng dæ dµi, ði¬n hình là cuµc ð¤u tranh giæa phái Thi«n Nam Phß½ng cüa Hu® Nång v¾i Thi«n Phái Mi«n B¡c cüa Th¥n Tú vào th¶i kÏ s½ ð߶ng. Còn · Vi®t Nam thì khác, trên pháp ðàn tß tß·ng th¶i Lý cûng nhß th¶i Tr¥n, th¶i kÏ vàng son cüa Ph§t Giáo Vi®t Nam và các th¶i kÏ sau này không có nhæng mâu thu¦n ð¯i l§p mà t¤t cä ði«u quy v« mµt møc ðích chính là tu hành giäi thoát. Phäi chång sñ th¯ng nh¤t v« ý thÑc tß tß·ng, dung hòa giæa các tông phái và ðoàn kªt dân tµc ðã u¯n n¡n Ph§t Giáo Vi®t Nam theo con ð߶ng dung hòa th¯ng nh¤t ðó?

4. Änh hß·ng Ph§t Giáo qua sñ dung hòa v¾i các thª h® chính tr¸ xã hµi: 

Ph§t giáo tuy là mµt tôn giáo xu¤t thª, nhßng Ph§t Giáo Vi®t Nam có chü trß½ng nh§p thª, tinh th¥n nh§p thª sinh ðµng này n±i b§t nh¤t là các th¶i Ðinh, Lê, Lý, Tr¥n. Trong các th¶i này các v¸ cao tång có h÷c thÑc, có gi¾i hÕnh ði«u ðßþc m¶i tham gia tri«u chính ho£c làm c¯ v¤n trong nhæng vi®c quan tr÷ng cüa qu¯c gia. Ta th¤y có nhi«u lý do khiªn các thi«n sß Vi®t Nam tham gia vào chính sñ, thÑ nh¤t: h÷ là nhæng ng߶i có h÷c, có ý thÑc v« qu¯c gia, s¯ng g¥n gûi nên th¤u hi¬u ðßþc n±i ðau kh± cüa mµt dân tµc b¸ nhi«u cuµc ðô hµ cüa ngoÕi bang. ThÑ hai: các thi«n sß không có ý tranh ngôi v¸ ngoài ð¶i nên ðßþc các vua tin tß·ng và thÑ ba: các thi«n sß không c¯ ch¤p vào thuyªt trung quân (chï biªt giúp vua mà thôi) nhß các nho gia nên h÷ có th¬ cµng tác v¾i b¤t cÑ v¸ vua mào ðem lÕi hÕnh phúc cho dân chúng. Th¶i vua Ðinh Tiên Hoàng ðã phong cho thi«n sß Ngô Chân Lßu làm Tång Th¯ng, th¶i Ti«n Lê có ngài VÕn HÕnh, ngài в Pháp Thu§n, ngài Khuông Vi®t cûng tham gia tri«u chính. Trong ðó ð£c bi®t thi«n sß VÕn HÕnh ðã có công xây dñng tri«u ðÕi nhà Lý khi ðßa Lý Công U¦n lên làm vua, ch¤m dÑt chª ðµ tàn bÕo cüa Lê Long Ðïnh, ông vua Ng÷a Tri«u còn có bi®t danh kë róc mía trên ð¥u sß. Th¶i nhà Tr¥n có các thi«n sß Ða Bäo, thi«n sß Viên Thông.. ði«u ðßþc các vua tin dùng trong bàn bÕc qu¯c sñ nhß nhæng c¯ v¤n tri«u ðình.

Ъn thª kÖ 20, ph§t tØ Vi®t Nam r¤t hång hái tham gia các hoÕt ðµng xã hµi nhß cuµc v§n ðµng ðòi ân xá cho Phan Bµi Châu. Ъn th¶i Di®m, Thi®u (1959-1975) cûng thª, các tång sî và cß sî mi«n Nam tham gia tích cñc cho phong trào ð¤u tranh ðòi hòa bình và ðµc lâp cho dân tµc, n±i b§t là nhæng cuµc ð¯i thoÕi chính tr¸ giæa các tång sî Ph§t Giáo và chính quy«n. Ъn cu¯i thª kÖ 20, ta th¤y tinh th¥n nh§p thª này cûng không ng×ng phát huy, ðó là sñ có m£t cüa các thi«n sß Vi®t Nam (20) trong qu¯c hµi cüa nß¾c nhà.

5. Änh hß·ng Ph§t Giáo trong ð¶i s¯ng ng߶i bình dân và gi¾i trí thÑc Vi®t Nam: 

Cûng nhß t¤t cä dân tµc nào trên thª gi¾i t× Ðông sang Tây, t× Nam ðªn B¡c, lúc s½ kh·i ng߶i Vi®t Nam tín ngßÞng và tôn th¶ t¤t cä nhæng sÑc mÕnh hæu hình hay vô hình mà h÷ cho là có th¬ giúp ðÞ h÷ ho£c làm hÕi ðªn h÷ nhß mây, mßa, s¤m, sét, lØa, gió.. Trong b¯i cänh tín ngßÞng ða th¥n này, Ph§t Giáo ðã xu¤t hi®n và nhanh chóng quá thân qua hình änh cüa bµ tßþng TÑ Pháp · chùa Dâu, ngôi chùa Ph§t Giáo ð¥u tiên cüa Vi®t Nam · Luy Lâu (Hà B¡c ngày nay), ðó là bµ tßþng Pháp Vân, Pháp Vû, Pháp Lôi và Pháp Ði­n, mµt hình änh s¯ng ðµng và g¥n gûi v¾i ng߶i dân nông thôn trong vi®c c¥u xin phß¾c lµc, c¥u ðäo, c¥u siêu, c¥u xin t¤t cäø nhæng gì mà cuµc s¯ng con ng߶i ðòi höi. Ng߶i Ph§t tØ trong th¶i kÏ s½ khai này quan ni®m r¢ng Ph§t là ð¤ng cÑu thª, có th¬ ban cho con ng߶i m÷i ði«u t¯t lành.

Trong bu±i ð¥u cüa Ph§t Giáo · Vi®t Nam mang dáng d¤p cüa Ph§t Giáo Ti¬u Th×a và M§t Giáo, vì v§y ðã d­ dàng g¡n v¾i phù chú, c¥u xin phß¾c lµc h½n là tôi luy®n trí tu® và thi«n ð¸nh. Vä lÕi, tính ð¶i trµi h½n tính ðÕo, trong qu¥n chúng ða s¯ là phø næ ðªn v¾i Ph§t Giáo, ðó là hÕng ng߶i ðau kh± nh¤t trong xã hµi cû.

Ъn th¶i nhà Lý, có nhi«u thi«n sß t× Trung Qu¯c sang và thiªt l§p nhi«u thi«n phái, phong trào h÷c và tu ph§t phát tri¬n mÕnh · trong gi¾i trí thÑc, cung ðình, ðô th¸, nhßng trong gi¾i bình dân vçn t°n tÕi nh¤t ð¸nh mµt Ph§t Giáo dân gian v¾i nhæng änh hß·ng cäm tính v¯n có t× trß¾c. Ðßþc vua tri«u Lý, Tr¥n üng hµ, hoÕt ðµng cüa Ph§t Giáo có m£t · kh¡p hang cùng ngõ hëm, làng nào cûng có chùa có tháp, ng߶i ta h÷c chæ, h÷c kinh, hµi hè, bi¬u di­n r¯i nß¾c, h÷p chþ ngay · trß¾c chùa

Chùa làng ðã t×ng mµt th¶i ðóng vai trò trung tâm vån hóa tinh th¥n cüa cµng ð°ng làng xã Vi®t Nam, chùa không nhæng là n½i giäng ðÕo c¥u kinh, th¶ cúng Ph§t mà còn là n½i hµi h÷p,. di dßÞng tinh th¥n, tham quan vãn cänh. B·i vì, kiªn trúc cüa chùa Vi®t Nam th߶ng hòa hþp v¾i cänh trí thiên nhiên, tÕo thành mµt kiªn trúc hài hòa v¾i ngoÕi cänh. Khung cänh ¤y phù hþp v¾i nhæng gi¶ phút nghï ng½i sau gi¶ lao ðµng nh÷c nh¢n và dinh dßÞng tinh th¥n cüa tu±i già. 

Ъn thª kÖ m߶i låm, Nho Giáo thay chân Ph§t Giáo trong lãnh vñc thßþng t¥ng xã hµi, Ph§t Giáo t× giã cung ðình nhßng vçn væng vàng trong làng xã. Ngôi ðình xu¤t hi®n tiªp thu mµt s¯ kiªn trúc và ngh® thu§t Ph§t Giáo, ð°ng th¶i tr· thành trung tâm hành chính cüa làng xãâ. CØa chùa chï còn m· cØa cho ðàn bà, con gái kêu van,nguy®n c¥u khi ch°ng b¸ b¡t phu, con b¸ b¡t nþ, ¯m ðau b®nh t§t, m¤t mùa ðói rét.. xin Ph§t gia hµ. B° Tát Quan Âm hay Ph§t Bà ðßþc ßa chuµng h½n xßa. Nh¶ v§y mà ngày nay chúng ta chiêm ngßÞng ðßþc pho tßþng Quan Âm nghìn tay nghìn m¡t trong chùa Bút Tháp (tïnh Hà B¡c) tÕc vào nåm 1656. Tßþng r¤t ð©p nhßng ðßþc tÕo vào th¶i ði¬m Ph§t Giáo không còn tôn sùng nhß qu¯c giáo næa, chÑng tö Ph§t Giáo ðã ån sâu vào tâm tß và vån hóa nghê thu§t dân gian.

Nhìn chung không khó khån gì khi ta phång tìm d¤u ¤n Ph§t Giáo trong quan ni®m dân gian và ta có th¬ phát hi®n r¢ng nªu không có sñ hi®n di®n cüa Ph§t Giáo · Vi®t Nam thì ta s¨ m¤t ði h½n mµt næa di tích và danh lam th¡ng cänh mà hi®n nay ta tñ hào, s¨ không có chùa Hß½ng rµn ràng, nhµn nh¸p s¥m u¤t trong ngày tr¦y hµi ð¥u xuân, không có chùa Tây Phß½ng v¶i vþi, không có chùa Yên TØ mây mù, không có chùa Keo b« thª, không có chùa Thiên Mø soi mình trên dòng sông Hß½ng.Và cûng không có nhæng chuy®n dân gian ð¥y tính nhân bän nhß truy®n T× ThÑc, truy®n T¤m Cám, truy®n Quan Âm Th¸ Kính.... S¨ không có nhæng l­ hµi tßng b×ng nhß hµi Lim, hµi Chùa Hß½ng.... và trong tâm tß truy«n th¯ng cûng v¡ng tß tß·ng b¯ thí v¸ tha, lòng hß·ng thi®n và ni«m tin væng ch¡c vào mµt tß½ng lai sáng süa, v¡ng tinh th¥n lÕc quan ngây th½ cüa ng߶i dân Vi®t.

Quä th§t v§y, ÐÕo Ph§t ðã có m£t änh hß·ng kh¡p m÷i giai t¥ng trong · xã hµi Vi®t Nam, không nhæng trong gi¾i bình dân mà còn · trong gi¾i trí thÑc næa.

Ph§t Giáo thi«n tông · Vi®t Nam phát tri¬n mÕnh và änh hß·ng sâu rµng trong gi¾i trí thÑc, cung ðình t× ðinh (968-980), ti«n Lê (980-1009) ðªn th¶i Lý (1010-1225) ðã mang ðßþc trong mình mµt tinh th¥n Vi®t Nam, ðó là sñ ra ð¶i cüa mµt thi«n phái m¾i, phái Thäo Ð߶ng do Lý Thánh Tông mµt v¸ vua anh ki®t ðÑng ð¥u. Nhßng thi«n tông Vi®t Nam phát tri¬n rñc sáng nh¤t là · giai ðoÕn nhà Tr¥n (1226-1400) v¾i nhæng tß tß·ng v×a thång tr¥m v×a phóng khoáng cüa các thi«n sß th¶i Tr¥n ðã ðßþc ðúc kªt trong các tác ph¦m Khóa Hß Løc cüa Tr¥n Nhân Tông, Pháp Loa, Huy«n Quang ðã làm cho bình di®n h÷c thu§t Vi®t Nam lúc b¤y gi¶ b±ng b×ng sáng hÆn lên. Уc bi®t sñ xu¤t hi®n thi«n phái Trúc Lâm Yên TØ, do ng߶i Vi®t Nam sáng l§p ra, th¬ hi®n ðßþc ð¥y ðü m÷i ð£c trßng, ðµc ðáo cüa ng߶i Vi®t và nó ðã ð¬ lÕi d¤u ¤n ð£c s¡c trong l¸ch sØ vån hóa Vi®t Nam cho t¾i ngày nay.

Ph§t Giáo không nhæng änh hß·ng trong ð¾i s¯ng cüa ng߶i bình dân và gi¾i trí thÑc mà còn änh hß·ng qua g¯c ðµ nhân vån và xã hµi

IV. Änh hß·ng Ph§t Giáo qua g¯c ðµ nhân vån và xã hµi :

Trong ð¶i s¯ng th߶ng nh§t cûng nhß trong vån h÷c Vi®t Nam ta th¤y có nhi«u t× ngæ ch¸u änh hß·ng ít nhi«u cüa Ph§t Giáo ðßþc nhi«u ng߶i dùng ðªn k¬ cä nhæng ng߶i ít h÷c. Tuy nhiên không phäi ai cûng biªt nhæng t× ngæ này ðßþc phát xu¤t t× Ph§t Giáo, chÆng hÕn nhß khi ta th¤y ai b¸ hoÕn nÕn, ðau kh± tö lòng thß½ng xót, ng߶i ta bäo "tµi nghi®p quá". Hai chæ tµi nghi®p là t× ngæ chuyên môn cüa Ph§t Giáo. Theo ÐÕo Ph§t tµi nghi®p là tµi cüa nghi®p, do nghi®p tÕo ra t× trß¾c, dçn t¾i tai nÕn hay sñ c¯ hi®n nay, theo giáo lý nhà Ph§t thì không có mµt hi®n tßþng hay sñ c¯ tai nÕn nào xäy ra là ngçu nhiên hay tình c¶, mà chï là kªt quä t§p thành cüa nhi«u nguyên nhân tÕo ra t× trß¾c. Nhæng nguyên ðó (theo ðÕo Ph§t g÷i ðó là nhân duyên) khi chín mùi, thì ðem lÕi kªt quä. M÷i ng߶i ði«u nói tµi nghi®p nhßng không phäi nhi«u ng߶i biªt ðßþc ðó là mµt t× ngæ nói lên mµt chü thuyªt r¤t cån bän cüa Ph§t :"thuyªt nhân quä báo Ñng" thuyªt này cûng ði sâu vào nh§n thÑc dân gian v¾i nhæng cách nhß "· hi«n g£p lành, gieo gió g£p bão" hay là câu th½ bình dân:

Ng߶i tr°ng cây hÕnh ng߶i ch½i

Ta tr°ng cây ðÑc ð¬ ð¶i mai sau

Ho£c khi mu¯n di­n tä mµt v§t gì ðó quá nhi«u, ng߶i ta dùng danh t× "h¢ng hà sa s¯". Nªu höi h¢ng hà sa s¯ là cái gì ch¡n ch¡n ít ai hi¬u chính xác, h÷ chï biªt ðó là nói r¤t nhi«u, b·i khi xßa ÐÑc Ph§t th߶ng thuyªt pháp g¥n lßu vñc sông H¢ng (Gange) · „n е, cho nên khi c¥n mô tä mµt con s¯ r¤t nhi«u, ngài thí dø nhß s¯ cát sông H¢ng. Ho£c khi có nhæng tiªng °n náo, ng߶i ta bäo "om sòm bát nhã", do khi ðªn chùa vào nhæng ngày sám h¯i, chùa thß·ng chuy¬n nhæng h°i tr&mac