Pháp B° Ы Tâm

cüa ÐÕi Sß Th§t Hi«n

Thích Trí Quang d¸ch giäi

Ti¬u Dçn

Trong tam tÕng, b° ð« tâm ðßþc nói ðªn mµt cách trang tr÷ng, không h½n thì b¢ng mà thôi, chÑ không kém mµt pháp nào. Уc bi®t là nói chuyên v« b° ð« tâm thì kinh ðã có, lu§n ðã có, mà sách cûng có. Trong nhæng ðÕi bµ kinh lu§n, b° ð« tâm lÕi ðßþc nói ðªn b¢ng ph¦m hay ph¥n. Riêng vi®c khuyªn phát b° ð« tâm, mµt tác ph¦m t× ð¶i Ð߶ng ðã dành cho vi®c này. Tß¾ng qu¯c Bùi Hßu cüa ð¶i ¤y cûng có mµt bài vån nhß v§y. Bài vån ðßþc d¸ch sau ðây chï là h§u sinh mà thôi.

 

Phát b° ð« tâm, nói ð½n giän, là trß¾c hªt, l§p cái chí nguy®n mong c¥u tu® giác Vô thßþng b° ð«, kª ðó, phát tri¬n tu® giác ¤y, cu¯i cùng phát hi®n bän th¬ cüa tu® giác ¤y là chân nhß. Giai ðoÕn trß¾c hªt, chí nguy®n mong c¥u tu® giác Vô thßþng b° ð« hàm có hai tính ch¤t mà thành ngæ th߶ng nói là thßþng c¥u Ph§t ðÕo, hÕ hóa chúng sanh. Nhß v§y, ð¯i v¾i ng߶i h÷c Ph§t, phát b° ð« tâm không nhæng là bß¾c ð¥u mà còn là cån bän, không nhæng là cån bän mà còn là cÑu cánh. Do ðó mà b° ð« tâm thành cån bän cüa B° tát gi¾i, và trong M§t giáo còn có sñ th÷ B° ð« tâm gi¾i, v¾i mµt nghi thÑc dành cho vi®c này.

 

V« lý do phát b° ð« tâm, ngoài n²i th¯ng kh± sinh tØ mà mình møc kích và ý thÑc, có hai vi®c mà kinh lu§n ð« c§p nhi«u nh¤t, ðó là tñ biªt mình có th¬ làm Ph§t và, tha thiªt h½n cä, nghî ðªn sñ suy tàn cüa Ph§t pháp.

 

Trong hai bu±i công phu, bu±i sáng, sñ phát b° tâm ðßþc th¬ hi®n trong ðoÕn vån chính sau ðây, ngoài vån phát nguy®n h°i hß¾ng:

 

Nguy®n kim ð¡c quä thành Bäo vß½ng,

Hoàn ðµ nhß th¸ h¢ng sa chúng:

Tß½ng thØ thâm tâm phøng tr¥n sát

Th¸ t¡c danh vi báo Ph§t ân.

Phøc thïnh Thª tôn v¸ chÑng minh:

Ngû trßþc ác thª th® tiên nh§p,

Nhß nh¤t chúng sanh v¸ thành Ph§t,

Chung b¤t ß thØ thü nê hoàn

ÐÕi hùng ðÕi lñc ðÕi t× bi

Hy cánh th¦m tr× vi tª ho£c,

Linh ngã täo ðång vô thßþng giác,

¿ th§p phß½ng gi¾i t÷a ðÕo tràng.

Thu¤n nhã ða tánh khä tiêu vong,

Thß¾c ca ra tâm vô ðµng chuy¬n.

 

Bu±i chi«u cûng v§y, sñ phát b° ð« tâm ðßþc th¬ hi®n trong hai ðoÕn vån chính sau ðây:

 

Ngã kim phát tâm, b¤t v¸ tñ c¥u Thanh vån Duyên giác, nãi chí quy«n th×a chß v¸ B° tát; duy y t¯i thßþng th×a, phát b° ð« tâm: nguy®n dæ pháp gi¾i chúng sanh nh¤t th¶i ð°ng ð¡c A n§u ða la tam mi®u tam b° ð«.

 

Chúng sanh vô biên th® nguy®n ðµ,

Phi«n não vô t§n th® nguy®n ðoÕn,

Pháp môn vô lßþng th® nguy®n h÷c,

Ph§t ðÕo vô thßþng th® nguy®n thành.

Tñ tánh chúng sanh th® nguy®n ðµ,

Tñ tánh phi«n não th® nguy®n ðoÕn,

Tñ tánh pháp môn th® nguy®n h÷c,

Tñ tánh Ph§t ðÕo th® nguy®n thành.

 

Bài vån Khuyªn phát b° ð« tâm ðßþc d¸ch sau ðây, nói nhi«u h½n v« giai ðoÕn trß¾c hªt cüa sñ phát b° ð« tâm. Bài này n¢m trong Tøc tÕng t§p 109, trang 296b-299a. Tøc tÕng t§p 135 cûng có, trang 156b-158b. Ðßþc ngài Ъ Nhàn giäng nghîa, nên bài này cä nguyên vån lçn giäng nghîa n¢m trong Ъ Nhàn ðÕi sß di t§p, t§p 7, trang 425-474. Bän giäng nghîa này ðã ¤n hành riêng trß¾c ðó, in l¥n thÑ 3 vào nåm 1933. H°i còn nhö bài vån này n¢m trong chß½ng trình nåm thÑ 5 l¾p s½ ðÆng Ph§t h÷c cüa tôi. Theo tôi biªt, bài

vån này cûng ðã ðßþc d¸ch ra tiªng Vi®t t× trß¾c thª chiªn thÑ hai, và tu°ng nhß có ít nh¤t là hai bän, tiªc r¢ng tôi không còn bän nào trong lúc d¸ch lÕi.

 

Ь phø thêm cho rõ v« t× ngæ Phát b° ð« tâm trong phß½ng di®n vån h÷c, tôi phöng thu§t theo ngài Thái Hß (Thái Hß ðÕi sß toàn thß, t§p 9, trang 755-766) thành bài Phø løc 1. Bài này tôi ðøng ðªn b¯n l¥n: nåm 1946 tôi d¸ch tÕi Phúc chïnh (Ninh bình), nåm 1947 tôi d¸ch lÕi cÕnh m© tôi trong chiªn khu Quäng bình, nåm 1950 lßþc thu§t ðång trong Viên Âm (sau løc in trong Tâm änh løc) và bây gi¶ viªt phöng lÕi · ðây.

 

Phø løc 2 là ti¬u truy®n tác giä bài vån Khuyªn phát b° ð« tâm, lßþc d¸ch theo nguyên vån trong Tøc tÕng t§p 109, trang 321, m£t a và b. Bän giäng nghîa ¤n hành riêng nói trên cûng có trích løc ti¬u truy®n này (trang 44-46).

 

Tuy nhiên, tr߶ng hþp tác giä và tác ph¦m Khuyªn phát b° ð« tâm vån còn nên nói thêm. Tác giä cüa tác ph¦m Khuyªn phát b° ð« tâm là ngài Th§t Hi«n. Tác ph¦m cüa ngài Th§t Hi«n, tuy ti¬u truy®n ðã li®t kê nhß trong Phø løc 2, nhßng tôi m¾i dò ðßþc trong ÐÕi tÕng (bän ÐÕi chính tân tu) và Tøc tÕng (bän chæ VÕn) thì chï Tøc tÕng có:

 

1. Chú tây phß½ng phát nguy®n vån, s¯ 1146 cüa Tøc tÕng t§p 108.

2. Ðông häi nhßþc giäi, s¯ 1163 cüa Tøc tÕng t§p 109.

3. Tïnh Am pháp sß ngæ løc, s¯ 1164 cüa Tøc tÕng t§p 109.

 

Riêng t§p Tïnh Am pháp sß ngæ løc, 52 nåm sau khi ngài Th§t Hi«n t¸ch (1786), Bành Tª Thanh thu th§p ¤n hành. Nµi dung g°m nhi«u vån ph¦m cüa ngài, tñu trung có:

 

(a) Truy®n vãng sanh cüa hai Thßþng nhân Mai Phß½ng và Thánh Nhãn mà có l¨ ti¬u truy®n ðã nói là Tøc vãng sanh truy®n. Hai truy®n này, T¸nh ðµ hi«n thánh løc cu¯n 6 (Tøc tÕng t§p 135, trang 156, a và b) trích løc ngay trß¾c truy®n cüa ngài.

 

(b) Khuyªn tu t¸nh ðµ thi mà có l¨ ti¬u truy®n nói là T¸nh ðµ thi 108 bài.

 

(c) Niªt bàn hµi phát nguy®n vån, Xá lþi sám tñ, Trùng kiªn Niªt bàn sám hµi tñ,  Niªt bàn hµi ß¾c tñ,

Niªt bàn hµi ß¾c ð® nh¸ tñ, Ni®m Ph§t qui ß¾c, T¸nh nghi®p ð߶ng qui ß¾c,

 

(d) Bài vån Khuyªn phát b° ð« tâm ðßþc ð¬ ð¥u tiên.

 

T¤t cä 7 bài n½i møc C không nhæng liên h® ðªn bài vån Khuyªn phát b° ð« tâm, mà còn có nhæng chi tiªt quan tr÷ng b± túc cho ti¬u truy®n cüa ngài. Con ng߶i, chí nguy®n và vi®c làm cüa ngài cûng bµc lµ qua chính 7 bän này.

 

Tuy nhiên, có mµt sñ thiªu sót mà tôi n² lñc tìm kiªm vçn chßa ra, ðó là 2 bän vån Xá lþi sám và Niªt bàn sám. Hai bän này có th§t, 7 tài li®u trên chÑng minh nhß v§y. Mà quan tr÷ng là vì qua 7 tài li®u trên, cho th¤y tác ph¦m Khuyªn phát b° ð« tâm vån chï là bài vån viªt trong sám hµi cüa hai sám vån ¤y. Sau ðây là sñ vi®c lßþc thu§t theo 7 tài li®u nói trên.

 

Tuy h÷c rµng và ch¡c, ngài Th§t Hi«n là con ng߶i n°ng h§u tình cäm, n£ng v« hành trì - mµt loÕi hành trì cûng theo bän ch¤t tình cäm ¤y. M¾i xu¤t gia, ngài li«n höi các v¸ trß·ng lão v« ngày Ph§t niªt bàn, ngày kÜ cüa Ph§t. R°i mùa xuân nåm KÖ hþi (1719), vßþt ðÕi giang, ðªn tri«u bái xá lþi cüa Ph§t tôn th¶ trong tháp dñng · núi và chùa A Døc, tÕi ð¤t và núi TÑ Minh. Tháp này là mµt n½i còn lÕi trong 19 n½i th¶ xá lþi cüa Ph§t tÕi Trung Hoa, ðßþc dñng vào nåm 280, b·i Lþi Tân b° tát. Tri«u bái r°i, ngài an cß tÕi ðó. An cß xong, ð¯t mµt ngón tay cúng Ph§t. Mùa xuân nåm sau, ngày Ph§t niªt bàn (tøc l® là r¢m tháng hai), ngài

lÕi ðªn TÑ Minh, m· Niªt bàn hµi v¾i chü ý cúng kÜ Ph§t (t× ngæ cüa chính ngài viªt, Tøc tÕng t§p 109. trang 305b). Hôm sau bái sám v¾i hai nghi thÑc Xá lþi sám và Niªt bàn sám mà ngài tñ soÕn

thu§t. Ngày thÑ bäy hoàn t¤t, ni®m Ph§t h°i hß¾ng. Nguy®n ß¾c m²i nåm ð«u làm nhß v§y cho ðªn hªt ð¶i. Nhßng th§t ra chï ðßþc 10 nåm (KÖ hþi 1719 - KÖ d§u 1729). Sau ðó, ð¬ m÷i ng߶i khöi quá

m®t vì ði xa, quá t¯n vì ð߶ng dài, ngài t± chÑc kÖ ni®m ngày Ph§t niªt bàn b¢ng 10 ngày bái sám tÕi gi¾i ðàn B° tát cüa chùa Tiên Lâm, cûng b¢ng hai sám vån trên. Vi®c ð¯t nåm ngón tay cúng

Ph§t ch¡c tu¥n tñ thñc hi®n trong 10 nåm tri«u bái xá lþi tÕi tháp cüa núi và chùa A Døc.

 

Tuy không biªt ðích nåm nào, nhßng bài vån Khuyªn phát b° ð« tâm ch¡c ch¡n ðßþc viªt theo nhu c¥u cüa Niªt bàn hµi tÕi núi A Døc. ÐÕi chúng ð¯i tßþng cüa bài vån này chính th¸ là nhæng ng߶i cùng

bái sám v¾i ngài tÕi ðây. Trong vån nói phát 48 l¶i nguy®n, 48 l¶i nguy®n ¤y nguyên vån còn ð¥y ðü, mang tên Niªt bàn hµi phát nguy®n vån, mµt trong 7 tài li®u nói trên. LÕi nói soÕn thu§t sám pháp, l§p pháp hµi này, thì sám pháp ¤y chính th¸ là Xá lþi sám và Niªt bàn sám, còn pháp hµi là Niªt bàn hµi. Nhæng l¶i này

th¤y · ðoÕn giäi thích lý do thÑ 10 cüa sñ phát b° ð« tâm.

 

Tri«u bái xá lþi cüa Ph§t v¾i sñ tß·ng nh¾ ½n Ph§t và nghî cách làm cho Ph§t pháp t°n tÕi, v¾i sñ phát b° ð« tâm, l§p 48 ðÕi nguy®n, bái sám b¢ng hai nghi thÑc, ð¯t 5 ngón tay cúng d߶ng, ni®m Ph§t mà h°i hß¾ng v« T¸nh ðµ, làm nhß v§y su¯t trong 10 mùa an cß dß¾i chân tháp tôn trí xá lþi cüa Ph§t: ðó là ý thÑc cùng nhau cúng kÜ Ph§t cüa ngài Th§t Hi«n. Ngoài vi®c này, sau 10 nåm nói trên, ngài cùng m÷i ng߶i chuyên tu T¸nh ðµ v¾i 2 qui ß¾c: mµt cho m²i kÏ hÕn 3 tu¥n và mµt cho m²i kÏ hÕn 3 nåm. V¾i qui

ß¾c này, ngài bäo ta ði là tr· lÕi li«n, và thành ng߶i khách ðßa ð߶ng giæa Ta bà và T¸nh ðµ.

 

V« bài vån Khuyªn phát b° ð« tâm, và tác giä cüa nó là ngài Th§t Hi«n, Bành Tª Thanh ðã viªt, ð÷c bài vån ¤y không lúc nào tôi khöi ð± m° hôi, khöi r½i nß¾c m¡t... ÐÕi sß nhân chiêm bái xá lþi mà phát tâm rµng l¾n, ngôn t× phát ra nhß ph½i träi gan ruµt...Th§t là ng÷n c¶ tinh t¤n cho th¶i ðÕi mÕt pháp (Tøc tÕng t§p 109, trang 295a). L¶i này cûng ðã ðü ð¬ gi¾i thi®u.

 

Ph¥n tôi, mµt hôm ngçu nhiên g£p Thßþng t÷a Thi®n Siêu và ÐÕi ðÑc вng Minh ðang chung nhau bàn v« bài vån này. T¯i ðó tôi mµng th¤y th¥y Trí е bäo tôi d¸ch. Ðêm sau mµng næa, th¤y hai hàng Tång chúng ðang ð÷c bài vån này. Do ðó tôi quyªt ð¸nh d¸ch.

 

Vu Lan 2515

Trí Quang

Ti¬u Truy®n NGÀI TH‡T HI‹N

 

ÐÕi sß húy Th§t hi«n, tñ Tß t«, hi®u Tïnh am, con nhà h÷ Th¶i, ð¤t Th߶ng thøc. V¯n dòng Nho giáo. Sinh ra (1685) là ðã không ån m£n. Tóc ch·m là có chí xu¤t tr¥n. Cha m¤t s¾m. M© là Trß½ng th¸, biªt ðÕi sß có túc cån nên cho làm con Ph§t. Lên 7, lÕy ngài Dung Tuy¬n · am Thanh lß½ng làm b±n sß. Thông minh d¸ th߶ng, kinh ði¬n qua m¡t là nh¾ kÛ. Nåm 15 tu±i thª phát, thông su¯t cä sách v· thª gian, lÕi hay th½ và giöi cách viªt. Ti«n b¯i có nhi«u ng߶i kªt giao làm bÕn. Nhßng không khoänh kh¡c nào ðÕi sß không nh¾ sinh tØ là ðÕi sñ. Tính chí hiªu. M© m¤t, quÏ trß¾c Ph§t tøng kinh Báo ân ðªn 7 th¤t. H¢ng nåm g£p ngày Vu lan lÕi thiªt cúng.

 

Mµt hôm ðªn chùa Ph± nhân, th¤y mµt v¸ Tång ngã xu¯ng ð¤t, ðÕi sß th¤m thía cái l¨ vô th߶ng nên càng tinh tiªn. Nåm 24, th÷ cø túc gi¾i tÕi Chiêu khánh, nghiêm t§p gi¾i lu§t, không r¶i y bát, ngày ån mµt bæa, th߶ng không ngü nghï. Nåm canh d¥n (1710) y chï C× Thành pháp sß nghe giäng Pháp hoa, yªt kiªn Thi®u Ðàm pháp sß h÷c t§p Duy thÑc, Lång nghiêm, Chï quán. Nghiên cÑu ngày ðêm, chßa hªt ba hÕ mà tôn chï cüa quán và th×a, h÷c thuyªt v« tánh và tß¾ng, thông su¯t t¤t cä. Thi®u Ðàm pháp sß li«n th÷ ký làm thª h® thÑ 4 cüa ngài Linh Phong thuµc Thiên thai chính tông.

 

Nåm giáp ng÷ (1714) yªt kiªn Linh ThÑu hoà thßþng tÕi Sùng Phß¾c, tham thi«n v¾i công án "ai ni®m Ph§t". Tham cÑu nghiêm m§t, ðªn n²i tháng 4 nåm ¤y ðã hoat nhiên ð¯n ngµ "ta tïnh mµng r°i". T× ðó Ñng c½ vô ngÕi, bi®n tài vô cùng. Linh ThÑu hoà thßþng mu¯n phú y bát cho, ðÕi sß t× mà ði, c¤m túc · chùa Chân T¸ch, ngày ð÷c tam tÕng kinh ði¬n, ðêm ni®m danh hi®u Di ðà. Ba nåm hªt kÏ hÕn, chúng trong chùa thïnh giäng Pháp hoa, ðÕi sß giäng nhß sông tuôn su¯i trà÷ Ð¥u xuân nåm M§u Tu¤t (1718) ðÕi sß · chùa Long Hßng thuµc Hàng châu, Thi®u Ðàm pháp sß bäo giäng kinh lu§t thay cho mình và ca tøng hªt sÑc.

 

Muà xuân nåm KÖ Hþi (1719) ðªn TÑ minh, núi A Døc, chiêm bái xá lþi, trß¾c sau ð¯t nåm ngón tay cúng ph§t. M²i nåm ðªn ngày Ph§t niªt bàn, ðÕi sß giäng hai kinh Di giáo và Di ðà, khai th¸ cái nghîa Tâm này là Ph§t. M߶i nåm nhß v§y, pháp hoá kh¡p cä m÷i n½¸ ÐÕi sß lÕi nh§n l¶i thïnh m¶i cüa các thi«n t¸ch Vînh phß¾c, Ph± khánh, và Häi vân. Ъn ðâu thì sinh hoÕt · ðó m¾i, qui cû · ðó nghiêm.

 

Nhßng không bao lâu, ðÕi sß lÕi thoái ¦n · chùa Tiên Lâm thuµc Hàng châu, không ra khöi cØa, n² lñc tu t§p t¸nh ðµ. Muà ðông nåm KÖ D§u (1729) tång ð° tín ð° Hàng châu thïnh ngài trø trì chùa PhÕn Thiên,

núi Phøng s½n. ÐÕi sß li«n tuy®t hªt m÷i vi®c, chï nêu t¸nh ðµ, hÕn l§p tr߶ng kÏ, nghiêm l§p qui ß¾c, su¯t ngày ðêm døc nhau n² lñc, nên ai cûng cho ðÕi sß là ngài Vînh Minh tái sinh.

 

Trß¾c sau ðÕi sß làm chü các chùa h½n m߶i nåm, ð® tØ ðªn vài tråm. Ai h÷c thi vån thì ðÕi sß th¯ng trách, "mÕng ng߶i chï · trong h½i th· ra vào, ðâu lÕi có ränh mà h÷c t§p vån tñ thª gian; s½ s¦y mµt chút là ðã qua kiªp khác, mu¯n ðñc giäi thoát th§t là vô cùng khó khån".

 

Nåm Qúy SØu (1733) ngày Ph§t thành ðÕo, ðÕi sß bäo ð® tØ, 14 tháng 4 sang nåm ta ði luôn r°i ðó. T× ðó ðÕi sß ðóng cØa ni®m Ph§t, tñ hÕn m߶i vÕn tiªng trong m²i ngày ðêm. Qua nåm Giáp D¥n (1734) m°ng 2 tháng 4, ðÕi sß m· cØa, ngày 12 bäo ðÕi chúng, 10 ngày trß¾c ðây ta th¤y Tây phß½ng tam thánh, nay lÕi th¤y næa thì ta s¨ sanh t¸nh ðµ. R°i d£n dò công vi®c tñ vi®n, t× bi®t và khuyªn khích m÷i ng߶i, và bäo, ngày 14 tôi nh¤t ð¸nh vãng sanh, v§y các ng߶i t§p hþp ni®m Ph§t giúp tô¸. Ngày 13 bö ån u¯ng, khép m¡t ng°i yên. Canh nåm t¡m rØa thay ð°, quay m£t v« hß¾ng tây mà ng°i. Gi¶ tÜ m÷i ng߶i vân t§p, gÕt l®, lÕy mà thßa, xin ðÕi sß · lÕi hoá ðµ cho ng߶i. ÐÕi sß lÕi m· m¡t, bäo ta ði là tr· lÕi li«n; sinh tØ là vi®c l¾n, ai n¤y hãy tñ t¸nh tâm mà ni®m Ph§t. Nói r°i, ch¤p tay ni®m danh hi®u cüa Ph§t mà t¸ch. Giây lát, chï l² mûi h½i xóp, còn nhan s¡c tß½i mãi, khi li®m cûng không th¤y biªn. Linh c¯t cüa ðÕi sß ban ð¥u 𬠷 tháp xây phía tây ð°i Ph¤t thüy cüa sông C¥m xuyên, Càn long thÑ 7 (1742), r¢m tháng 2, ngày Ph§t niªt bàn, lÕi d¶i v« tháp m¾i, xây · phía hæu chùa A Døc. tháp cû thì tàng y bát cüa ðÕi sñ

 

ÐÕi sß sinh ngày 8 tháng 8 nåm Khang hy 24 (1685), 49 tu±i, trong ðó có 25 tu±i hÕ. Tác ph¦m có T¸nh ðµ thi 108 bài, Chú Tây phß½ng phát nguy®n vån, Tøc vãng sinh truy®n, Ðông häi nhßþc giäi, Xá lþi sám và Niªt bàn sám, t¤t cä ð«u lßu hành nhân gian.

 

аng h÷c là Lu§t Nhiên, thu§t vào ngày trùng dß½ng nåm „t SØu (1945)

BÀI VÅN KHUYÊN PHÁT B° Ы tâm

 

Th§t Hi«n tôi, mµt kë xu¤t gia phàm phu, ðã b¤t tiªu lÕi ngu hèn, khóc mà lÕy, kh¦n thiªt khuyªn cáo ðÕi chúng hi®n ti«n, cûng nhß nam næ có ðÑc tin thu¥n thành trong thì v¸ lai. Xin quý v¸ thß½ng xót, gia tâm mµt chút mà nghe và xét cho.

 

Tôi t×ng nghe, cØa chính yªu ð¬ nh§p ðÕo thì sñ phát tâm ðÑng ð¥u, vi®c kh¦n c¤p ð¬ tu hành thì sñ l§p nguy®n ðÑng trß¾c. Nguy®n l§p thì chúng sanh ðµ n±i, tâm phát thì Ph§t ðÕo thành ðßþc. Cái tâm quäng ðÕi không phát, cái nguy®n kiên c¯ chÆng l§p, thì dçu träi qua ð¶i kiªp nhi«u nhß cát bøi, cûng y nhiên

vçn · trong phÕm vi luân h°i. Tu hành dçu có, cûng toàn là lao nh÷c, kh± s· mµt cách vô ích. Do ðó mà kinh Hoa nghiêm ðã nói, quên m¤t tâm b° ð« mà tu hành các thi®n pháp thì g÷i là hành ðµng theo ma vß½ng. Quên m¤t còn thª, hu¯ng chi chßa phát. Nên mu¯n h÷c Nhß lai th×a thì trß¾c phäi phát b° ð« nguy®n, không th¬ ch§m tr­.

 

Nhßng tâm nguy®n v¯n có nhi«u s¡c thái khác nhau, nªu không trình bày thì làm sao biªt mà xu hß¾ng. Nay xin vì ðÕi chúng mà nói v¡n t¡t. S¡c thái tâm nguy®n có tám, là tà chánh, chân ngøy, ðÕi ti¬u, thiên viên.

 

Tà chánh, chân ngøy, ðÕi ti¬u, thiên viên là thª nào? жi có kë tu hành mà chï tu hành mµt chi«u, không cÑu xét tñ tâm, chï lo nhæng vi®c · ngoài, ho£c vø lþi, ho£c háo danh, ho£c ham cái thú hi®n tÕi, ho£c c¥u cái vui mai sau: phát tâm nhß v§y g÷i là tà. Danh lþi không ham, vui thú không màng, chï vì thoát sinh tØ, vì chÑng b° ð«: phát tâm nhß v§y g÷i là chánh. Ý ni®m này n¯i tiªp ý ni®m khác, ngß¾c lên mà mong c¥u Ph§t ðÕo, tß tß·ng trß¾c liên tøc tß tß·ng sau, nhìn xu¯ng mà hóa ðµ chúng sanh, nghe Ph§t ðÕo lâu xa cûng không thoái chí khiªp sþ, xét chúng sanh khó ðµ mà không chán nän m®t möi, nhß trèo núi cao cä vÕn trßþng cûng quyªt t§n ðïnh, nhß lên tháp l¾n ðªn chín t¥ng cûng c¯ tµt nóc: phát tâm nhß v§y g÷i là chân. Có tµi không sám h¯i, có l²i không tr× bö, trong b¦n ngoài sÕch, trß¾c siêng sau nhác, tâm t¯t dçu

có cûng ph¥n l¾n b¸ danh lþi xen l¤n, thi®n pháp dçu tu cûng ph¥n nhi«u b¸ v÷ng nghi®p nhu¯m b¦n: phát tâm nhß v§y g÷i là ngøy. Chúng sanh gi¾i hªt nguy®n ta m¾i hªt, b° ð« ðÕo thành nguy®n ta m¾i thành: phát tâm nhß v§y g÷i là ðÕi. Coi ba cõi nhß lao ngøc, nhìn sanh tØ nhß oan gia, chï mong tñ ðµ, không dám ðµ ng߶i: phát tâm nhß v§y g÷i là ti¬u. Nªu ngoài tâm th¤y có chúng sanh, có Ph§t ðÕo, r°i nguy®n ðµ, nguy®n thành, công phu không xä, th¤y biªt không tan: phát tâm nhß v§y g÷i là thiên. Nªu biªt

tñ tánh là chúng sanh nên nguy®n ðµ thoát, tñ tánh là Ph§t ðÕo nên nguy®n thành tñu, không th¤y mµt pháp nào ngoài tâm mà có, ðem cái tâm vô tß¾ng phát cái nguy®n vô tß¾ng, làm cái hÕnh vô tß¾ng, chÑng cái quä vô tß¾ng, cái tß¾ng vô tß¾ng cûng không th¤y có ðßþc: phát tâm nhß v§y g÷i là viên.

 

Biªt tám s¡c thái khác nhau trên ðây là biªt cÑu xét, biªt cÑu xét thì biªt l¤y bö, biªt l¤y bö là có th¬ phát tâm. CÑu xét nhß thª nào? Là coi cái tâm cüa ta phát ra, trong tám s¡c thái trên ðây, nó là tà hay chánh, chân hay ngøy, ðÕi hay ti¬u, thiên hay viên. L¤y bö nhß thª nào? Là bö tà, ngøy, ti¬u, thiên, l¤y chánh,

chân, ðÕi, viên. Phát tâm nhß v§y m¾i ðßþc g÷i là chân chánh phát b° ð« tâm.

 

B° ð« tâm là chúa t¬ m÷i thÑ thi®n pháp, phát kh·i t¤t phäi có lý do. Lý do ¤y, nay nói tóm lßþc thì có m߶i thÑ, là 1 nh¾ ½n n£ng cüa Ph§t, 2 nh¾ ½n cha m©, 3 nh¾ ½n sß trß·ng, 4 nh¾ ½n thí chü, 5 nh¾ ½n chúng sanh, 6 nh¾ kh± sanh tØ, 7 tr÷ng linh tánh cüa mình, 8 sám h¯i nghi®p chß¾ng, 9 c¥u sanh t¸nh ðµ, 10 làm cho Ph§t pháp t°n tÕi lâu dài.

 

Nh¾ ½n n£ng cüa Ph§t là thª nào? Thích ca nhß lai cüa ta, lúc m¾i phát tâm, ðã vì ta mà thñc hành b° tát ðÕo, träi qua vô lßþng kiªp ch¸u ðü kh± cñc. Khi ta tÕo tµi, Ph§t ðã xót thß½ng, phß½ng ti®n giáo hóa, mà ta ngu si, không biªt tin tß·ng, tiªp nh§n. Ta ð÷a ð¸a ngøc, Ph§t càng ðau xót, mu¯n ch¸u thay kh± s· cho ta, nhßng nghi®p ta quá n£ng, hªt cách cÑu v¾t. Ta sinh loài ng߶i, Ph§t li«n dùng phß½ng ti®n làm cho ta gieo tr°ng thi®n cån. жi ð¶i kiªp kiªp, Ph§t theo dõi ta, lòng không lúc nào r¶i bö ch¯c lát. Khi Ph§t xu¤t thª thì ta còn chìm ð¡m, nay ðßþc thân ng߶i thì Ph§t ðã di®t ðµ. Tµi l²i gì mà phäi sinh nh¢m th¶i kÏ mÕt

pháp, phß¾c ðÑc nào lÕi ðßþc dñ vào hàng ngû xu¤t gia, nghi®p chß¾ng gì mà không ðßþc th¤y thân vàng cüa Ph§t, may m¡n nào lÕi ðßþc thân g£p xá lþi cüa ngài. Suy nghî nhß v§y m¾i th¤y, giä sØ quá khÑ không tr°ng thi®n cån thì làm sao ðßþc nghe Ph§t pháp, không nghe Ph§t pháp thì làm sao ðßþc biªt lúc nào cûng hß·ng thø ân ðÑc cüa Ph§t. Ân ðÑc nhß v§y, núi non cûng khó sánh cho b¢ng. Tr× phi phát tâm quäng ðÕi, làm hÕnh b° tát, xây dñng Ph§t pháp, giáo hóa chúng sanh, thì dçu xß½ng tan th¸t nát

cûng khó mà ðáp trä. Ðó là lý do thÑ nh¤t cüa sñ phát b° ð« tâm.

 

Nh¾ ½n cha m© là thª nào? Thß½ng thay cha m© sinh ta cñc nh÷c, m߶i tháng ba nåm thai mang bú m¾m, nh߶ng khô n¢m ß¾t, nu¯t ð¡ng nhä ng÷t. M¾i ðßþc thành ng߶i, ðã ð£t hy v÷ng tiªp n¯i gia phong, lo ph¥n tª tñ. V§y mà nay ta ðã xu¤t gia, lÕm xßng Thích tØ, nhøc hi®u Sa môn, ð° ngon v§t ng÷t ðã không cung phøng, cúng tª chÕp dçy càng không chu t¤t. S¯ng, ta ðã không có khä nång nuôi dßÞng c½ th¬, chªt, ta lÕi b¤t lñc trong vi®c tiªp dçn nghi®p thÑc. Phß½ng di®n thª gian ta ðã r¤t hÕi, phß½ng ti®n xu¤t

thª ta lÕi vô ích. Hai ð߶ng m¤t cä thì tµi n£ng khó mà thoát cho khöi. Suy nghî nhß thª m¾i th¤y chï còn có cách th߶ng hành Ph§t ðÕo trong tråm ngàn ð¶i kiªp, kh¡p ðµ chúng sanh trong m߶i

phß½ng ba ð¶i. Nhß v§y thì không phäi chï cha m© mµt ð¶i, mà song thân nhi«u kiªp ð«u ðßþc siêu thoát; không phäi chï song thân mµt ng߶i, mà cha m© t¤t cä cùng ðßþc siêu thång. Ðó là lý do thÑ

hai cüa sñ phát b° ð« tâm.

 

Nh¾ ½n sß trß·ng là thª nào? Cha m© tuy sinh dßÞng thân ta, nhßng nªu không có sß trß·ng thª gian thì không biªt l­ nghîa, không có sß trß·ng xu¤t thª thì không hi¬u Ph§t pháp. L­ nghîa không biªt thì khác gì c¥m thú, Ph§t pháp không hi¬u thì cûng nhß phàm tøc. Nay ta ðßþc biªt qua loa v« l­ nghîa, ðßþc hi¬u s½ lßþc v« Ph§t pháp, gi¾i pháp th¤m mình, ca sa phü thân, hªt thäy ân ðÑc ¤y ð«u nh¶ sß trß·ng mà có ðßþc. V§y nªu ta chï c¥u quä v¸ nhö nh£t thì chï ích lþi ðßþc cho bän thân mà thôi. Hãy theo ðÕi

th×a, nguy®n ß¾c ích lþi hªt thäy chúng sanh. Nhß thª thì sß trß·ng thª gian cûng nhß sß trß·ng xu¤t thª ð«u ðßþc ích lþi mà ta cung hiªn. Ðó là lý do thÑ ba cüa sñ phát b° ð« tâm.

 

Nh¾ ½n thí chü là thª nào? Chúng ta ngày nay, m÷i thÑ nhu yªu ðâu phäi cüa mình. C½m cháo ba bu±i, qu¥n áo b¯n mùa, t§t b¸nh c¥n dùng, thân mi®ng tiêu thø, toàn xu¤t t× sÑc lñc kë khác mà ðem ðªn cho ta hß·ng døng. H÷ d¯c sÑc cày c¤y, vçn khó nuôi mi®ng, ta ng°i không mà ån, còn không v×a ý. H÷ d®t ðan mãi hoài mà vçn ch¸u kh¯n kh±, còn ta b§n m£c th×a thäi mà không biªt thß½ng tiªc. H÷ nhà tranh cØa lá, cñc nh÷c su¯t ð¶i, còn ta phòng l¾n sân rµng, thong thä cä nåm. Ðem cái cñc nh÷c cüa h÷ cung phøng cái an nhàn cho ta, làm sao yên bøng. L¤y cái nhu døng cüa ng߶i cung c¤p cái thân xác cüa mình, làm sao hþp l¨. Do ðó, tr× phi v§n døng song song cä hai thÑ bi trí, trang nghiêm ð°ng ð«u cä hai m£t phß¾c tu®, ð¬ thí chü nh¶ ½n, chúng sanh ðßþc phß¾c, thì dçu gÕo chï mµt hÕt, väi chï mµt t¤c ði næa, vçn có

ph¥n trong sñ trä nþ, vçn khó tránh trong quä báo x¤u. Ðó là lý do thÑ tß cüa sñ phát b° ð« tâm.

 

Nh¾ ½n chúng sanh là thª nào? Ta v¾i chúng sanh, t× bao kiªp ðªn gi¶, ð¶i ð¶i làm cha m© nhau, có ½n v¾i nhau. Nay tuy cách ð¶i m¶ ám, không biªt nhau ðßþc, nhßng l¤y l¨ mà suy cÑu thì làm sao có

th¬ không có sñ báo b±. Ngày nay là thú v§t, nhßng biªt ðâu ngày trß¾c ta ðã không là con cái cüa chúng. Hi®n tÕi là vi sinh, nhßng biªt ðâu quá khÑ chúng ðã không là cha m© cüa ta. Th߶ng th¤y nhö mà xa cha m© thì l¾n lên ðã quên hªt hình dáng song thân, hu¯ng chi cha m© bà con ð¶i trß¾c, thì ngày nay kë h÷

Trß½ng ng߶i h÷ Vß½ng, khó mà nh¾ nhau cho ðßþc. H÷ gào thét trong ð¸a ngøc, ng¤t ngß trong ngÕ quï, th¯ng kh± ai biªt, ðói khát kêu ai. Ta dçu không th¤y không nghe, nhßng h÷ t¤t c¥u cÑu c¥u v¾t. Kinh m¾i dÕy ðßþc vi®c ¤y, Ph§t m¾i tä rõ cänh này, còn kë tà kiªn thì ðâu có ðü sÑc mà biªt. Nên b° tát nhìn sâu kiªn cûng th¤y toàn là cha m© quá khÑ và chß Ph§t v¸ lai, th߶ng nghî cách lþi ích cho chúng và th߶ng nh¾ trä ½n cho chúng. Ðó là lý do thÑ nåm cüa sñ phát b° ð« tâm.

 

Nh¾ kh± sinh tØ là thª nào? Ta v¾i chúng sanh, bao kiªp ðªn gi¶, · mãi trong phÕm vi sinh tØ, chßa ðßþc siêu thoát. Không · trong loài ng߶i thì · trên loài tr¶i, hªt · thª gi¾i này thì · thª gi¾i khác, ra vào ðü cách, lên xu¯ng li«n li«n. Thoáng cái làm tr¶i, thoáng cái làm ng߶i, thoáng cái làm ð¸a ngøc, ngÕ quï,

súc sanh. CØa ðen sáng ra chi«u vào, hang s¡t m¾i thoát lÕi sa. Lên núi ðao thì cä mình không còn mänh da nguyên v©m, víu cây kiªm thì mµt vuông mµt t¤c cûng b¸ c¡t xä. S¡t nóng không hªt ðói, mà nu¯t vào thì ruµt gan nát cä, ð°ng sôi ðâu khöi khát, mà u¯ng vào thì xß½ng th¸t tan hªt. Cßa s¡t mà xä thì xä ra là li«n lÕi, gió quái mà th±i thì chªt r°i lÕi s¯ng ngay. Trong thành lØa dæ chï nghe cái thäm thét gào, trên bàn chßng nß¾ng toàn nghe cái tiªng th¯ng thiªt. Bång tuyªt ðông lÕi thì xanh nhß sen xanh hªt nhøy, máu th¸t rã ra thì ðö nhß sen ðö m¾i n·. TÕi ð¸a ngøc, mµt ðêm chªt s¯ng th߶ng b¸ ðªn cä vÕn l¥n, cûng · ðó, mµt bu±i th¯ng kh± mà nhân gian ðã tråm nåm. Mãi hoài làm cho ngøc t¯t m®t nh÷c, nhßng có ai ch¸u nghe Diêm vß½ng khuyên bäo. Khi ch¸u m¾i biªt quá kh±, dçu h¯i h§n cûng ðâu có k¸p; lúc thoát thì lÕi quên ngay, sñ tÕo nghi®p vçn y nhß cû. Ðánh con l×a ðªn ð± máu, ðâu biªt ðó là cái thäm cüa m© mình; lôi con heo ðªn lò th¸t, nào hay ðích th¸ cái ðau cüa cha ta. Ån th¸t con ruµt mà không biªt, Vån

vß½ng còn nhß thª; ån th¸t cha m© mà không hay, phàm phu ð«u nhß v§y. жi trß¾c ½n nghîa mà ð¶i nay thành oán thù, ngày xßa oán thù mà ngày nay thành ruµt th¸t. Quá khÑ là m© mà hi®n tÕi là vþ, túc thª là cha mà hi®n ti«n là ch°ng. Nªu có cái trí túc mÕng ð¬ biªt thì th§t ðáng h± ðáng th©n, nªu có con m¡t thiên nhãn ð¬ nhìn thì quä ðáng c߶i ðáng thß½ng. Trong r×ng d½ b¦n mà m߶i tháng b¸ gói lÕi thì th§t khó ch¸u, · ch² máu huyªt mà mµt l¥n b¸ d¯c xu¯ng quä th§t ðáng thß½ng. Nhö thì ngây ngô, trß¾c m£t sau lßng cûng chÆng rõ, l¾n lên hi¬u biªt, tham lam døc v÷ng ð«u tñ hi®n. Nhßng, thoáng cái là già b¸nh truy t¥m, ch¯c lát mà chªt chóc hi®n ðªn. B¤y gi¶, gió v¾i lØa giao tranh nên tâm thÑc b¤n loÕn trong ðó, khí v¾i huyªt ki®t lñc nên da th¸t teo khô t× ngoài, không mµt sþi lông nào mà không nhß b¸ chích ð¯t, không mµt k¨ huy®t nào mà không nhß b¸ c¡t xä. Con rùa ðem n¤u, sñ thoát vö cüa nó tß½ng ð¯i còn d­; nghi®p thÑc lúc tàn, sñ thoát xác cüa nó quä th§t quá khó. Tâm không phäi chü th¬ vînh vi­n nên in nhß thß½ng khách bôn ba ðü ch², thân không có hình dáng c¯ ð¸nh nên khác nào phòng ¯c thay ð±i ðü cách. Bøi cä thª gi¾i cûng khó sánh thân luân h°i, nß¾c cä ðÕi dß½ng vçn không b¢ng l®

bi®t ly. Xß½ng mà ch¤t thì h½n núi cao, thây mà s¡p thì tràn m£t ð¤t. Giä sØ không ðßþc nghe l¶i Ph§t thì vi®c ¤y ai th¤y ai nghe, chßa ðßþc ð÷c vån Kinh thì l¨ này ai hay ai biªt. V§y mà có kë ho£c vçn tham luyªn nhß cû, si mê nhß xßa, thì chï e r¢ng muôn kiªp ngàn ð¶i m¾i ðßþc làm ng߶i, nhßng mµt l¥n hß höng là

hß höng ðªn cä tråm kiªp. Thân th¬ con ng߶i khó ðßþc mà d­ m¤t, thì gi¶ quí báu d­ trôi mà khó kéo. R°i ð߶ng hß¾ng m¶ m¸t, bi®t ly mãi hoài, ác báo tam ð° lÕi phäi tñ ch¸u, th¯ng kh± hªt nói mà ai ch¸u thay. Mô tä ðªn ðây, há chÆng bu¯t dÕ. Vì v§y, hãy tri®t dòng sinh tØ, vuþt b¬ ái døc, ð¬ mình cùng ng߶i thoát, cùng lên b¶ giác. Hªt thäy công vi®c phi th߶ng trong bao ð¶i kiªp s¡p ðªn ð«u b¡t ngu°n t× c½ hµi này. Ðó là lý do thÑ sáu cüa sñ phát b° ð« tâm.

 

Tr÷ng linh tánh cüa mình là thª nào? Nh¤t tâm hi®n ti«n cüa chúng ta cùng ngay v¾i ðÑc Thích ca thª tôn không khác. V§y mà tÕi sao Thª tôn t× vô lßþng kiªp s¾m thành chánh giác, còn chúng ta thì ngu si thác loÕn, vçn làm phàm phu. Thª tôn thì có vô lßþng th¥n thông tu® giác, công ðÑc trang nghiêm, còn chúng ta chï có vô biên nghi®p chß¾ng phi«n não, sinh tØ th¡t buµc. Tâm tánh duy nh¤t mà mê ngµ lÕi mµt tr¶i mµt vñc. L£ng ði mà nghî m¾i th¤y khä sï. Ng÷c báu vô giá lún xu¯ng bùn l¥y mà nÞ coi nhß ngói gÕch,

không chút quí tr÷ng. Hãy v§n døng vô lßþng thi®n pháp mà ð¯i tr¸ vô biên phi«n não. Tu ðÑc có công, tánh ðÑc m¾i lµ. B¤y gi¶ thì nhß ng÷c báu ðßþc rØa, treo trên phß¾n cao, ánh sáng rñc rÞ, chói l¤p t¤t cä. Thª m¾i g÷i là không phø sñ giáo hóa cüa Ph§t, không phø tánh linh thiêng cüa mình. Ðó là lý do thÑ bäy cüa sñ phát b° ð« tâm.

 

Sám h¯i nghi®p chß¾ng là thª nào? Kinh dÕy, phÕm mµt kiªt la cûng ð÷a ð¸a ngøc b¢ng nåm tråm tu±i th÷ cüa b¯n Thiên vß½ng. Kiªt la là tµi nhö mà b¸ quä báo ðªn thª, hu¯ng chi tµi n£ng, quä báo th§t khó tä. Nay chúng ta, h¢ng ngày, m²i mµt cØ chï cûng nhß m²i mµt ðµng tác, luôn luôn trái v¾i gi¾i lu§t, m²i mµt bæa ån cûng nhß m²i mµt l¥n u¯ng, th߶ng th߶ng phÕm vào thi la. Mµt ngày tµi l²i phÕm vào, theo l¨ cûng ðã vô lßþng, hu¯ng chi tr÷n ð¶i nhi«u kiªp, tµi l²i phát ra quä báo khó mà nói hªt. Hãy l¤y ngû

gi¾i mà nói, thì m߶i ng߶i ðã có ðªn chín kë vi phÕm, bày tö thì ít mà d¤u diªm lÕi nhi«u. Ngû gi¾i chï là gi¾i tÕi gia mà còn không giæ ðü, hu¯ng chi các gi¾i sa di, tÖ kheo, b° tát, thôi thì khöi nói. Höi cái tiªng thì nói là tÖ kheo, höi cái th§t thì hãy còn chßa ðü làm ßu bà t¡c, nhß thª mà không x¤u h± ðßþc sao. Phäi

biªt, gi¾i Ph§t không th÷ thì thôi, th÷ thì không ðßþc phÕm, vì không phÕm thì thôi, phÕm thì chung cøc t¤t b¸ sa lÕc. Tr× phi cäm thß½ng thân mình, lÕi xót xa kë khác, thân và mi®ng cùng bi thiªt, tiªng và l® ð«u tuôn ð±, ð¬ kh¡p vì chúng sanh kh¦n c¥u sám h¯i, thì ngàn ð¶i muôn kiªp ác báo cûng khó tránh cho khöi.

Ðó là lý do thÑ tám cüa sñ phát b° ð« tâm.

 

C¥u sinh t¸nh ðµ là thª nào? Tu hành cõi này thì sñ tiªn ðÕo r¤t khó, vãng sinh cõi kia thì sñ thành Ph§t cûng d­. D­ nên mµt ð¶i ðã có th¬ th¤u ðáo, khó nên l¡m kiªp vçn chßa ch¡c hoàn thành. Do ðó mà thánh ngày xßa, hi«n ngày trß¾c, ai cûng khuynh hß¾ng; kinh cä ngàn, lu§n cä vÕn, ðâu cûng chï qui. Quä th§t sñ tu hành trong th¶i kÏ mÕt pháp này, không có cách nào h½n pháp ¤y. Có ði«u kinh lu§n ðã nói, ði«u lành mà tính ch¤t nhö thì không th¬ vãng sanh, cái phß¾c mang tính ch¤t l¾n m¾i ch¡c ch¡n ðªn ðßþc. Cái phß¾c mang tính ch¤t l¾n thì không chi b¢ng sñ ch¤p trì danh hi®u, ði«u lành hàm tính ch¤t to thì không chi b¢ng sñ phát tâm rµng l¾n. Nên nh¤t tâm ch¤p trì danh hi®u cüa Ph§t h½n cä sñ b¯ thí ðªn tråm nåm, nh¤t ni®m phát tâm b° ð« rµng l¾n vßþt cä sñ tu hành trong nhi«u kiªp. Lý do là vì ni®m Ph§t v¯n mong làm Ph§t, v§y tâm l¾n không phát thì có ni®m cûng không làm gì, phát tâm v¯n ð¬ tu hành, v§y t¸nh ðµ không sanh thì có phát cûng d­ thoái chuy¬n. Nên gieo gi¯ng b° ð«, cày b¢ng cái cày ni®m Ph§t, thì trái hÕt

tu® giác tñ nhiên l¾n lên; ng°i thuy«n ðÕi nguy®n, nh§p vào b¬ cä t¸nh ðµ, thì tây phß½ng cñc lÕc quyªt ð¸nh vãng sanh. Ðó là lý do thÑ chín cüa sñ phát b° ð« tâm.

 

Làm cho Ph§t pháp t°n tÕi lâu dài là thª nào? Thª tôn cüa ta, t× vô lßþng kiªp, vì ta mà tu ðÕo b° ð«, khó làm làm ðßþc, khó nhçn nhçn n±i, nhân tr÷n v©n, quä ð¥y ðü, m¾i ðßþc thành Ph§t. Ph§t thành r°i, ngài giáo hóa châu ðáo, và nh§p vào niªt bàn. Nay thì th¶i kÏ Ph§t pháp nguyên ch¤t và th¶i kÏ Ph§t pháp tß½ng tñ ðã m¤t t¤t cä, còn lÕi chï là th¶i kÏ Ph§t pháp cu¯i cùng. Ph§t pháp có ðó mà hành trì vô nhân, tà chánh b¤t phân, ðúng sai h±n tÕp, tranh dành nhân ngã, c¥u trøc danh lþi. M· m¡t ra là th¤y nhan nhãn, cä thiên hÕ ð«u nhß v§y. ChÆng ai biªt Ph§t là bñc nào, Pháp là nghîa gì, Tång là ng߶i chi. Suy tàn ðªn thª, b¤t nhçn nói ðªn. M²i khi nghî ngþi, b¤t giác r½i l®. Thân làm con Ph§t mà ta không th¬ báo ðáp ân ðÑc cüa ngài. Trong vô ích cho mình, ngoài vô ích cho ng߶i, s¯ng vô ích ðß½ng th¶i, chªt vô ích mai h§u. Tr¶i cao cûng không che ta n±i, ð¤t dày cûng khó ch· ta ðßþc. Tµi nhân cñc tr÷ng, phi ta thì ai. Vì thª mà ðau ð¾n không th¬ nhçn n±i, nhßng toan tính thì lÕi không th¤y có cách gì khác h½n, nên quên ngay tß cách quê k®ch, phát li«n tâm chí rµng l¾n. Nhß thª thì dçu không th¬ vãn h°i mÕt v§n ngay lúc này,

nhßng quyªt có th¬ hµ trì Ph§t pháp trong mai sau. Nên hþp cùng thi®n hæu, qui tø ðÕo tràng, soÕn thu§t sám pháp, l§p pháp hµi này, phát ðÕi nguy®n ðªn b¯n mß½i tám ði«u mà nguy®n nnào cûng hóa ðµ chúng sanh, mong thâm tâm su¯t tråm ngàn ð¶i kiªp mà tâm nào cûng có th¬ làm Ph§t, kh·i ð¥u t× ngày hôm nay cho ðªn cùng t§n biên cß½ng thì gian. Hªt mµt ð¶i này thì nguy®n sanh Cñc lÕc, lên chín ph¦m xong thì tr· lÕi Ta bà. Mong sao m£t tr¶i Ph§t pháp sáng lÕi, cØa ngõ Ph§t pháp m· næa, ð¬ tång gi¾i ðßþc trong

l£ng · cõi này, dân chúng ðßþc tiªp hóa ngay n½i ðây, v§n hµi nh¶ ðó mà kéo dài thêm næa, Ph§t pháp vì v§y mà t°n tÕi lâu b«n. Ðó là ßu tß chân thành, tha thiªt ¤p ü. Ðó là lý do thÑ m߶i cüa sñ phát b° ð« tâm.

 

Nhß v§y m߶i lý do ðã biªt, tám s¡c thái ðã rõ, thì khuynh hß¾ng có l¯i, khai phát có ch². Chúng ta ðã ðßþc thân th¬ nhân loÕi, · ch² vån hóa, giác quan ki®n toàn, c½ th¬ thanh thoát, tín tâm ð¥y ðü ðã có, ma chß¾ng may m¡n lÕi không. Hu¯ng chi còn ðßþc xu¤t gia, ðßþc th÷ cø túc gi¾i, ðßþc g£p ðÕo tràng, ðßþc nghe Ph§t pháp, ðßþc chiêm bái xá lþi, ðßþc tu t§p sám pháp, ðßþc hµi ngµ thi®n hæu, ðßþc hoàn cänh t¯t ð©p. Nhß v§y nªu ngày nay không phát tâm rµng l¾n nhß trên, thì còn ch¶ ðªn ngày nào.

 

Cúi xin ðÕi chúng thß½ng cho thành tâm ngu muµi cüa tôi, xét cho chí nguy®n kh± s· cüa tôi, mà cùng l§p nguy®n ¤y, cùng phát tâm này. Chßa phát thì nay phát, phát r°i thì tiªn tri¬n, tiªn tri¬n r°i thì liên tøc. Ð×ngsþ khó mà khiªp häi, lùi bß¾c, ð×ng cho d­ mà khinh th߶ng, h¶i hþt, ð×ng ham mau mà không lâu

b«n, ð×ng biªng nhác mà thiªu dûng tiªn, ð×ng u¬ oäi mà không ph¤n kh·i, ð×ng ch¥n ch¶ mà kÏ h©n mãi, ð×ng vì trí tu® thiªu thông minh mà nh¤t thiªt không lßu ý, ð×ng vì trình ðµ thiªu lanh l© mà tñ khinh không có ph¥n. Nhß tr°ng cây, tr°ng lâu thì r­ cÕn ngày càng xu¯ng sâu; nhß mài dao, mài mãi thì dao ðùi cûng thành bén s¡c; không th¬ vì cÕn mà không tr°ng, m£c cây khô héo, vì ðùi mà không mài, ð¬ dao vô døng.

 

LÕi næa, nªu cho tu là kh± s· thì không biªt nhác lÕi còn kh± h½n. Tu thì khó nh÷c tÕm th¶i mà an vui vînh vi­n, còn nhác thì mµt ð¶i thß thä nhßng l¡m kiªp kh± ðau. Hu¯ng chi l¤y pháp môn t¸nh ðµ làm thuy«n tàu thì lo gì thoái chuy¬n, l¤y tu® giác vô sanh làm sÑc nhçn thì sþ gì khó khån. Nên biªt, tµi nhân ð¸a ngøc mà còn phát b° ð« tâm t× kiªp trß¾c, hu¯ng chi ðã làm ng߶i, lÕi làm con Ph§t, mà không l§p ðÕi nguy®n ngay trong ð¶i này. Vô thï ôn mê, cái gì qua r°i ðã không th¬ cän, thì ngày nay tïnh ngµ, nhæng cái s¨ ðªn còn có th¬ theo. Mê mà chßa tïnh, c¯ nhiên ðáng thß½ng, biªt mà không làm, m¾i càng ðáng tiªc. H­ sþ cái kh± ð¸a ngøc thì sñ tinh tiªn tñ sinh, nh¾ cái mau chªt chóc thì tính biªng nhác tñ di®t. Ði«u c¥n thiªt là l¤y Ph§t pháp làm roi døc, l¤y thi®n hæu làm tay d¡t, trong c½n vµi vã cûng không tách r¶i, su¯t cä mµt ð¶i vçn c¯ bám víu, thì không làm gì còn có sñ thoái chuy¬n ðßþc næa. Ð×ng nói chï nghî mµt thoáng là nhö nh©, ð×ng cho m¾i nguy®n mà thôi là vô ích. Tâm chân thì sñ th§t, nguy®n rµng thì hÕnh sâu. Không gian ðâu có l¾n, tâm vß½ng m¾i l¾n. Kim cß½ng ðâu có ch¡c, nguy®n lñc m¾i ch¡c. ÐÕi chúng quä th§t không bö l¶i tôi, thì bà con giác ngµ t× ðây kªt hþp, bÕn hæu sen vàng t× ðây kªt giao, s· nguy®n ð°ng sanh t¸nh ðµ, ð°ng th¤y Di ðà, ð°ng hóa chúng sanh, ð°ng thành chánh giác. Nhß v§y thì biªt ðâu bâm hai tß¾ng häo và tråm phß¾c trang nghiêm sau này chÆng b¡t ð¥u t× sñ phát tâm l§p nguy®n trong ngày hôm nay.

Nguy®n cùng ðÕi chúng chung nhau n² lñc, nhß thª th§t vô cùng may m¡n.

 

 

PHž LžC 1: Giäi thích t× ngæ "Phát b° ð« tâm"

 

Phát b° ð« tâm là cån bän cüa vi®c h÷c Ph§t, nhßng b° ð« là gì, b° ð« tâm là thª nào, phát b° ð« tâm cách nào, cä ba câu höi ¤y vçn c¥n phäi giäi thích.

 

I. Giäi thích "B° Ы"

 

1. Danh nghîa cüa b° ð«: Danh nghîa cüa b° ð« tÑc là ð¸nh nghîa v« chæ ¤y. B° ð« là d¸ch âm PhÕn ngæ Bodhi. D¸ch ý chæ này, nhi«u ch² nói phái cû d¸ch là ðÕo, phái m¾i d¸ch là giác. Nhßng cû là ai, không th¤y chï rõ, còn m¾i thì chính là ngài Huy«n Trang.  Chæ ðÕo có hai nghîa: nghîa thông th߶ng là ð߶ng, nghîa suy di­n là ðÑc lý (bän th¬ siêu vi®t). B° ð« mà d¸ch là ðÕo, là l¤y cái nghîa ðÑc lý, và ðÑc lý ¤y chính là s· y cüa b° ð« s¨ nói · nghîa thÑ 8.

 

B° ð« mà d¸ch là giác, là cái giác trong chæ giác ngµ. Tuy giác là nghîa chính cüa b° ð«, nhßng không bao hàm ðßþc nghîa ðÑc lý, hu¯ng chi còn có th¬ lçn lµn v¾i cäm giác, tri giác, ác giác, là nhæng cái giác trái v¾i b° ð«. T¤t cä cái giác này, ð¯i v¾i b° ð«, ðích th¸ g÷i là mê. Do ðó, b° ð« là giác, nhßng là cái giác

ch¯ng mê, hªt mê, cái giác thu¥n chính m¾i là nghîa chæ b° ð«.

 

Vì nghîa cüa chæ b° ð« nhß trên ðây nên ngài La Th§p ðã d¸ch là vô thßþng trí tu® - tu® giác siêu vi®t (Trí ðµ lu§n cu¯n 44), và ngài Tång Tri®u cho biªt không có chæ nào h½n ð¬ d¸ch, vì b° ð« là cái chân trí giác ngµ bän th¬ siêu vi®t mµt cách chính xác (Duy ma kinh chú).

 

2. LoÕi bi®t cüa b° ð«: LoÕi bi®t cüa b° ð« là phân loÕi v« tu® giác ¤y. B° ð« là giác, giác thì phäi hªt mê. Nên giác hi®n hành thì mê phäi tiêu di®t. Do ðó mà phäi là tu® giác cüa li®t v¸ thánh giä hªt mê m¾i là b° ð«. Ngoài ra, không có tu® giác cüa ai ðßþc g÷i b¢ng danh hi®u ¤y. Thánh giä hªt mê có th¬ phân ra ba, nên b° ð« có ba loÕi khác nhau, ðó là Thanh vån b° ð«, еc giác b° ð«, Vô thßþng b° ð«.

 

3. Tñ tánh cüa b° ð«: Tñ tánh, hay tñ th¬ tß¾ng, · ðây nghîa là bän thân. Bän thân b° ð«, theo tam th×a c÷ng pháp, tÑc là cä ba loÕi b° ð«, thì nó là vô l§u tu® (tu® này chính là tu® tâm s· trong 5 tâm s· bi®t cänh); còn theo ðÕi th×a b¤t c÷ng pháp, tÑc riêng vô thßþng b° ð«, thì nó là 4 trí thanh t¸nh.

 

L¤y 4 trí thanh t¸nh làm b° ð« thì th§t tam th×a thánh giä chßa ðßþc g÷i là b° ð«, vì l¨ Thanh vån và еc giác chßa phäi biªn tri, còn B° tát chßa phäi vô thßþng, mà phäi vô thßþng chánh biªn

giác cüa Ph§t ð¸a m¾i th§t là b° ð«. Nhß v§y, nói tam th×a b° ð« chï là bình ðÆng tß¾ng, nói vô thßþng b° ð« m¾i là thù th¡ng tß¾ng. Thù th¡ng tß¾ng có nghîa viên mãn cä 4 trí, còn bình ðÆng tß¾ng có nghîa chï ðßþc mµt ph¥n cüa di®u quán sát trí trong 4 trí ¤y. L¤y di®u quán sát trí mà nói b° ð« thì cä tam th×a ð«u ðßþc g÷i là b° ð«, nhßng l¤y cä 4 trí mà nói b° ð« thì chï Ph§t ð¸a m¾i ðßþc g÷i là b° ð« thôi.

L¤y 4 trí làm b° ð«, nghîa này Thiên thai tôn g÷i là "th§t trí b° ð«".

 

Tuy nhiên, l¤y 4 trí làm bän thân b° ð« chï là thuyªt cüa Duy thÑc. Ngoài thuyªt này, Câu xá lu§n nói là 2 trí, M§t giáo nói là 5 trí, ð£c bi®t và quan tr÷ng, Trí ðµ lu§n nói là 3 trí.

 

4. Tß½ng ßng cüa b° ð«: Tß½ng ßng cüa b° ð« là nói v« phø thuµc cüa tu® giác ¤y. Nhß ai n¤y ð«u biªt, toàn bµ tâm thÑc chia ra ba h® th¯ng, là ð® bát thÑc, ð® th¤t thÑc và ti«n løc thÑc. Ba h® th¯ng cüa thÑc khi chuy¬n thành trí thì lÕi có 4 h® th¯ng g÷i là 4 trí: ðÕi viên cänh trí (ð® bát thÑc), bình ðÆng tánh trí (ð®

th¤t thÑc), di®u quán sát trí (ð® løc thÑc) và thành s· tác trí (ti«n ngû thÑc). Nói tß½ng ßng cüa b° ð« là nói tâm vß½ng tâm s· cüa 4 trí này.

 

Nhß trên ðã nói, bän thân cüa 4 trí ðích th¸ là vô l§u tu®. Khi chuy¬n thÑc thành trí, thì vì ð« cao trí nên dçu vô l§u tu® chï là tu® tâm s· trong 5 tâm s· bi®t cänh, vçn giáng thÑc xu¯ng làm tâm vß½ng tß½ng ßng v¾i nó, ðßa nó lên làm chü và g÷i là trí.  Tâm vß½ng tâm s· tß½ng ßng v¾i 4 trí, trí nào cûng có 21 thÑ:

 

tâm vß½ng: tÑc thÑc cüa nó, 1.

 

tâm s·: bi®t cänh, 4.

 

biªn hành, 5.

 

thi®n pháp, 11.

 

5: Nång sinh cüa b° ð«: Nång sinh là nhæng cái có khä nång phát sinh, tÑc là duyên. B° ð« hi®n hành là do tiêu di®t mê, v§y nó cûng là pháp duyên sinh. Duyên sinh b° ð«, nhß các pháp khác, cûng có:

 

Nhân duyên: chüng tØ cüa vô l§u tu® (loÕi bän hæu).

 

Tång thßþng duyên: thi®n hæu (Ph§t, B° tát, sß trß·ng, ð°ng h÷c) và thánh giáo (Ph§t pháp).

 

ÐÆng vô gián duyên: sñ liên tøc dçn sinh vô l§u tu® cüa hæu l§u thi®n.

 

S· duyên duyên: cänh thánh ðã quán tß·ng và cänh kh± ðã th¤y nghe.

 

B¯n duyên này chï là t±ng møc. Chi tiªt cüa duyên sinh b° ð« còn nhi«u næa, nhß kinh lu§n ðã ð« c§p không ít.

 

6. S· ðoÕn cüa b° ð«: S· ðoÕn là nhæng thÑ b¸ tiêu di®t, g÷i là chß¾ng. Ðßþc b° ð« nghîa là ðßþc thánh quä. Do ðó, d¥u sñ ðßþc thánh quä cüa các v¸ hæu h÷c vçn có th¬ g÷i là ðßþc b° ð«. Nên s½ quä s¡p lên cüa nh¸ th×a, s½ ð¸a s¡p lên cüa ðÕi th×a, ð«u do b° ð« tiêu di®t chß¾ng cüa nó mà thñc hi®n. Chß¾ng ¤y là gì, và trí nào tiêu di®t chß¾ng ¤y?

 

- — nh¸ th×a, phi«n não chß¾ng là s· ðoÕn, b° ð« trí ph¥n sinh không là nång ðoÕn.

 

- — ðÕi th×a, s½ ð¸a thì l¤y ph¥n phân bi®t cüa phi«n não chß¾ng và s· tri chß¾ng làm s· ðoÕn, ðªn Ph§t ð¸a thì l¤y ph¥n chüng tØ cüa 2 chß¾ng ¤y làm s· ðoÕn, còn nång ðoÕn là cä 4 trí cüa b° ð« (g°n cä 2 ph¥n sinh không và pháp không).

 

Lu§n nói, b° ð«, b° ð« ðoÕn và b° ð« xÑ ð«u g÷i là b° ð«. B° ð« là tñ tánh và tß½ng ßng cüa nó (tÑc nghîa thÑ 3 và nghîa thÑ 4 · trên) b° ð« ðoÕn là s· ðoÕn cüa nó (tÑc nghîa thÑ 6 · ðây) b° ð« xÑ là s· duyên cüa nó (tÑc nghîa thÑ 7 · sau).

 

Khi hai chß¾ng ðã ðoÕn, có nghîa ðã ðoÕn ho£c: ho£c ðoÕn thì nghi®p không còn, và kh± (tÑc sanh tØ luân h°i) cûng ch¤m dÑt.

 

7. S· duyên cüa b° ð«: S· duyên là nhæng ð¯i tßþng b¸ biªt, g÷i là cänh. Nhß ðã nói, 4 trí b° ð« tß½ng ßng v¾i t¤t cä tâm vß½ng tâm s· v§y, v§y hªt thäy ð¯i tßþng cüa tâm vß½ng tâm s· ð«u là s· duyên cüa b° ð«, có nghîa b° ð« không pháp nào không biªt. B° ð« lÕi còn tñ biªt tñ tánh (bän thân) cüa nó, vì nó là pháp vô l§u. Nhß v§y, tâm vß½ng tâm s· thu¥n tính ch¤t vô l§u cüa các ð¤ng Vô thßþng chánh biªn tri có khä nång giác ngµ t¤t cä, có nghîa t¤t cä các pháp ð«u là ð¯i tßþng cüa 4 trí b° ð«. Tuy nhiên, vçn có mµt chút khác bi®t trong ðó, là thành s· tác trí chï duyên tøc không duyên chân, còn 4 trí khác thì tñ tha ð«u biªt, chân tøc ð«u ngµ. Do ðó mà trí cüa Ph§t ðã biªn tri cänh gi¾i cüa mình, lÕi biªn tri cänh gi¾i chúng sanh, cä ðªn chân nhß cûng là s· duyên cüa vô phân bi®t trí cüa Ph§t.

 

8. S· y cüa b° ð«: S· y là ch² y cÑ, tÑc bän th¬. B° ð« là pháp do duyên sinh thì cûng là pháp do duyên di®t, có nghîa b° ð« sinh di®t ngay trong t×ng sát na. Nhßng, b° ð« sinh di®t mà vçn liên tøc là nh¶ thân chÑng chân nhß, tÑc bän th¬ b¤t sinh di®t. B° ð« lÕi không mµt sát na nào không tß½ng ßng v¾i chân nhß, nên b° ð« luôn luôn hi®n hành.

 

Bän th¬ chân nhß mà b° ð« y cÑ này, Thiên thai tôn g÷i là "chân tánh b° ð«".

 

9. S· kh·i cüa b° ð«: S· kh·i là nhæng cái ðßþc phát kh·i ra. Nhæng cái b° ð« phát kh·i chính là nhæng gì Ph§t ð¸a phát hi®n. Nhæng cái ¤y là thân ðµ (c½ th¬ và vû trø) cüa Ph§t ð¸a. Thân ðµ này g°m có tñ th÷ døng (ð°ng ðÆng pháp gi¾i), tha th÷ døng (cho th§p ð¸a b° tát) và th¡ng Ñng hóa (cho các thánh giä khác), li®t Ñng hóa (cho cä phàm thánh). ThÑ 1 là thù th¡ng tß¾ng cüa ðÕi th×a, thÑ 2, 3 và 4 là bình ðÆng tß¾ng, quán thông nhân quä, ðÕi th×a và ti¬u th×a.

 

10. S· tác cüa b° ð«: S· tác nghîa là vi®c làm. Vi®c b° ð« làm chính là vi®c làm cüa Ph§t mà kinh Pháp hoa ðã nói là khai th¸ tu® giác cüa Ph§t cho chúng sanh ngµ nh§p. Vì vi®c làm này, Ph§t hi®n làm ðªn cä r×ng ao (kinh иa tÕng), tôi t¾ (lu§n Kh·i tín). Nhß v§y, chúng sanh mà ðoÕn chß¾ng chÑng quä, t¤t cä ð«u do nång lñc phß½ng ti®n xu¤t t× nguy®n lñc ðÕi bi cüa Ph§t - ð«u là nång lñc cüa b° ð«.

 

Nghîa này cùng nghîa thÑ 9 · trên, Thiên thai tôn g÷i là "phß½ng ti®n b° ð«".

 

GIÄI THÍCH "B° Ы Tâm"

 

Trong nghîa loÕi bi®t (thÑ 2) ðã nói tam th×a ð«u là b° ð«, nhßng · ðây chï cån cÑ Vô thßþng b° ð« mà giäi thích v« b° ð« tâm.

 

1. B° ð« tâm nghîa là tâm c¥u b° ð«: Tâm c¥u vô thßþng b° ð« g÷i là b° ð« tâm, tâm ¤y là th® nguy®n, tÑc døc tâm s· trong 5 tâm s· bi®t cänh. Døc tâm s· không c¥u b° ð« cüa Thanh vån, еc giác và

B¯ tát, mà chï c¥u Vô thßþng b° ð«, nên g÷i là b° ð« tâm. Và nhß v§y, chæ phát trong t× ngæ phát b° ð« tâm có nghîa là l§p: l§p cái chí nguy®n mong c¥u vô thßþng b° ð«, g÷i là phát b° ð« tâm. Ðó là cái nghîa ð¥u tiên và quan tr÷ng nh¤t v« sñ phát b° ð« tâm cüa ng߶i h÷c Ph§t.

 

2. Tâm có b° ð« g÷i là b° ð« tâm: Tâm có b° ð« g÷i là b° ð« tâm, thì tâm ¤y chï cho t¤t cä tâm vß½ng tâm s· tß½ng ßng v¾i b° ð«. T¤t cä tâm này có cái tu® giác b° ð« nên g÷i là b° ð« tâm.

 

3. B° ð« là tâm g÷i là b° ð« tâm: B° ð« là tâm g÷i là b° ð« tâm, nghîa này có ba:

 

ThÑ nh¤t, tâm chï cho t¤t cä tâm vß½ng tâm s· tß½ng ßng v¾i b° ð«, b° ð« chï cho tu® tâm s·: trong t¤t cä

 

4 h® th¯ng tâm vß½ng tâm s· cüa 4 trí, h® th¯ng nào cûng có tu® tâm s· nên h® th¯ng nào cûng g÷i là b° ð« tâm.

 

ThÑ hai, tâm vçn chï cho t¤t cä tâm vß½ng tâm s·, b° ð« vçn chï cho tu® tâm s·: tu® tâm s· cûng là tâm nên g÷i là b° ð« tâm. Nhß mµt ng߶i cûng là ng߶i nên nói mµt ng߶i cûng là nói v« loài ng߶i. Nghîa này không ðáng quan tâm.

 

ThÑ ba, tâm vçn chï cho t¤t cä tâm vß½ng tâm s·, b° ð« chï cho nång duyên, ð£c tính cüa tâm vß½ng tâm s·. Уc tính này chính là cái mà ta g÷i là linh giác: tâm vß½ng tâm s· có linh giác b° ð« nên g÷i là b° ð« tâm.

 

II. GIÄI THÍCH "Phát B° Ы Tâm"

 

Chæ phát có nhi«u nghîa: phát sinh, phát kh·i, phát hi®n, phát tri¬n, phát minh. Làm thª nào ð¬ phát kh·i cái chí nguy®n mong c¥u Vô thßþng b° ð«? LÕi làm sao ð¬ phát sinh cho ðªn phát minh tu® giác b° ð«? Nói chung, làm cách nào ð¬ phát b° ð« tâm? Dß¾i ðây giäi thích v« 5 cách ¤y.

 

1. Tñ tánh phát: Tñ tánh phát là bän thân b° ð« tñ phát. Cách này có hai:

 

ThÑ nh¤t, bän thân ¤y là ð£c tính linh giác (nång duyên) cüa hªt thäy tâm vß½ng tâm s·. Linh giác tñ phát tri¬n thì s¨ thành toàn giác, g÷i là tñ tánh phát b° ð« tâm. Ði«u ðáng nói, ð£c tính tâm vß½ng tâm s· là linh giác (nång duyên), nên khi còn phi«n não thì ð£c tính ¤y cûng vçn y nguyên, nhßng phi«n não chï là hi®n tßþng thác loÕn, nhß b¸nh cûng là cüa c½ th¬, nhßng chï là thÑ hi®n tßþng th¤t th߶ng. Do ðó mà linh giác b° ð« cüa tâm không phát tri¬n thì tâm không bao gi¶ ±n ð¸nh ðßþc.

 

ThÑ hai,bän thân ¤y là chüng tØ vô l§u (loÕi bän hæu) cüa t¤t cä tâm vß½ng tâm s·. T¤t cä tâm vß½ng tâm s· vô l§u g÷i là b° ð«; chüng tØ vô l§u phát kh·i hi®n hành vô l§u, g÷i là tñ tánh phát b° ð« tâm.

 

2. Tß trþ phát: Tß trþ nghîa là h± trþ. Tñ tánh b° ð« mà tñ phát ðßþc là nh¶ sñ h± trþ. Sñ h± trþ này có 2: ThÑ nh¤t là thi®n hæu, là sñ giáo hóa cüa chß Ph§t và B° tát. ThÑ hai là thánh giáo, là sñ huân t§p cüa giáo lý trong ba tÕng. Cä 2 yªu t¯ này h± trþ cho sñ phát b° ð« tâm nên g÷i là tß trþ phát.

 

3. Thi®n cån phát: Các thi®n cån ðßþc thi®n hæu giáo hóa và thánh giáo huân t§p mà phát sanh và phát tri¬n, các thi®n cån ¤y tác ðµng và h± trþ cho thi®n tu® thành vô l§u tu®, vô l§u tu® thành vô thßþng b° ð«: ðó là thi®n cån phát b° ð« tâm.

 

4. ÐÆng lßu phát: ÐÆng lßu nghîa là bän thân tñ liên tøc phát tri¬n. Bän thân b° ð« là vô l§u tu®. Vô l§u tu® do hæu l§u tu® dçn ra, nghîa là chính bän thân vô l§u tu® tñ phát tri¬n t× hæu l§u ðªn vô l§u, phát tri¬n cho ðªn thành vô thßþng b° ð« thì g÷i là ðÆng lßu phát.

 

5. ÐoÕn chÑng phát: Là phát b° ð« tâm b·i sñ ðoÕn chß¾ng chÑng chân. Träi qua các ð¸a v¸ tu chÑng, h­ ðoÕn chß¾ng chÑng chân bao nhiêu, thì vô l§u hi®n hành, nghîa là b° ð« phát hi®n b¤y nhiêu. Do ðó, sñ ðoÕn chÑng phát là S½ ð¸a thì phát hi®n, các ð¸a thì phát tri¬n, cho ðªn Ph§t ð¸a thì cÑu cánh ðoÕn chÑng nên thành cÑu cánh phát b° ð« tâm.