иa V¸ Ng߶i Phø Næ 
Trong Giáo Lý ÐÑc Ph§t

Tác giä: Thích Næ Hu® Hß¾ng

Thích ghét m£c nhiên chuy®n cüa ð¶i
Næ nam phân bi®t thª gian n½i
Hu® tâm Ph§t tánh th߶ng tö rÕng
Hß¾ng t¾i chân nhß sáng tuy®t v¶i.

 

A. Dçn Nh§p:
- Khái quát phong trào Næ quy«n
B. Nµi Dung:
Chß½ng I: Phø næ trong các chª ðµ xã hµi th¶i Ph§t tÕi thª
1. Ng߶i phø næ trong tß tß·ng c± truy«n phß½ng Tây
2. Ng߶i phø næ trong quan ni®m c± truy«n phß½ng Ðông

Chß½ng II: Ng߶i phø næ trong giáo lý Ph§t giáo
1. Ph¦m hÕnh ng߶i phø næ ðßþc ð« cao
2. Quy«n bình ðÆng trên ba phß½ng di®n:
a) Bình ðÆng v« m£t hi®n tßþng xã hµi
b) Bình ðÆng v« m£t giáo ðoàn
c) Bình ðÆng v« m£t tu chÑng.

Chß½ng III: Tìm hi¬u mµt s¯ v¤n ð« dçn ðªn hi¬u sai v« ð¸a v¸ ng߶i phø næ trong giáo lý Ph§t Giáo
1. V¤n ð« Bát kïnh pháp.
2. MÕt pháp s¾m h½n 500 nåm (khi næ gi¾i xu¤t gia)
3. V¤n ð« ngû chß¾ng.

Chß½ng IV: Änh hß·ng Ph§t giáo ð¯i v¾i phø næ trong xã hµi.
1. Ph§t giáo v¾i phø næ trong ð¶i th߶ng
2. Ph§t giáo v¾i phong trào bình ðÆng nam næ hi®n nay.

C. Kªt Lu§n:
- Nh§n xét khách quan
- Kªt thúc v¤n ð«
 

A. Dçn Nh§p

Cuµc s¯ng là mµt chu²i dài b¤t t§n cüa nhæng v¤n ð« trong tß½ng quan ð¯i l§p: ðen tr¡ng, t¯t x¤u, thi®n ác, nam næ, .... t¤t cä luôn ð¯i ngh¸ch nhau. 

— mµt góc ðµ nào ðó, nªu khách quan mà nhìn chúng ta ch¡c ch¡n s¨ tìm ðßþc mµt sñ công b¢ng, bình ðÆng nào ðó. Nhßng thñc tª, khi ðã nói 'chúng ta nhìn' tÑc ðã nhu¯m màu ngã tính v¾i cái nhìn ðây cüa ta, là cüa ta, là tñ ngã cüa ta. Và ðó cûng chính là nguyên nhân cüa biªt bao sñ b¤t bình ðÆng, sñ kÏ th¸ màu da chüng tµc, ð£c bi®t là sñ phân bi®t nam næ.

Do v§y, khi nói ðªn phø næ ng߶i ta th߶ng nghî ngay ðªn nhæng phong trào ðòi bình quy«n, ðòi quy«n s¯ng, ðªn nhæng quan ni®m kÏ th¸ nam næ. Nhæng ý kiªn üng hµ hay ch¯ng ð¯i nhæng quan ni®m ¤y chia ra hai phe rõ r®t mà ng߶i bênh vñc sñ kÏ th¸ dî nhiên ða s¯ là phái nam, và ng߶i ch¯ng ð¯i sñ b¤t bình ðÆng thì luôn luôn là phái næ.

Tñu trung, v¥n ð« kÏ th¸ nam næ có th¬ so sánh v¾i v¤n ð« kÏ th¸ màu da, chüng tµc, nó bao hàm mµt sñ tranh ch¤p v« quy«n lþi và thª lñc.

Nhß chúng ta ðã biªt, trong khoäng b¯n mß½i nåm g¥n ðây phong trào næ quy«n (Feminism) không ng¾t làm sôi ðµng dß lu§n. Chï riêng v¾i t± chÑc Liên Hi®p Qu¯c, n¢m 1952 bän Tuyên Ngôn v« Quy«n chính tr¸ cüa Næ gi¾i ðßþc long tr÷ng tuyên khäi. Nåm 1975 ðßþc g÷i là nåm qu¯c tª Næ quy«n, và Liên Hi®p Qu¯c tri®u t§p Hµi ngh¸ Thª gi¾i và Næ quy«n tÕi Mexico.

Hµi ngh¸ ð¥u tiên v« Quy«n sinh sän làm m© và quy«n tñ do lña ch÷n ng×a thai, giæ thai hay phá thai h÷p tÕi Nairobi, Phi Châu nåm 1985. M߶i nåm sau, 1995, Liên Hi®p Qu¯c t± chÑc ÐÕi hµi Næ quy«n Thª gi¾i tÕi B¡c kinh, thü ðô nß¾c Trung hoa. Hµi ngh¸ kªt hþp mµt tråm tám mß½i låm (185) qu¯c gia, g°m b¯n ngàn ðÕi bi¬u chính phü, thäo lu§n trong m߶i ngày nh¢m thay ð±i ð߶ng l¯i, chính sách cüa các qu¯c gia ð¬ cäi thi®n phß½ng ti®n y tª, giáo døc, kinh tª và chính tr¸ trong ð¶i s¯ng ng߶i phø næ.

Trong lãnh vñc tôn giáo cûng v§y, phong trào Næ quy«n hþp lñc v¾i các phong trào Canh tân Tôn giáo, ðang làm rung chuy¬n t§n g¯c r­ giáo lý cüa Gia tô giáo, nh¢m khai phóng ng߶i phø næ khöi b¸ ràng buµc vì các ði«u ngån c¤m cüa nhà th¶ trong ð¶i s¯ng gia ðình nhß ly d¸, ng×a thai, phá thai ..., và cho ng߶i næ tu ðßþc thñc thi m÷i nhi®m vø linh thiêng và hß·ng tr÷n v©n quy«n lþi cüa ng߶i nam tu sî. 

— vào mµt v¸ trí ð¸a dß khác, tÕi các qu¯c gia H°i giáo, giáo hµi H°i giáo mu¯n ð« phòng các khuynh hß¾ng thay ð±i ð¸a v¸ ng߶i phø næ · trong gia ðình và thánh ð߶ng cûng nhß · ngoài cµng ð°ng xã hµi; lÕi mu¯n nh¤n mÕnh các nguyên t¡c ðµc tôn cüa giáo lý H°i giáo (Fundamentalist Islam) ðã và ðang chi ph¯i quy«n hÕn cüa ng߶i phø næ.

Câu höi ng߶i viªt ð£t ra bây gi¶ là phän Ñng cüa ðÕo Ph§t trß¾c các di­n biªn nói trên nhß thª nào? T× lâu, ð¯i v¾i mµt s¯ ng߶i, ðÕo Ph§t b¸ xem nhß là yªm thª, là bi quan, là bäo thü ð¯i v¾i nhæng v¤n ð« then ch¯t cüa ð¶i s¯ng hàng ngày. Nhß khi bàn ðªn 'giá tr¸ và hÕn chª cüa Ph§t giáo trong phß½ng pháp tß duy cüa ng߶i Vi®t' giáo sß Nguy­n Tài Thß trong bài Ph§t giáo và thª gi¾i quan ng߶i Vi®t Nam trong l¸ch sØ cho r¢ng:

'Ph§t giáo chï th¤y cá nhân con ng߶i mà không th¤y xã hµi con ng߶i, chï th¤y con ng߶i nói chung mà không th¤y con ng߶i thuµc các giai c¤p ð¯i kháng nhau trong xã hµi trß¾c ðây, không th×a nh§n sñ ð¤u tranh giai c¤p trong xã hµi. Do ðó, không th¤y ðßþc nguyên nhân xã hµi ðßa ðªn sñ kh± äi cüa con ng߶i, không th¤y ðßþc sñ c¥n thiªt phäi ð¤u tranh ch¯ng áp bÑc, bóc lµt. Và vì thª quan ni®m t× bi, bác ái cüa Ph§t giáo có tr߶ng hþp b¤t lþi cho sñ ð¤u tranh giäi phóng qu¥n chúng b¸ áp bÑc'. (1)

Sñ th§t có phäi v§y chång?

Ng߶i viªt tñ höi: ngày xßa ðÑc Ph§t nhìn v¸ trí cüa næ gi¾i trong xã hµi và trong tôn giáo nhß thª nào? Phäi chång do ðÕo Ph§t 'không th¤y con ng߶i thuµc các gia c¤p ð¯i kháng nhau trong xã hµi trß¾c ðây' nên 'không th¤y ðßþc sñ c¥n thiªt phäi ð¤u tranh ch¯ng áp bÑc, bóc lµt' cüa qu¥n chúng nói chung và sñ ð¤u tranh ðòi quy«n bình ðÆng cüa phø næ nói riêng? Tìm hi¬u rõ v¤n ð« này, ta có th¬ dñ phóng ðßþc l§p tr߶ng cüa ðÕo Ph§t trong phong trào næ lßu canh tân ngày nay.

Trong bài ti¬u lu§n này, ng߶i viªt trß¾c hªt tìm hi¬u ð¸a v¸ ng߶i phø næ trong l¸ch sØ loài ng߶i vào th¶i Ph§t tÕi thª. T× ðó, s¨ khäo sát quan ni®m v« næ gi¾i trong giáo lý Ph§t giáo ð¬ r°i phân tích xem l¶i dÕy cüa ðÑc Ph§t (ð¯i v¾i mµt s¯ v¤n ð«) có phäi là hÕn h©p, ch¯ng c·i m· ð¯i v¾i næ gi¾i hay chï là mµt ði«u ngµ nh§n cüa mµt s¯ ng߶i nào ðó. Và sau cùng, ng߶i viªt s¨ tìm hi¬u sñ änh hß·ng cüa ðÕo Ph§t ð¯i v¾i phø næ trong ð¶i s¯ng xã hµi hi®n nay.

Ь hß¾ng vi®c nghiên cÑu ð« tài vào mµt h® th¯ng, ng߶i viªt ðã sØ døng phß½ng pháp phân tích t±ng hþp và dùng nhæng thu§t ngæ chuyên môn theo cu¯n Ph§t h÷c t× ði¬n cüa Hòa Thßþng Minh Châu (nhà xu¤t bän Khoa H÷c Xã Hµi, 1991). Vì ðây là ð« tài quan tr÷ng mà kiªn thÑc thì còn quá non kém nên ð¬ làm ðßþc bài ti¬u lu§n này, ng߶i viªt ðã dña vào không ít kinh sách Ph§t h÷c và tham khäo khá nhi«u kiªn giäi tri thÑc cüa chß Tôn ðÑc Thân giáo sß. Nhßng, dù ðã c¯ g¡ng hªt sÑc ng߶i viªt vçn không sao tránh khöi nhæng ði«u thiªu sót ðáng tiªc, cúi xin các b§c Cao minh t× bi chï giáo.
 
 

B. Nµi Dung

Chß½ng I

Phø Næ Trong Các Chª е Xã Hµi Th¶i Ph§t TÕi Thª

иa v¸ xã hµi cüa m²i cá nhân là cái mà xã hµi công nh§n n½i m²i cá nhân ðó. Mµt cách t±ng quát, trong b§c thang xã hµi giæa v¸ trí xã hµi và ð¸a v¸ xã hµi có m¯i quan h® ch£t ch¨ v¾i nhau. Mµt v¸ trí nh¤t ð¸nh có giá tr¸ tß½ng Ñng trong b§c thang xã hµi phän ánh thª lñc và quy«n lþi mà cá nhân ðó ðßþc hß·ng. 

Nhßng trên thñc tª, có mµt loÕi ð¸a v¸ ðßþc g÷i là 'ð¸a v¸ gán' (2) và cá nhân nào ðã b¸ xã hµi gán mµt ð¸a v¸ nào ðó thì không h« ðßþc quy«n lña ch÷n. Ðó chính là tr߶ng hþp cüa nhæng ng߶i phø næ trong các chª ðµ xã hµi cùng th¶i Ph§t tÕi thª.

1. Phø næ trong tß tß·ng c± truy«n phß½ng Tây:

— phß½ng Tây, ð¸a v¸ ng߶i phø næ ðßþc nhào n£n trong tß tß·ng Hy LÕp và La Mã và trong truy«n th¯ng ðÕo Do Thái. Vào khoäng thª kÖ VI trß¾c Tây l¸ch, các nhà triªt h÷c ð¥u tiên cüa Hy LÕp xu¤t hi®n. V¾i sñ xu¤t hì®n này, l¥u ð¥u tiên loài ng߶i dám suy nghî ðµc l§p dña vào lý trí cüa mình, tách khöi th¥n thoÕi và tôn giáo. 

Hai trong nhæng triªt gia Hy LÕp dñng nên tß tß·ng phß½ng Tây là Plato và Aristotle. Plato là mµt triªt gia ðß½ng th¶i v¾i ðÑc Ph§t, sanh trong mµt gia ðình quý tµc. V¾i tß tß·ng tiªn bµ: mong mu¯n xây dñng mµt xã hµi lý tß·ng cån cÑ trên ðÕo ðÑc chÑ không phäi b¢ng bÕo lñc. Ông chü trß½ng ng߶i phø næ gi¾i thßþng lßu (và chï trong gi¾i thßþng lßu mà thôi) phäi ðßþc giáo døc và hu¤n luy®n ð¬ lãnh ðÕo. Nhßng trên thñc tª, tß tß·ng cüa Aristotle th¸nh hành h½n. Ông chü trß½ng ng߶i phø næ phäi 'thø ðµng, phøc tùng và ít l¶i'.

Còn riêng xã hµi La Mã ngay trong th¶i ti«n sØ, các bµ tµc ng߶i La Tinh s¯ng · b¶ bi¬n mi«n trung và tây nß¾c Ý này ðã th¶i phøng r¤t nhi«u th¥n linh và numina (nhæng lñc lßþng siêu nhiên và th¥n bí s¯ng chung quanh con ng߶i trong các n½i: r×ng, sông, su¯i,.... và cä · trong nhà có ng߶i ·).

V¾i sñ phát tri¬n l¾n mÕnh cüa thành ph¯ La Mã vào thª kÖ VI trß¾c Tây l¸ch, tôn giáo La Tinh cûng phát tri¬n theo hai hß¾ng cñc kÏ nhanh chóng: mµt hß¾ng ði vào cuµc s¯ng ng߶i nông dân, hß¾ng thÑ hai ði vào thành ph¯ La Mã. Lúc b¤y gi¶ các th¥n linh cûng phát tri¬n thành nhæng thiên th¥n nhß Jupiter - v¸ th¥n cõi tr¶i l¾n nh¤t, Mars - thiên th¥n cüa thñc v§t và chiªn tranh, Juno - vþ cüa Jupiter, cai quän gi¾i phø næ cûng nhß næ th¥n Hy LÕp Hera v§y, næ th¥n Minerva trông coi ngh® thu§t và thü công,... Nhß v§y, · mµt phß½ng di®n nào ðó, các v¸ næ th¥n trong ð¶i s¯ng tß tß·ng c± truy«n La Mã ðã th¬ hi®n ph¥n nào quy«n hÕn và ð¸a v¸ ng߶i phø næ trong xã hµi ðß½ng th¶i. Nhßng, nói chung, ðÕi ða s¯ næ gi¾i La Mã vçn b¸ chèn ép và bóc lµt không khác gì · phß½ng Ðông.

M£t khác, · phß½ng Tây trên bình di®n tôn giáo, ng߶i phø næ cüa mçu mñc Do Thái b¸ hÕn chª trong vai trò ng߶i vþ và ng߶i m©. Giáo lý Do Thái khoan h°ng v¾i chª ðµ ða thê, ng߶i ðàn ông có quy«n bö vþ. Trong gia ðình, m© phäi dÕy và ki¬m soát con v« giáo lý nhßng vào nhà th¶, phø næ không ðßþc dâng l­. 

Trong ðÕo Do Thái, có khá nhi«u nghi l­ do lu§t Toral ð£t ra nh¢m phân bi®t cái thanh t¸nh v¾i cái không thanh t¸nh, cái phàm tøc v¾i cái thiêng liêng; k¬ cä v¤n ð« 'ng߶i ðàn ông không ðßþc m£c áo qu¥n ng߶i ðàn bà':

'Chªt ðßþc xem là không thanh t¸nh, kinh nguy®t và mµt vài loÕi b®nh ðßþc xem nhß là không thanh t¸nh' (3).

Ho£c là khi cä gia ðình ði l­ · l­ ð߶ng:

'Ðàn ông ng°i · hµi tr߶ng l¾n, còn phø næ thì ng°i t§p trung · mµt khoäng nhà th¶ dành cho h÷' (4).

V¾i sñ phäi c¥u kinh · n½i riêng, phäi cách bi®t v¾i n½i ðàn ông làm l­, cho th¤y quy«n lþi cüa ng߶i phø næ trong Do Thái giáo truy«n th¯ng khó mà kiªm ðßþc mµt sñ bình ðÆng tß½ng ðß½ng v¾i nam gi¾i. T× ðó ta biªt, trong xã hµi phßu½ng Tây b¤y gi¶, ng߶i phø næ tuy ðã có nhi«u sñ ßu ðãi ðßþc th¬ hi®n qua hình tßþng các næ th¥n, nhßng vçn không sao tránh khöi nhæng thi®t thòi m¤t mát mà xã hµi loài ng߶i ðã gán cho.

2. Phø næ trong quan ni®m c± truy«n phß½ng Ðông:

Cùng nh¸p ð§p cüa nhân loÕi, ng߶i phø næ trong các chª ðµ xã hµi cüa phß½ng Ðông lúc b¤y gi¶ không kém ph¥n ch¸u nhi«u tüi nhøc. Ðông phß½ng có hai n«n vån minh cån bän là Trung Hoa và „n е. иa v¸ ng߶i phø næ · Ðông phß½ng t× xßa cho ðªn lúc tiªp xúc v¾i Tây phß½ng hoàn toàn l® thuµc vào nam gi¾i.

ÐÕo Kh±ng, cån bän cüa t± chÑc xã hµi Trung Hoa b¤y gi¶, khép kín ng߶i phø næ sau cánh cØa gia ðình (khuê môn b¤t xu¤t) v¾i các nguyên t¡c 'tam tòng tÑ ðÑc, phu xß¾ng phø tùy'. Nhßng nay ta ðang khäo sát ðªn nhæng v¤n ð« liên h® giæa ðÕo Ph§t và næ quy«n, và vì ðÕo Ph§t phát sinh t× „n е, ta s¨ tìm hi¬u kÛ h½n l¸ch sØ næ quy«n tÕi „n е.

„n е là mµt trong nhæng vùng ð¤t có n«n vån minh c± nh¤t cüa l¸ch sØ loài ng߶i. Фy là n«n vån minh · thßþng lßu sông Indus (sông „n), träi xu¯ng cä thßþng lßu sông Ganges (sông H¢ng). Có th¬ nói trung tâm và linh h°n cüa n«n vån minh tß½ng ð¯i thu¥n ch¤t và c± nh¤t „n е ðã t§p trung · vùng này, n½i mà gi¯ng dân Dravidian sinh s¯ng.

Ъn thª kÖ XIII trß¾c Tây l¸ch, bµ lÕc Aryan du møc tràn t× các cánh ð°ng Urals, mi«n ranh gi¾i hai châu Âu Á ngày nay, xu¯ng „n е, trß¾c tàn sát mµt ph¥n, sau ð°ng hóa ng߶i Dravidian l§p nên n«n vån minh V® Ðà (Vedas). Bà la môn giáo l¥y Vedas làm cån bän, ðã thiªt l§p mµt tr§t tñ ch£t ch¨ g°m b¯n ðÆng c¤p:

1. Bà la môn (Bràhmana): chü trß½ng vi®c nghi l­ tôn giáo. 

2. Sát ðª lþi (Khattiya): giai c¤p vua quan, n¡m quy«n th¯ng tr¸.

3. TÏ xá (Vessa): giai c¤p bình dân, nông, công, thß½ng.

4. Thü ðà la (Sudda): giai c¤p ti®n dân, b¥n cùng.

Chª ðµ ðÆng c¤p này dña trên ðÑc tin th¥n linh, và änh hß·ng r¤t nhi«u ðªn m÷i lãnh vñc, m÷i bình di®n: kinh tª, chính tr¸, xã hµi, ... Trong m²i giai c¤p, lÕi phân bi®t ng߶i ðàn ông là chúa, ng߶i ðàn bà là tôi. 

Ng߶i phø næ b¤y gi¶, b¸ khinh rë và chï là nhæng món ð° tiêu khi¬n cüa ðàn ông thuµc gi¾i quy«n quý. Sñ b¡t cóc, cßÞng ép, cûng nhß sñ buôn bán phø næ, thiªu næ th߶ng xuyên xäy ra. Trong ð¶i s¯ng th߶ng nhñt, ng߶i phø næ phäi ch¸u khá nhi«u thi®t thòi: h÷ không ðßþc ra khöi nhà mà không che m£t, không có quy«n trong các hoÕt ðµng xã hµi, không có m£t trong lãnh vñc tôn giáo... Nhæng ngày vô t§n cüa h÷ chï là ð¬ ch¶ ðþi trong th¥m l£ng sñ viªng thåm cüa ng߶i ðàn ông, cho ðªn khi ng߶i này chªt thì phäi ch¸u sñ thiêu s¯ng ð¬ ði theo ng߶i ðã chªt (tøc l® Sati).

Sñ ðau kh±, sñ b¤t công ðang tràn ng§p kh¡p các nëo ð߶ng, kh¡p các ph¯ ph߶ng thành th¸, ai là ng߶i d¡t l¯i ðßa ð߶ng? Các nhà triªt lý, l¸ch sØ có nghi lÕi có sáu mß½i hai v¸, lÕi thêm KÏ Na giáo (ðÕo Jaina) nhßng chï bàn lu§n v« nhæng v¤n ð« siêu hình, v« bän th¬ vû trø, v« sñ hæu biên hay vô biên cüa thª gi¾i, v« sñ hi®n hæu hay không hi®n hæu cüa linh h°n, v« sñ có tß·ng hay không có tß·ng sau khi chªt, v« sñ ðoÕn di®t hay không ðoÕn di®t bän ngã, ... t¤t cä ð«u không ðáp Ñng ðßþc khát v÷ng cüa dân chúng.

Ngay trong môi tr߶ng sinh thái này, ðÑc Ph§t Thích Ca ra ð¶i, sáng l§p nên mµt tôn giáo bình ðÆng, v¸ tha. Ngài phü nh§n giai c¤p b¤t công, ðem chª ðµ bình ðÆng ð¬ ðãi ngµ m÷i hÕng ng߶i trong xã hµi. Và t× ðó, Ngài ðã m· ra cho næ gi¾i con ð߶ng giäi phóng không nhæng ra khöi mµt thân ph§n ðen t¯i th¤p hèn, l® thuµc vào nam gi¾i, mà còn ra khöi ngøc tù bän ngã nhö h©p ð¬ vß½n lên Chân lý, Niªt bàn.

Chß½ng II

Ng߶i Phø Næ Trong Giáo Lý ÐÕo Ph§t

1. Ph¦m hÕnh ng߶i phø næ ðßþc ð« cao:

Ы cao ph¦m hÕnh cüa ng߶i phø næ trong xã hµi ngày nay là chuy®n khá bình th߶ng, nhßng nªu ðem sñ vi®c ðó tr· lui v« quá khÑ ðªn xã hµi „n е cách ðây trên hai ngàn nåm tråm nåm quä là ði«u nan thuyªt. Thª mà ðÑc Ph§t ðã làm ði«u khó làm; ðã nói ði«u khó nói này trong th¶i ði¬m ¤y. Ngài ðã giäi phóng ng߶i phø næ khöi nhæng tß tß·ng áp bÑc c¯ hæu, ðã nâng cao quy chª cho hàng phø næ và d¡t dçn næ gi¾i thñc hi®n ð¸a v¸ quan tr÷ng cüa mình trong xã hµi.

Nhß chúng ta ðã biªt, næ gi¾i trong xã hµi „n е b¤y gi¶ ðßþc xem là không xÑng ðáng ð¬ hß·ng b¤t lu§n ði«u gì cao h½n hàng tôi t¾ cüa ch°ng, cüa cha, hay cüa anh. H÷ không bao gi¶ ðßþc s¡p ngang hàng v¾i nam gi¾i trong xã hµi. Ði«u này dçn ðªn mµt tß tß·ng th§t c± hü: 'Sinh con gái là mµt ði«u b¤t hÕnh - còn h½n v§y næa - là mµt ðÕi h÷a'. Quan kiªn h©p hòi này không phäi chï có · ng߶i dân th߶ng mà nó còn t°n tÕi trong cä hàng vua chúa. 

Trái hÆn v¾i trào lßu tß tß·ng ðó, Ph§t cho r¢ng n½i ng߶i næ v¯n ti«m ¦n nhi«u ðÑc tính t¯t nhß thông minh, nhçn nhøc, ôn hòa, bao dung, ðµ lßþng, ... Nên khi th¤y vua Pasenadi nß¾c Kosala muµn phi«n vì nghe tin báo hoàng h§u Mallika v×a hÕ sinh công chúa, Ph§t li«n khuyên:

'Này Nhân chü, · ð¶i,

Có mµt s¯ thiªu næ,

Có th¬ t¯t ð©p h½n,

So sánh v¾i con trai,

Có trí tu®, gi¾i ðÑc,

Khiªn nhÕc mçu thán phøc.

R°i sinh ðßþc con trai,

Là anh hùng, qu¯c chü,

Ng߶i con trai nhß v§y,

Cüa ng߶i vþ hi«n ðÑc,

Th§t xÑng ðáng là ÐÕo sß,

Giáo gi¾i cho toàn qu¯c'. (5)

ÐÑc Ph§t ðã chï cho qu¥n chúng th¤y r¢ng: ng߶i phø næ là m© cüa ðàn ông. Không ai xÑng ðáng cho ta kïnh mµ tôn sùng b¢ng m© cüa mình. Vì:

'M© hi«n còn s¯ng g÷i là m£t tr¶i giæa trßa chói sáng

M© hi«n khu¤t bóng g÷i là m£t tr¶i ðã l£n

M© hi«n còn s¯ng g÷i là m£t trång sáng tö

M© hi«n khu¤t r°i g÷i là ðêm t¯i u ám'. (6)

M© là m£t tr¶i chói sáng, là m£t trång d¸u hi«n. V¾i bi®n pháp so sánh ðµc ðáo giæa ng߶i m© v¾i hai hình änh ðµc nh¤t vô nh¸ phäi chång là cách tuyên dß½ng ðÑc hÕnh cao quý cüa ng߶i phø næ?

Nhß chúng ta biªt, trong nhæng lãnh vñc hoÕt ðµng khác nhau thì con ng߶i s¨ có nhæng ð¸a v¸ khác nhau. Nhß thª trong xã hµi, ng߶i ðàn ông n¡m giæ nhæng ð¸a v¸ then ch¯t thì trong gia ðình, gi«ng m¯i lÕi do ng߶i phø næ n¡m giæ.

B·i thª ðÑc Ph§t th߶ng dùng danh t× màtugàma có nghîa là 'hÕnh làm m©', hay 'xã hµi nhæng bà m©' ð¬ tö ý kính tr÷ng khi nói v« nhæng phø næ l¾n tu±i và danh t× Pàramàsakhà (nhæng ng߶i bÕn t¯t cüa ch°ng h÷) ð¬ chï nhæng phø næ ðã kªt hôn. Và chúng ta s¨ b¡t g£p r¤t nhi«u hình änh cao quý cüa ng߶i phø næ nói chung và ng߶i m© nói riêng trong giáo lý Ph§t giáo. Nhß · Tång chi bµ kinh, ðÑc Ph§t khuyên con cái phäi kính tr÷ng cha m© trong nhà, vì theo Ngài 'cha m© ngang b¢ng v¾i PhÕm Thiên':

'PhÕm Thiên, này các TÏ kheo, là ð°ng nghîa v¾i m© cha. Các ÐÕo sß th¶i xßa, này các TÏ kheo, là ð°ng nghîa v¾i m© cha. Ðáng ðßþc cúng d߶ng, này các TÏ kheo, là ð°ng nghîa v¾i m© cha. Vì c¾ sao? Giúp ðÞ r¤t nhi«u, này các TÏ kheo, là cha m© ð¯i v¾i con cái, nuôi chúng l¾n, dßÞng døc chúng, gi¾i thi®u chúng vào ð¶i'. (7)

Và Ngài cûng dùng k® ð¬ tán thán công ðÑc m© cha:

'M© cha g÷i là PhÕm Thiên,

B§c ðÕo sß th¶i trß¾c,

XÑng ðáng ðßþc cúng d߶ng,

Vì thß½ng ðªn con cháu,

Do v§y, b§c hi«n triªt,

Ðänh l­ và tôn tr÷ng,

Dâng ð° ån ð° u¯ng,

Väi m£c và gi߶ng n¢m,

Thoa bóp (cä thân mình)

T¡m rØa cä chân tay,

V¾i s· hành nhß v§y,

Яi v¾i m© và cha,

жi này ng߶i hi«n khen,

жi sau hß·ng thiên lÕc' (8)

Rõ ràng, tuy ð« c§p ðªn cha lçn m©, nhßng · ðây chúng ta cûng ghi nh§n ðßþc tinh th¥n tôn tr÷ng và kính n¬ hàng næ lßu trong giáo lý Ph§t giáo. Là m©, ng߶i phø næ ðßþc hß·ng danh dñ xÑng ðáng trong Ph§t giáo. Bà m© ðßþc xem là cây thang thích nghi ð¬ con cái nß½ng theo ðó mà 'ð¶i sau hß·ng Thiên lÕc' và 'tÕo nên nhi«u phß¾c ðÑc':

'Do chánh hÕnh ð¯i v¾i hai (hÕng ng߶i), b§c hi«n trí ... tÕo nên nhi«u phß¾c ðÑc. Яi v¾i hai hÕng ng߶i nào? V¾i m© và v¾i cha. Do chánh hÕnh ð¯i v¾i hai (hÕng ng߶i) này, b§c hi«n trí ... tÕo nên nhi«u phß¾c ðÑc'. (9)

V¾i nhæng l¶i thuyªt giáo ch½n chánh, ðÑc Ph§t ðã ghi sâu vào tâm não cüa dân chúng th¶i b¤y gi¶ nhu c¥u phäi kính n¬ và tôn tr÷ng phái næ. Ngài dÕy ng߶i nam nên xem ng߶i næ nhß ch¸, nhß em gái và hªt lòng bäo v® h÷, nên ð¯i xØ hi«n hòa, d¸u dàng v¾i vþ, xem vþ là ngang hàng v¾i mình, và cho con gái nhæng c½ hµi thång tiªn gi¯ng nhß con trai.

Ngài chßa t×ng khinh rë và xem næ gi¾i là nhæng 'ng÷n ðu¯c soi sáng con ð߶ng dçn xu¯ng ð¸a ngøc' (Naraka màrgadvàrasya dìpikà) nhß Hemacondra, nhà vån hào „n. Thñc ra, ðÑc Ph§t tôn tr÷ng, không xem rë ph¦m giá ng߶i næ không có nghîa là Ngài không ghi nh§n b¦m ch¤t yªu ðu¯i cüa h÷. 

Theo Ngài, t¤t cä tánh thi®n, ác; t¯t, x¤u ... ð«u có cä trong hai gi¾i, nam và næ. Do v§y trong giáo hu¤n, Ngài ð£t m²i gi¾i vào ðúng v¸ trí cüa h÷. Nam hay næ không còn là tr· ngÕi cho vi®c thanh l÷c thân tâm hay phøc vø ðµ tha. Фy cûng chính là tinh th¥n bình ðÆng giành cho næ gi¾i ðßþc th¬ hi®n trong giáo lý Ph§t giáo.

2. Quy«n bình ðÆng trên ba phß½ng di®n:

Giáo lý Ph§t giáo ð« cao ph¦m hÕnh ng߶i phø næ, nhßng trong Ph§t giáo không chï tôn tr÷ng næ gi¾i trên lý thuyªt suông mà ngay sau sñ ßu ðãi này là mµt v¤n ð« r¤t thiªt thñc: quy«n bình ðÆng. — ðây, tuy nói v« quy«n bình ðÆng giành cho næ gi¾i trên ba phß½ng di®n: xã hµi, giáo ðoàn, và v¤n ð« tu t§p giäi thoát nhßng kÏ th§t ðã bao hàm m÷i m£t: v§t ch¤t, tinh th¥n; tánh, tß¾ng; thª gian và xu¤t thª gian, ...

a) Bình ðÆng v« m£t hi®n tßþng xã hµi:

Ы c§p ðªn quy«n bình ðÆng cüa ng߶i phø næ trên m£t hi®n tßþng xã hµi tÑc là bàn ðªn quy«n lþi và nghîa vø mà næ gi¾i có ðßþc nhß nam gi¾i. Rõ ràng · chª ðµ xã hµi b¤y gi¶, nói ðªn quy«n lþi cüa ng߶i phø næ trong cuµc s¯ng th§t là ði«u r¤t khó. Vì r¢ng, trong tâm tß con ng߶i th¶i ¤y, xã hµi ¤y, ng߶i næ mãi mãi · vào mµt ð¸a v¸ xã hµi th¤p hèn và không bao gi¶ ðßþc hß·ng chút quy«n lþi gì cüa xã hµi nói chung và cüa nam gi¾i nói riêng. Nhßng ðÑc Ph§t ðã phü nh§n quan ni®m c± hü này, gây nên mµt biªn ðµng l¾n lao trong m÷i gi¾i, ð£c bi®t là hàng næ lßu.

V¾i tâm t× mçn, v¸ tha, ðÑc Ph§t ðã thuyªt nhæng l¶i pháp ðúng ð¡n, thiªt thñc cho cuµc s¯ng tÕo ði«u ki®n cho hàng næ lßu có d¸p ng¦ng cao ð¥u ð¬ hß·ng t¤t cä quy«n lþi cüa mình. Nhßng chúng ta cûng biªt, ðÑc Ph§t thuyªt pháp ðµ sanh chï vì 'lþi ích cüa ph¥n ðông', chï vì sñ an lÕc hÕnh phúc, sñ giäi thoát tâm linh cüa nhân sinh, nên khi ð÷c giáo lý Ph§t giáo chúng ta khó mà tìm ðßþc câu kinh nào ð« c§p trñc tiªp t¾i phong trào nam næ bình quy«n.

Tuy nhiên, chúng ta th߶ng xuyên b¡t g£p nhæng câu kinh gián tiªp nói ðªn quy«n bình ðÆng dành cho næ gi¾i ðÕi loÕi nhß kinh Thi®n Sanh. Trong kinh này, có ðoÕn ðÑc Ph§t ðã dÕy cách ng߶i ch°ng phäi ð¯i xØ v¾i ng߶i vþ nhß sau:

'Ng߶i ch°ng nên l¤y nåm ði«u mà yêu thß½ng c¤p dßÞng vþ. Nåm ði«u ðó là gì? Mµt là yêu thß½ng vþ. Hai là không khinh rë. Ba là s¡m các thÑ chu²i ng÷c, ð° trang ði¬m. B¯n là · trong nhà ð¬ vþ ðßþc tñ do. Nåm là xem vþ nhß chính mình. Ng߶i ch°ng l¤y nåm ði«u ð¬ thß½ng yêu, c¤p dßÞng vþ'. (10)

Và cûng trong bài kinh ¤y ðÑc Ph§t khuyên ng߶i phø næ phäi bày tö lòng thß½ng kính ch°ng b¢ng các cách nhß làm tròn ph§n sñ cüa mình; ân c¥n ðón tiªp thân b¢ng quyªn thuµc bên ch°ng; trung thành v¾i ch°ng; c¦n th§n giæ gìn ti«n bÕc cüa cäi mà ch°ng ðem v«; luôn siêng nång, không bao gi¶ tháo trút công vi®c ...

B¢ng cách nói ðªn b±n ph§n ng߶i ch°ng ð¯i v¾i vþ và vþ ð¯i v¾i ch°ng nhß v§y, ðÑc Ph§t ðã âm th¥m gieo vào lòng qu¥n chúng tß tß·ng thß½ng yêu, tôn tr÷ng và ð« cao næ gi¾i. Vô hình chung, v¤n ð« bình ðÆng nam næ trên phß½ng di®n quy«n lþi ðã d¥n d¥n ðßþc thiªt l§p trong xã hµi. Nhßng, quy«n lþi bao gi¶ cûng ði ðôi v¾i nghîa vø. V§y, li®u ng߶i phø næ có khä nång thñc thø ð¬ xÑng ðáng hß·ng quy«n lþi trên không?

Nªu trä l¶i 'không' ð°ng th¶i cûng có nghîa là ng߶i phø næ ðã quyªt ð¸nh v¸ thª ðÑng cüa mình trong xã hµi và vi®c giành quy«n bình ðÆng nam næ s¨ tr· nên hß c¤u.

Trên thñc tª, ng߶i næ v¯n có khä nång không thua kém gì nam gi¾i, nhæng gì ng߶i nam làm ðßþc thì ng߶i næ cûng làm ðßþc. Ðó cûng chính là tr߶ng hþp næ gia chü, m© cüa Nakula nói v¾i cha cüa Nakula:

'... Thßa gia chü, gia chü có th¬ suy nghî: 'Næ gia chü, m© cüa Nakula, sau khi ta m®nh chung, không có th¬ nuôi dßÞng các con và duy trì nhà cØa'. Thßa gia chü, ch¾ có nghî nhß v§y! Thßa gia chü, tôi khéo léo d®t väi và chäi lông c×u. Thßa gia chü, sau khi gia chü m®nh chung, tôi có th¬ nuôi dßÞng các con và duy trì nhà cØa. Do v§y, thßa gia chü, ch¾ có m®nh chung v¾i tâm còn mong c¥u ái luyªn! Ðau kh±, này gia chü, là ng߶i khi m®nh chung v¾i tâm còn mong c¥u luyªn ái. Thª Tôn qu· trách ng߶i khi m®nh chung tâm còn mong c¥u luyªn ái.

Thßa gia chü, gia chü có th¬ suy nghî nhß sau: 'Næ gia chü, m© cüa Nakula, sau khi ta m®nh chung, s¨ ði ðªn mµt gia ðình khác'. Này gia chü, ch¾ có suy nghî nhß v§y! Thßa gia chü, gia chü cûng ðã biªt, trong m߶i sáu nåm chúng ta s¯ng làm ng߶i gia chü, tôi ðã s¯ng thñc hành phÕm hÕnh nhß thª nào...

Thßa gia chü, gia chü có th¬ suy nghî nhß sau: 'Næ gia chü, m© cüa Nakula, sau khi ta m®nh chung, s¨ không còn mu¯n ðªn yªt kiªn Thª Tôn, s¨ không còn mu¯n yªt kiªn chúng Tång'. Thßa gia chü, ch¾ có suy nghî nhß v§y! Sau khi ta m®nh chung, tôi s¨ mu¯n yªt kiªn Thª Tôn nhi«u h½n, s¨ mu¯n yªt kiªn chúng Tång nhi«u h½n...' (11).

Nhß v§y, trên phß½ng di®n xã hµi, quy«n bình ðÆng nam næ ðã ðßþc th¬ hi®n khá ð£c bi®t trong giáo lý Ph§t giáo. Nhßng còn v« m£t ng߶i næ xu¤t gia trong giáo ðoàn Ph§t giáo thì sao? Ðó là ði«u ta c¥n tìm hi¬u · møc kª.

b) Bình ðÆng v« m£t giáo ðoàn:

Khi nói ðªn quy«n bình ðÆng v« m£t giáo ðoàn, ði«u ð¥u tiên khiªn ta chú ý là v¤n ð« Ph§t cho phép næ gi¾i xu¤t gia s¯ng ð¶i s¯ng phÕm hÕnh trong Tång ðoàn Ph§t giáo. Và nhß chúng ta biªt, Tång ðoàn Ph§t giáo v¯n dî có nghîa là mµt t§p ðoàn ng߶i s¯ng hòa hþp, bình ðÆng, thanh t¸nh ð¬ cùng nhau tu t§p giäi thoát. Nhß v§y, trong ý nghîa này, hàng næ gi¾i xu¤t gia t¤t nhiên có quy«n bình ðÆng v¾i nam gi¾i xu¤t gia.

— ðây, chúng ta cûng nên ghi nh§n thêm r¢ng ðÑc Ph§t ðã cho phép thành l§p giáo hµi TÏ kheo ni vào mµt th¶i ði¬m và ð¸a ði¬m mà ng߶i næ b¸ xªp vào ð¸a v¸ th¤p kém nh¤t trong xã hµi. Làm ði«u này, ðÑc Ph§t là ng߶i ð¥u tiên trong l¸ch sØ nhân loÕi ðã nâng cao v¸ trí cüa hàng phø næ ðªn mÑc quan tr÷ng nh¤t. 

Ðây là vi®c làm duy nh¤t và chßa t×ng th¤y trong r¤t nhi«u h® th¯ng tôn giáo và tr߶ng phái tß tß·ng ðßþc biªt, trß¾c và trong th¶i Ph§t tÕi thª. Ðây là mµt sñ canh tân phi th߶ng vì nó ðã tÕo ði«u ki®n cho hàng phø næ ð£c quy«n tiªp thø giáo lý ðÕo Ph§t và t× ðó n² lñc tu t§p phát huy bän ch¤t cao quý, khä nång th¤m nhu¥n trí tu® thâm sâu ngang hàng v¾i nam gi¾i cüa h÷.

Nói nhß thª vçn chßa lµt tä ðßþc tính bình ðÆng thñc thø trong Tång ðoàn Ph§t giáo, mà chúng ta c¥n ðào sâu h½n, nghiên cÑu giáo lý Ph§t giáo nhi«u h½n ð¬ tìm cho ra nét c½ bän v« nhæng ð£c quy«n cüa ni gi¾i. 

Nhß trong kinh Bµ Tång Chi có ðoÕn nói v« tính ch¤t bình ðÆng cüa Tång chúng không h« thiên v¸ mµt ai, dù sang hèn, giàu nghèo, ð©p x¤u; dù sanh trong giai c¤p nào, ho£c dù nam hay næ, ... sau khi xu¤t gia s¯ng ð¶i PhÕm hÕnh cûng ð«u là Sa môn ð® tØ Ph§t bình ðÆng không phân bi®t nhß tråm sông ð± v« bi¬n:

'Ví nhß, này Paharada, phàm có các con sông l¾n nào, ví nhß sông H¢ng, sông Yamunà. sông Aciravatì, sông Sarabhù, sông Mahì, các con sông ¤y khi chäy ðªn bi¬n, li«n bö tên h÷ trß¾c, tr· thành bi¬n l¾n. Cûng v§y, này Pahàràda, có b¯n giai c¤p này: Sát ðª lyî, Bà la môn, Ph® xá, Thü ðà, sau khi t× bö gia ðình, s¯ng không gia ðình, xu¤t gia trong pháp và lu§t ðßþc Nhß Lai tuyên b¯ này, chúng t× bö tên và h÷ cüa chúng t× trß¾c, và chúng tr· thành nhæng Sa môn Thích tØ'. (12)

ÐoÕn kinh trên tuy không có t× nào ð« c§p ðªn næ gi¾i nhßng khi ð÷c kinh ta vçn hi¬u ðßþc ý g°m thâu cä hai gi¾i nam næ. Vì r¢ng trên thñc tª trong nªp s¯ng tu t§p cüa tång ðoàn ðã bi¬u th¸ ði«u này r¤t rõ nét. Trong giáo hµi Ph§t giáo xßa cûng nhß nay ð«u có sñ hi®n di®n cüa hai bµ Tång (ðoàn th¬ TÏ kheo tång và ðoàn th¬ TÏ kheo ni) mµt cách song hành.

Nói v« giáo ph¦m, nªu bên nam gi¾i có Hòa Thßþng, ÐÕi ðÑc thì phía næ có Hòa Thßþng Ni, ÐÕi ðÑc ni (13) - t¤t nhiên chæ 'ni' chï dùng thêm cho m÷i ng߶i biªt ðó thuµc næ gi¾i chÑ hoàn toàn không có sñ sai khác gì. 

Còn nói v« nhi®m vø, nªu bên nam gi¾i có hai v¸ ðÕi ð® tØ: Sàriputta (Xá Lþi Ph¤t) - trí tu® ð® nh¤t, và Moggallàna (Møc Ki«n Liên) - th¥n thông ð® nh¤t - quán xuyªn giáo hµi TÏ kheo tång, thì bên næ gi¾i cûng có hai v¸ ðÕi ð® tØ: Khema và Uppalavannà ð«u là nhæng v¸ trí tu® vô song, th¥n thông vßþt bñc ... Và nªu nhß nói v« s· tr߶ng cüa chß v¸ ðÕi ð® tØ Ph§t, thì các v¸ næ ð® tØ TÏ kheo ni không chút thua kém gì:

'1) Trong các v¸ næ ð® tØ TÏ kheo ni ðã lâu ngày cüa Ta, t¯i th¡ng là Mahà Pajàpatì Gotamì.

2) Trong các v¸ ... ðÕi trí tu®, t¯i th¡ng là Khemà.

3) Trong các v¸ ... ð¥y ðü th¥n thông, t¯i th¡ng là Uppalavannà.

4) Trong các v¸ ... trì lu§t, t¯i th¡ng là Patàcàra.

3) Trong các v¸ ... thuyªt pháp, t¯i th¡ng là Dhammadinnà.

3) Trong các v¸ ... tu thi«n, t¯i th¡ng là Nanadà.

3) Trong các v¸ ... tinh c¥n tinh t¤n, t¯i th¡ng là Sonà.

3) Trong các v¸ ... có thiên nhãn, t¯i th¡ng là Sakulà.

3) Trong các v¸ ... có th¡ng trí mau l©, t¯i th¡ng là Bhaddà Kundalakesà ...' (14)

Chúng ta cûng nên biªt thêm, trong khi chª ðµ xã hµi b¤y gi¶ không tÕo ði«u ki®n ð¬ phát huy khä nång cüa ng߶i phø næ thì ngßþc lÕi · trong giáo ðoàn Ph§t giáo phø næ chÆng nhæng có th¬ tñ ðµ mình giäi thoát mà còn có th¬ thuyªt pháp ðµ sanh, ðó là tr߶ng hþp cüa TÏ kheo ni Pháp LÕc trong kinh Trung A Hàm IV (trang 605). Nhß v§y, v« m£t giáo ðoàn, quy«n bình ðÆng giành cho næ gi¾i cûng ðßþc thñc thi trong giáo hµi Ph§t giáo. Và h½n thª næa, v« m£t giäi thoát tâm linh ng߶i phø næ cûng ðßþc Ph§t giáo tiªp nh§n.

c) Bình ðÆng v« m£t chÑng ð¡c:

Tôn chï cüa giáo lý Ph§t giáo là hß¾ng dçn ng߶i tu t§p ðÕt ðªn møc ðích t¯i h§u - giác ngµ giäi thoát. M÷i chúng sanh nªu phát tâm tu t§p, hành trì chánh pháp ð«u ðßþc ðÕt ðªn kªt quä cÑu cánh nhß nhau.

Vì chân lý tuy®t ð¯i, thành quä giäi thoát không dành riêng cho ai, k¬ cä ðÑc Nhß Lai. Nhß khi Cundì, con gái vua sau khi ghe anh mình nói: 'Nªu có ng߶i ðàn bà hay ðàn ông quy y Ph§t, quy y Pháp, quy y chúng Tång, t× bö sát sanh, t× bö l¤y cüa không cho, t× bö tà hÕnh trong các døc, t× bö nói láo, t× bö say ð¡m rßþu men, rßþu n¤u, ng߶i ¤y sau khi thân hoÕi mÕng chung, ng߶i ¤y nh¤t ð¸nh ðßþc sanh lên cõi lành, không vào cõi dæ', ðã ðªn bÕch höi Ph§t phß½ng pháp tu t§p thì ðßþc Ph§t giäng giäi nhß sau:

'D¥u cho các loÕi hæu tình nào, này Cundì, không có chân hay hai chân, b¯n chân hay nhi«u chân, có s¡c hay không s¡c, có tß·ng hay không tß·ng, hay phi tß·ng phi phi tß·ng, Thª Tôn, b§c A la hán, Chánh ðÆng giác ðßþc xem là t¯i thßþng! Nhæng ai ð£t lòng tin vào ðÑc Ph§t, chúng ð£t lòng tin vào t¯i thßþng. V¾i nhæng ai ð£t lòng tin vào t¯i thßþng, chúng ðßþc quä d¸ thøc t¯i thßþng'. (15)

Nhß v§y, không còn nghi ng¶ gì næa v« v¤n ð« bình ðÆng trên phß½ng di®n giác ngµ giäi thoát cüa ng߶i phø næ. Trong Ph§t giáo, ng߶i næ không nhæng ðßþc bình ðÆng trên phß½ng di®n xã hµi, giáo ðoàn mà còn ðßþc quy«n bình ðÆng trong các phß½ng di®n giäi thoát tâm linh. Ðó là tr߶ng hþp cüa hoàng h§u Khemà ðã ð¡c quä A la hán trß¾c khi xu¤t gia, là tr߶ng hþp cüa Isidàsi, mµt ng߶i phø næ ðau kh± có b¯n ð¶i ch°ng, sau khi xu¤t gia s¯ng ð¶i giäi thoát ðã di­n tä trong mµt bài th½ n²i ni«m sung sß¾ng vì ðã thoát khöi mµt cách vinh quang ba ði«u khó ch¸u là 'c¯i, chày và ng߶i ch¯ng b¤t chính' và cu¯i cùng v¸ này hân hoan tán thán pháp lÕc tuy®t v¶i cüa ng߶i ð¡c quä Vô sanh:

'Tôi ðã giäi thoát khöi s¯ng và chªt,

Tôi ðã c¡t ðÑt sþi dây luân h°i'. (16)

Ng߶i phø næ có khä nång chÑng ð¡c quä v¸ giäi thoát ði«u này không còn nghi ng¶ gì næa. Bao lâu nay theo quan ni®m c± truy«n, m÷i ng߶i trong xã hµi „n ð«u nghî r¢ng phß½ng di®n tinh th¥n và ðÕo ðÑc ng߶i phø næ th¤p kém h½n ng߶i nam, thì nay Ph§t giáo cho m÷i ng߶i th¤y næ tính không phäi là tr· ngÕi cho vi®c tiªn bµ.

Chính ðÑc Ph§t ðã xác ð¸nh ði«u này khi ngài A Nan höi Ph§t: 'Không biªt næ nhân sau khi xu¤t gia, t× bö gia ðình ... có th¬ chÑng ðßþc quä Dñ lßu, quä Nh¤t lai, quä B¤t lai hay quä A la hán không?':

'Này Ananda, sau khi xu¤t gia, t× bö gia ðình, s¯ng không gia ðình trong Pháp và Lu§t do Nhß Lai thuyªt giäng, næ nhân có th¬ chÑng ðßþc Dñ lßu quä, Nh¤t lai quä, B¤t lai quä hay A la hán quä'. (17)

Cûng vì l¨ ðó, nên khi du sî ngoÕi ðÕo Vacchagotta höi ðÑc Thª Tôn ngoài các TÏ kheo, ðÑc Ph§t có mµt v¸ TÏ kheo ni ð® tØ nào ðã ðoÕn tr× các l§u ho£c, chÑng ðÕt th¡ng trí ngay trong hi®n tÕi không, ðÑc Ph§t trä l¶i:

'Này Vaccha không phäi chï mµt tråm, hai tråm, ba tråm, b¯n tråm, nåm tråm mà còn nhi«u h½n thª næa là nhæng TÏ kheo ni, ð® tØ cüa ta, ðã ðoÕn tr× các l§u ho£c, v¾i thßþng trí tñ mình chÑng ngµ, chÑng ðÕt và an trú ngay trong hi®n tÕi, vô l§u tâm giäi thoát và tu® giäi thoát'. (18)

Và không thua gì nhæng nam cß sî, hàng næ cß sî tÕi gia cûng có khä nång vßþt bñc, chÑng ð¡c vô s· uý:

'Này Vaccha không phäi chï mµt tråm, hai tråm, ba tråm, b¯n tråm, nåm tråm mà còn nhi«u h½n thª næa là nhæng Næ cß sî, là ð® tØ s¯ng tÕi gia, m£c áo tr¡ng, hß·ng thø v§t døc, nhßng xây dñng Thánh giáo, ch¤p nh§n giáo hu¤n, ðã ðµ nghi ðoÕn ho£c, chÑng ð¡c vô s· úy, không dña vào ng߶i khác, s¯ng trong Thánh giáo cüa b§c ÐÕo sß'. (19)

Rõ ràng chï ði¬m qua mµt vài câu kinh, chúng ta ðã có th¬ th¤y cø th¬ ð¸a v¸ ng߶i phø næ trong giáo lý ðÕo Ph§t. Giáo lý nhà Ph§t cho m÷i ng߶i th¤y r¢ng: ng߶i phø næ xÑng ðáng có mµt ch² ðÑng danh dñ ngang hàng v¾i nam gì¾i v« phß½ng di®n khä nång và thành ðÕt møc tiêu Niªt bàn, và trên n¤c thang thành tñu cüa nhân loÕi, ng߶i næ cûng có khä nång trèo ðªn mÑc tµt ðïnh mà ng߶i nam có th¬ ðªn.
 
 

Chß½ng thÑ ba

Tìm hi¬u mµt s¯ v¤n ð«
Dçn ðªn sñ hi¬u biªt sai v« ð¸a v¸ ng߶i phø næ trong Ph§t giáo
 
 

Næ gi¾i có mµt ð¸a v¸ xÑng ðáng trong Ph§t giáo, ði«u này ðã quá rõ ràng. Nhßng thñc tª không phäi không có nhæng v¤n ð« khiªn mµt s¯ ng߶i chßa thâm nh§p Ph§t pháp, ho£c mµt s¯ ng߶i chï cßÞi ngña xem hoa hi¬u sai v« ð¸a v¸ ng߶i phø næ trong giáo lý Ph§t giáo, nhß v¤n ð« ng߶i næ phäi tuân thü Bát kïnh pháp, v¤n ð« mÕt pháp s¾m h½n nåm tråm nåm nªu næ gi¾i xu¤t gia, v¤n ð« ng߶i næ b¸ nåm ði«u chß¾ng ngÕi....

Thñc ch¤t nhæng v¤n ð« này nhß thª nào? Có phäi ng߶i phø næ trong giáo lý Ph§t giáo chßa th§t ðßþc bình ðÆng? Hay vì chúng ta chßa hi¬u hªt ý Ph§t? Ь ðßþc mµt nh§n thÑc ðúng ð¡n h½n v« v¤n ð« trên, chúng ta nên l¥n lßþt nghiên cÑu nhæng ph¥n trong chß½ng ba này.

1. V¤n ð« bát kïnh pháp:

Trong Ph§t giáo, mµt v¸ TÏ kheo ni bên cÕnh vi®c th÷ trì Gi¾i b±n Patimokkha (Ba la ð« mµc xoa) còn lãnh th÷ thêm Bát kïnh pháp (Garudhamma), tr÷n ð¶i cung kính, tôn tr÷ng không ðßþc vßþt qua. Nµi dung cüa tám ði«u c¥n tôn kính ¤y là:

'D¥u cho th÷ ðÕi gi¾i mµt tråm nåm, mµt TÏ kheo ni, ð¯i v¾i TÏ kheo m¾i th÷ ðÕi gi¾i trong mµt ngày ¤y, cûng phäi ðänh l­, ðÑng d§y, ch¤p tay, xØ sñ ðúng pháp. Pháp này sau khi cung kính, tôn tr÷ng, ðänh l­, cúng d߶ng, cho ðªn tr÷n ð¶i không ðßþc vßþt qua.

TÏ kheo ni không có th¬ an cß mùa mßa tÕi ch² không có TÏ kheo...

NØa tháng mµt l¥n, TÏ kheo ni c¥n phäi thïnh chúng TÏ kheo höi ngày trai gi¾i và ðªn ð¬ thuyªt gi¾i...

Sau khi an cß mùa mßa xong, TÏ kheo ni c¥n phäi làm l­ 'tñ tÑ' trß¾c hai Tång chúng v« ba v¤n ð« ðßþc th¤y, ðßþc nghe và nghi...

TÏ kheo ni phÕm tr÷ng tµi, phäi hành pháp man na ðõa cho ðªn nØa tháng...

Sau khi h÷c t§p sáu pháp trong hai nåm, phäi ðªn xin th÷ cø túc gi¾i trß¾c hai Tång chúng...

Không vì duyên c¾ gì, mµt TÏ kheo ni có th¬ m¡ng nhiªc, chï trích mµt TÏ kheo...

...Có sñ giáo gi¾i phê bình giæa các TÏ kheo v« các TÏ kheo ni, không có sñ giáo gi¾i phê bình giæa các TÏ kheo ni v« các TÏ kheo...' (20)

Có sñ b¤t bình ðÆng trong tám ði«u lu§t này, ng߶i vô vån phàm phu có th¬ nghî nhß v§y. Nhi«u ng߶i ðã cån cÑ vào tám ði«u cung kính này và cån cÑ trong lu§t Ph§t chª gi¾i ði«u cüa TÏ kheo ni nhi«u h½n gi¾i ði«u dành cho TÏ kheo tång mà cho r¢ng trong ðÕo Ph§t có sñ kÏ th¸ nam næ.

Th§t ra cûng d­ hi¬u, vì phái næ có nhæng ði«u ki®n v§t ch¤t và tinh th¥n, tâm lý khác hÆn nam gi¾i cho nên gi¾i lu§t cûng khác nhau. Nªu · trong nam gi¾i, trí tu® ðßþc ð« cao thì ðÑc tính ðßþc ð« cao · næ gi¾i chính là t× bi, b·i thª mà nhæng hình tßþng tßþng trßng cho ðÑc t× bi ð«u mang hình thù phø næ.

Nªu · nam gi¾i, lòng can ðäm gan dÕ, chí khí ðßþc tán dß½ng thì · næ gi¾i chính là sñ nhçn nhøc ôn hòa, ðÑc bao dung tha thÑ. Nªu · nam gi¾i, sñ ån to nói l¾n, hoÕt bát hùng h°n là mµt ðÑc tính thí trái lÕi, ðÑc tính phái næ n¢m trong sñ im l£ng tñ xóa mình. Nªu · nam gi¾i quy«n lñc uy phong ðßþc ca tøng thì · næ gi¾i, ðÑc tính c¥n thiªt là nhûn nh£n khiêm t¯n, không xem mình là quan tr÷ng.

Nhßng nhæng ðÑc tính v×a k¬ ð¯i v¾i næ gi¾i cûng có nhæng m£t trái cüa nó. ChÆng hÕn m£t trái cüa lòng t× bi có th¬ là sñ si ái, lòng kiêu cång. Vì ng߶i phø næ ðóng mµt vai trò quan tr÷ng trong vì®c ðem lÕi sñ s¯ng, nên h÷ d­ xem mình là t¤t cä, d­ nghî r¢ng không có ta ðây thì không xong.

LÕi næa, 't× bi' ðôi khi b¸ ðánh l×a b·i mµt lòng ngøy tín ð¬ ði ðªn ch² si ái, sß¾t mß¾t uÖ m¸. ÐÑc tính im l£ng nhçn nhøc n½i phø næ có th¬ có bµ m£t trái cüa nó là sñ ch¤p trß¾c, phi«n não, ôm khß khß mµt m¯i h§n ðªn n²i mang nó theo xu¯ng tuy«n ðài và khiªn cho phø næ khó giäi thoát, khó 'siêu thång' ð¬ nói theo t× ngæ T¸nh е.

ÐÑc tính nhûn nh£n khiêm t¯n c¥n thiªt n½i phø næ cûng thª, có th¬ có m£t trái là sñ nhút nhát Ö lÕi, tánh làm ðöm, tñ xem mình c¥n phäi l® thuµc vào mµt cái gì m¾i s¯ng n±i. Chính vì mu¯n phát huy nhæng ðÑc tính và sØa tr¸ nhæng m£t trái nhæng tính x¤u n½i phø næ, mà ðÑc Ph§t ðã chª ra Bát kïnh pháp và nhæng gi¾i lu§t riêng cho hàng næ xu¤t gia. — ðây, chúng ta có th¬ ði ngßþc dòng l¸ch sØ ð¬ xét lý do vì sao ðÑc Ph§t ðã chª ra tám ði«u cung kïnh.

Chúng ta biªt r¢ng, trong ðoàn th¬ xu¤t gia ð¥u tiên cüa Ph§t không có hàng næ lßu. Mãi ðªn nåm nåm sau khi thành l§p Tång ðoàn, bà dì và cûng là m© nuôi ðÑc Ph§t, di mçu Mahapajapatì (Ma Ha Ba Xà Ba Ы), cùng v¾i namm tråm næ nhân dòng Thích Ca m¾i ðªn ngö l¶i c¥u xin Ph§t cho phép ðßþc thª phát xu¤t gia. Ph§t t× ch¯i và bö ði n½i khác. 

L¥n thÑ hai khi nghe ðÑc Ph§t ðang · KÏ hoàn t¸nh xá, di mçu cùng nåm tråm næ nhân ¤y t× xa xôi l£n lµi, ði bµ rách cä gót chân, y phøc l¤m lem ð¤t bøi, ðªn n½i ðÑng ngoài cØa khóc lóc thäm thß½ng. Ngài A Nan th¤y thª ðµng lòng can thi®p giúp cho di mçu và sau ba l¥n Ngài nån nï, Ph§t m¾i b¢ng lòng cho bà và nåm tråm v¸ næ nhân xu¤t gia v¾i ði«u ki®n phäi tuân Bát kïnh pháp. Ði«u này có nghîa là gì? TÕi sao ðÑc Ph§t không ðµ ng߶i næ xu¤t gia li«n nhß nam gi¾i mà lÕi tö thái ðµ t× ch¯i ðªn ba l¥n?

Trß¾c hªt chúng ta thØ suy nghî: phäi chång do Ph§t biªt tâm lý kiêu cång c¯ hæu cüa ng߶i phø næ, m£t trái cüa bän nång làm m©, ßa bäo b÷c và tñ cho mình quan tr÷ng?

Bà Mahaprajapatì là mµt vì ðß½ng kim thái h§u, lÕi là m© nuôi cüa Thái tØ T¤t ÐÕt Ða (ðÑc Ph§t trß¾c khi xu¤t gia). Bà ðã nuôi n¤ng Thái tØ t× khi m¾i ra khöi lòng m© ðßþc bäy ngày. Nhß thª bà có ðü t¤t cä lý do ð¬ kiêu cång ngã mÕn khi bß¾c vào hàng ngû xu¤t gia v§y. Nªu ðÑc Ph§t không chª ra Bát kïnh pháp thì ði«u gì có th¬ xäy ra? Chúng ta biªt ðó, nªu · ð¶i bà ðß½ng kim thái h§u này ðã sai bäo ðßþc lính tráng quan h¥u, thì không lý do gì khi vào ðÕo và lÕi là m© cüa Ph§t, bà lÕi không sai bäo ðßþc nhæng v¸ tu sî ðáng ð¥u con cháu bà? Do ðó mà ta th¤y mµt trong tám ði«u cung kïnh r¤t có ý nghîa và chï có th¬ nh¡m vào Ki«u Ðàm Di Mçu (Mahprajapatì); ði«u ¤y nhß v¥y?: 'Dù cho th÷ ðÕi gi¾i mµt tråm nåm, mµt TÏ kheo ni ð¯i v¾i TÏ kheo th÷ gi¾i trong mµt ngày, cûng phäi ðänh l­, ðÑng d§y, ch¤p tay, xØ sñ ðúng pháp'.

Bên cÕnh ý nghîa ðã giäi thích trên, mµt lý do næa ðã ðßþc ð£t ra. — ðây, chúng ta nên nhìn ðÑc Ph§t · cß½ng v¸ mµt ðÑc Ph§t l¸ch sØ chúng ta s¨ th¤y v¤n ð« này rõ h½n. ÐÑc Ph§t lßÞng lñ, t× ch¯i ðªn ba l¥n m¾i cho næ gi¾i xu¤t gia, ðâu phäi Ngài tr÷ng nam khinh næ. Ðó là Ngài ðang tìm giäi pháp thích hþp cho hàng næ gi¾i sau khi xu¤t gia s¯ng ð¶i PhÕm hÕnh trong Tång ðoàn.

Chúng ta cûng biªt, vào th¶i ¤y, xã hµi „n е ðang · trong th¶i kÏ bán khai, ng߶i xu¤t gia phäi r¶i bö gia ðình, s¯ng không gia ðình trong r×ng rú. Ng߶i nam tu sî có th¬ tñ v® ch¯ng b÷n cß¾p, thú dæ, r¡n rªt ..., nhßng ng߶i tu næ hoàn toàn không th¬ tñ bäo v® ðßþc mình, nên Ph§t ðã dÕy: 'TÏ kheo ni không th¬ an cß tÕi ch² không có TÏ kheo'. Và mµt lý do sâu xa khác cüa vi®c chª Bát kïnh pháp là ðÑc Ph§t mu¯n có sñ cách bi®t trong hòa khí giæa Tång bµ và Ni bµ. Næ gi¾i hay thiên v« sñ quá ðà; ho£c quá thân m§t thì m¤t sñ cung kïnh và d­ l¶n, ho£c quá s½ thì d­ ði ðªn ch² kiêu cång tñ phø cho r¢ng ta ðây có th¬ tñ l§p không c¥n ai d¡t dçn. Do ðó mµt ði«u cung kïnh khác trong tám pháp cung kính b¡t buµc Ni chúng phäi thïnh thoäng ði ðªn TÏ kheo tång ð¬ xin chï giáo, ð¬ luôn luôn nh¾ ðªn ð¸a v¸ kh¤t sî cüa mình, nghîa là phäi t¥m c¥u Chánh pháp.

Chúng ta ðßþc biªt thêm, cûng chính trong kinh Bµ Tång Chi này ðÑc Thª Tôn ðã giäi thích lý do tÕi sao Ngài ban hành Bát kïnh pháp:

'Ví nhß, này Ànanda, mµt ng߶i vì nghî ðªn tß½ng lai xây dñng b¶ ðê cho mµt h° nß¾c l¾n ð¬ nß¾c không th¬ chäy qua, cûng v§y, này Ànanda, vì nghî ðªn tß½ng lai, Ta m¾i ban hành tám kính pháp này cho các TÏ kheo ni cho ðªn tr÷n ð¶i, không ðßþc vßþt qua'. (21)

Ngày nay trên cß½ng v¸ cüa mµt ng߶i ði tìm Tuy®t ð¯i 'phàm xu¤t gia giä, phát túc siêu phß½ng', chúng ta cûng có th¬ nh§n th¤y Bát kïnh pháp không có gì là quá ðáng, và còn phäi ðßþc lãnh hµi mµt cách sâu xa h½n, ¤y là: chúng ta phäi kính tr÷ng t¤t cä, vì ði«u tr· ngÕi l¾n nh¤t cho ng߶i tìm ÐÕo chính là thói kiêu mÕn. H½n næa là ng߶i tu h÷c giáo lý Vô ngã, thì nhæng v¸ næ tu sî nào thñc tình mu¯n xóa bö ngã ch¤p không có lý do gì ð¬ m£c cäm v« Bát kïnh pháp, và v¸ nam tu sî nào thñc tình là mµt con ng߶i ði tìm tuy®t ð¯i cûng không có lý do gì ð¬ tñ hào.

2. V¤n ð« mÕt pháp s¾m h½n nåm tråm nåm:

Bây gi¶ ta khäo sát mµt câu nói khác trong kinh ðã khiªn cho nhi«u ng߶i nghî r¢ng ðÑc Ph§t bi quan v¾i thân thª ng߶i næ:

'Này Ananda, nªu næ nhân không ðßþc xu¤t gia, t× bö gia ðình, s¯ng không gia ðình trong Pháp và Lu§t do Nhß Lai thuyªt giäng, th¶i này Ananda, phÕm hÕnh ðßþc an trú lâu dài và di®u pháp ðßþc t°n tÕi ðªn mµt ngàn nåm. Vì r¢ng này Ananda, næ nhân ðßþc xu¤t gia, t× bö gia ðình, s¯ng không gia ðình trong Pháp và Lu§t này, nay này Ananda, di®u pháp s¨ ðßþc t°n tÕi nåm tråm nåm'. (22)

Thñc sñ có phäi phÕm hÕnh s¨ không ðßþc an trú lâu dài và di®u pháp cûng chï ðßþc t°n tÕi nåm tråm nåm khi næ gi¾i xu¤t gia hay không? Ði«u này khó mà xác ð¸nh ðßþc. Nhßng trên thñc tª, v¾i mµt câu kinh nhß v§y ít nhi«u ðã tác ðµng cho ng߶i ð÷c cäm giác Ph§t giáo chßa th§t sñ dành quy«n bình ðÆng cho næ gi¾i. Ngay ðây, chúng ta có th¬ hi¬u ðßþc gì trong câu kinh trên?

Theo mµt s¯ h÷c giä, các kinh sách nói v« sñ tích bà Gotamì và vi®c thành l§p ni ðoàn ð«u viªt vào khoäng nåm tråm nåm sau ÐÕi Bát Niªt Bàn. Trong khi ðÑc Ph§t giác ngµ dß¾i g¯c b° ð« nåm 423 trß¾c Tây l¸ch. Nåm nåm sau, nåm 418 trß¾c Tây l¸ch, Ni ðoàn ðßþc thành l§p. 

Các cu¯n kinh thu§t lÕi vi®c thành l§p ni ðoàn viªt nåm tråm nåm sau, tÑc là vào khoäng cu¯i thª kÖ I Tây l¸ch, vào lúc tr߶ng phái nguyên thüy · „n е nh߶ng bß¾c cho tr߶ng phái ÐÕi th×a ðang phát tri¬n mÕnh. Vì phát tri¬n mÕnh, b¤y gi¶, ð« cao ð¸a v¸ ng߶i nam trên tß thª ng߶i næ. B·i l¨ ðó mà dß lu§n tr÷ng nam khinh næ ðßþc ðem vào kinh. V¤n ð« này, nªu ðÑng trên di®n l¸ch sØ, vçn có khä nång xäy ra. Vì nhß chúng ta biªt, t¤t cä kinh ði¬n Ph§t giáo ðã träi qua nhi«u l¥n kªt t§p và ðßþc viªt thành sách sau th¶i gian ðÑc Ph§t Di®t ðµ và nhß v§y khó mà tránh khöi nhæng sñ sai khác, nên bà C.A.F.Rhys Davids viªt:

'Mµt trong nhæng ði«u khó khån nh¤t khi di­n d¸ch kinh Pali chính vì kinh có nhi«u ch² xu¤t xÑ khác nhau, có nhi«u ch² sØa chæa, viªt lÕi, nhìn qua th¤y rõ ràng là ðã b¸ thay ð±i do các v¸ TÏ kheo ðªn sau. Ta phäi nh§n cho rõ nhæng n½i thay ð±i do ng߶i ð¶i sau gây ra h¥u có th¬ tìm cách ði«u chïnh. Do ðó, nhi«u ðoÕn kinh thiên v¸ rõ ràng nam gi¾i, thiên v¸ rõ ràng tång ðoàn (so v¾i cß sî), thiên v¸ rõ ràng ng߶i ðàn ông so sánh v¾i ng߶i ðàn bà, và các ðoÕn kinh này ðßþc c¯ trình bày nhß chính là l¶i ðÑc Ph§t'. (23)

Th§t là mµt l¶i bình khá mÕnh m¨. Nhßng dù sao vçn là mµt l¶i bình và cûng trên v¤n ð« này chúng ta vçn có th¬ có mµt quan ði¬m khác. — ðây, ta nên tìm hi¬u nguyên nhân phát sinh v¤n ð« l¶i tuyên b¯ phÕm hÕnh s¨ không t°n tÕi lâu dài khi næ gi¾i xu¤t gia. Rõ ràng nªu chï trích ra mµt ðoÕn kinh vån nói v« v¤n ð« này, thì chúng ta khó mà hi¬u hªt ý Ph§t. Nên biªt, câu kinh trên cùng n¢m trong kinh Gotamì nói v« vi®c thành l§p ni ðoàn và Ph§t ðã t×ng ð¡n ðo v¾i nhæng lý do ðã ðßþc giäi thích · ph¥n Bát kïnh pháp. Câu kinh này không phäi ðÑng riêng lë, mà ngay tiªp theo là ví dø cüa ðÑc Ph§t:

'Ví nhß, này Ànanda, nhæng gia ðình nào có nhi«u phø næ ít ðàn ông, th¶i nhæng gia ðình ¤y r¤t d­ b¸ ðÕo t£c, trµm nghè não hÕi. Cûng v§y, này Ànanda, vì r¢ng næ nhân ðßþc xu¤t gia, t× bö gia ðình, s¯ng không gia ðình trong Pháp và Lu§t này, nên PhÕm hÕnh không ðßþc an trú lâu dài...'. (24) 

Ngay trong tr߶ng hþp này ta có th¬ khÆng ð¸nh: câu kinh trên chï nh¢m giäi thích thêm cho sñ quyªt ð¸nh chª ra tám ði«u cung kính cho phù hþp v¾i cån c½ cüa ng߶i phø næ và nhß v§y s¨ không có mµt sñ b¤t bình ðÆng hay mâu thuçn nào trong giáo lý Ph§t giáo. Vì r¢ng, cûng chính trong kinh Bµ Tång Chi, khi giäi thích cho Tôn giä Kimbila nguyên nhân khiªn cho di®u pháp không còn t°n tÕi lâu dài sau khi Nhß Lai nh§p di®t:

'— ðây, này Kimbila, khi Nhß Lai nh§p di®t, các TÏ kheo, TÏ kheo ni, nam cß sî, næ cß sî không cung kính, không tùy thu§n b§c ÐÕo sß, s¯ng không cung kính, không tùy thu§n Pháp, s¯ng không cung kính, không tùy thuµc chúng Tång, s¯ng không cung kính, không tùy thu§n h÷c pháp, s¯ng không cung kính, không tùy thu§n, s¯ng phóng d§t, s¯ng không cung kính, không tùy thu§n tiªp ðón. Này Kimbila, ðây là nhân, ðây là duyên, khiªn khi Nhß Lai nh§p di®t, di®u pháp không t°n tÕi lâu dài'. (25)

Và ðªn ðây ðÑc Ph§t cûng cho biªt thêm nguyên nhân dçn ðªn Chánh pháp t°n tÕi sau khi ðÑc Ph§t nh§p Niªt bàn:

'— ðây, này Kimbila, khi Nhß Lai nh§p di®t, các TÏ kheo, TÏ kheo ni, nam cß sî, næ cß sî s¯ng cung kính tùy thu§n ðÑc ÐÕo sß, s¯ng cung kính tùy thu§n Pháp, s¯ng cung kính tùy thuµc chúng Tång, s¯ng cung kính tùy thu§n h÷c pháp, s¯ng cung kính tùy thu§n không phóng d§t, s¯ng cung kính tùy thu§n tiªp ðón. Này Kimbila, ðây là nhân, ðây là duyên, khiªn khi Nhß Lai nh§p di®t, di®u pháp ðßþc t°n tÕi lâu dài'. (26)

Ъn ðây, chúng ta có th¬ xác ð¸nh Chánh pháp có t°n tÕi lâu dài hay không t°n tÕi lâu dài, không nh¤t thiªt là do có næ gi¾i xu¤t gia, mà ði«u này phø thuµc vào vi®c tÑ chúng ð® tØ Ph§t có tu theo chánh pháp hay không. Vì dù cho ng߶i næ không xu¤t gia trong Pháp và Lu§t cüa Ph§t, nhßng nªu nam gi¾i s¯ng không cung kính, không tùy thu§n Ph§t, Pháp, Tång, ð°ng th¶i s¯ng buông lung theo cänh tr¥n, thân, kh¦u, ý tÕo ra nhæng nghi®p b¤t chánh, ... Chánh pháp có th¬ t°n tÕi lâu dài trong mµt Tång chúng nhß v§y chång?

3. V¤n ð« ngû chß¾ng:

Trong chß½ng tìm hi¬u mµt s¯ v¤n ð« ðßa ðªn sñ hi¬u sai v« ð¸a v¸ ng߶i phø næ trong giáo lý Ph§t giáo này, chúng ta ðã l¥n lßþt ði qua các v¤n ð« Bát kïnh pháp và vi®c mÕt pháp ðªn s¾m h½n nåm tråm nåm, nay chúng ta tiªp tøc bàn ðªn nåm ði«u chß¾ng ngÕi cüa ng߶i phø næ. Ðó là:

'Này A nan, có nåm vi®c næ nhân không làm ðßþc. Nªu nói r¢ng næ nhân ðßþc thành Nhß Lai, b§c Vô S· Trß¾c ÐÆng Chánh Giác, ho£c Chuy¬n luân vß½ng, Thiên Ъ thích, Ma Vß½ng hay ÐÕi PhÕm thiên, thì ði«u này nh¤t ð¸nh không th¬ có. Nhßng có nåm vi®c nam nhân làm ðßþc. Nªu nói r¢ng nam nhân ðßþc thành Nhß Lai, b§c Vô S· Trß¾c ÐÆng Chánh Giác, ho£c Chuy¬n luân vß½ng, Thiên Ъ thích, Ma Vß½ng hay ÐÕi PhÕm thiên, thì ði«u này ch¡c ch¡n có th§t'. (27)

LÕi mµt v¤n ð« mang tính b¤t bình ðÆng giæa ng߶i næ v¾i ng߶i nam phát sinh. Thñc ra nåm ði«u chß¾ng ngÕi ¤y th§t có ð¯i v¾i næ gi¾i không? TÕi sao ngoài kinh Cù Ðàm Di (Trung A Hàm II) kinh Mâu Ni Vß½ng Næ (Tång Nh¤t A Hàm), lÕi có thêm kinh Không Th¬ Xäy Ra cüa Kinh bµ Tång Chi I ð« c§p ðªn:

'Sñ ki®n này không xäy ra, này các TÏ kheo, không có ðßþc: 'Mµt phø næ có th¬ là b§c A la hán, Chánh ÐÆng Giác', sñ ki®n này không xäy ra. Sñ ki®n này có xäy ra, này các TÏ kheo: 'Ng߶i ðàn ông có th¬ là b§c A la hán, Chánh ÐÆng Giác', sñ ki®n này có xäy ra'.

'Sñ ki®n này không xäy ra, này các TÏ kheo, không có ðßþc: 'Mµt phø næ có th¬ là v¸ Chuy¬n Luân Vß½ng', sñ ki®n này không xäy ra...

'Sñ ki®n này không xäy ra, này các TÏ kheo, không có ðßþc: 'Mµt phø næ có th¬ là v¸ Ъ Thích ..., là Ác ma ..., là PhÕm Thiên', sñ ki®n này không xäy ra... (28)

Mµt phø næ không th¬ làm b§c A la hán, Chánh ÐÆng Giác, không th¬ làm Chuy¬n Luân Vß½ng, làm Ъ Thích, Ác ma, PhÕm Thiên. Vì sao? Vì không ðü trí ð¬ lãnh nhi®m nhæng ngôi b§c ðó ß (A la hán, Chánh ÐÆng Giác, Chuy¬n Luân Vß½ng, Ъ Thích, Ác ma, PhÕm Thiên là nåm ngôi v¸ tßþng trßng cho sñ thành ðÕt l¾n lao)? Nªu nhß v§y là ð°ng quan ni®m v¾i nhæng gì Ác ma nói v¾i TÏ kheo ni Somà: ng߶i næ không có trí làm sao có khä nång thành tñu chánh quä?

'иa v¸ khó chÑng ðÕt,
Chï Thánh nhân chÑng ðÕt,
Trí næ nhân hai ngón,
Sao hy v÷ng chÑng ðÕt' (29)

Sñ th§t là v§y chång? Ng߶i phø næ không ðü trí ðÑc, không ðü khä nång ð¬ hoàn thành nhæng vi®c nam nhân làm chång? Chúng ta nên l&iexc