Thi«n T§p Trong Ph§t Giáo

Hòa Thßþng Piyadassi
(PhÕm Kim Khánh d¸ch)

Ph¥n 2

6. Bát Chánh ÐÕo
7. Hai pháp hành thi«n
8. Nhæng loÕi tâm tánh
9. Tam h÷c
10. Ni®m xÑ

6. Bát Chánh ÐÕo

Ng߶i có trí tu® tñ k«m chª mình, không dùng ch¤t say và gia công rèn luy®n tâm tánh b¢ng cách tñ cüng c¯ væng ch¡c trong ðÑc nhçn nhøc trì chí và ph¦m hÕnh trong sÕch. Khi mà m÷i sñ vi®c xung quanh din tiªn thu§n chi«u theo ý mình thì giæ thái ðµ tr¥m tînh không phäi là khó khån l¡m. Nhßng, giæa nhæng hoàn cänh r¯i reng b¤t thu§n lþi, r¤t khó mà ði«m nhiên t÷a th¸, giæ tâm bình thän, không giao ðµng. Chính ði«u khó làm ¤y m¾i ðáng cho ta c¯ g¡ng thành tñu, b·i vì chính nhæng ði«u ¤y m¾i un ðúc tâm tánh hùng dûng.

Nh¶ công trình tu ni®m và yên tînh hành thi«n mà có th¬ tiªn ðÕt ðªn trÕng thái tâm v¡ng l£ng. Chúng ta có th¬ làm ðßþc vi®c ¤y không? Câu trä l¶i là: "Ðßþc". Nhßng b¢ng cách nào? Ch¡c ch¡n không phäi b¢ng cách 'làm cái gì vî ðÕi' cä.

TÕi sao các v¸ Thánh là b§c Thánh Nhân? Có ng߶i höi nhß v§y. Và câu giäi ðáp ðßþc ðßa ra nhß thª này: "B·i vì các v¸ ¤y vçn tß½i c߶i và nhçn nhøc trong lúc khó nhçn nhøc. Các Ngài vçn gia công tiªn bß¾c trong khi lòng thúc giøc bäo d×ng; và trong khi mu¯n nói, các Ngài chï giæ im l£ng. Chï thª thôi. Th§t giän d¸. Nhßng cûng th§t khó thñc hành. Mµt v¤n ð« v® sinh tinh th¥n ..." (Lord Horder, The Hygiene of a Quiet Mind, Trueman Wood. Lecture delivered before the Royal Society of Arts, 1938).

Hãy kiên trì c¯ g¡ng, và c¯ g¡ng thêm lên, không nên bán ð° nhi phª, bö dÞ cuµc chiªn. Không có ai mà thoÕt nhiên lên ðªn t§n ðïnh núi cao. Cûng nhß ng߶i thþ bÕc, m²i l¥n mµt chút, th±i sÕch bþn nh½ trong bÕc, con ng߶i phäi n² lñc tñ thanh l÷c m÷i ô nhim.

Con Ð߶ng mà chß Ph§t, tÑc các Фng Toàn Giác, t× ngàn xßa ðã vÕch ra ð¬ phát tri¬n tâm tánh là con ð߶ng hành thi«n, và ðó là Bát Chánh ÐÕo. Tám chi cüa Bát Chánh ÐÕo hþp thành ba nhóm: Gi¾i, иnh, Tu® (Sila, Samadhi, Panna). Ðó là con ð߶ng duy nh¤t, không có con ð߶ng nào t¡t ð¬ giác ngµ và giäi thoát cái tâm. Con ð߶ng ¤y cûng duy nh¤t trong ý nghîa là ð£c bi®t Ph§t Giáo. Không có tôn giáo, triªt giáo, hay b¤t lu§n gì khác tß½ng tþ nhß v§y.

T¤t cä nhæng gì ÐÑc B±n Sß ðã giáo truy«n và hß¾ng dçn thñc hành ð¬ di®t tr× nhæng xung ðµt tinh th¥n, tÕo nên do hoàn cänh b¤t toÕi nguy®n cüa ð¶i s¯ng, ð«u n¢m tr÷n v©n trong Bát Chánh ÐÕo.

"Tôi ðã t×ng nghiên cÑu t×ng tôn giáo mµt, trong s¯ nhæng h® th¯ng tôn giáo l¾n trên thª gi¾i và không n½i nào tôi tìm th¤y có cái gì t¯t ð©p và xúc tích, trµi h½n Bát Chánh ÐÕo cüa ÐÑc Ph§t. Tôi chï còn có mµt vi®c làm là hoan hÖ u¯n n¡n nªp s¯ng cüa tôi vào khuôn kh± cüa Con Ð߶ng ¤y". (T.W. Rhys Davids, Chü t¸ch Sáng L§p Hµi Pali Text Society, London).

Tám chi cüa con Ð߶ng ¤y là:

Tu®: Chánh Kiªn, Chánh Tß Duy, Chánh Ngæ
Gi¾i: Chánh Nghi®p, Chánh MÕng
иnh: Chánh Tinh T¤n, Chánh Ni®m, Chánh иnh

7. Hai pháp hành thi«n

Ph¥n trình bày pháp hành thi«n, nhß ðã ðßþc lßu truy«n ðªn nay trong kinh ði¬n Pali, nhi«u hay ít, ðßþc cån cÑ trên nhæng phß½ng pháp mà chính ÐÑc Ph§t ðã áp døng, pháp môn hành thi«n ðã ðßa Ngài ðªn ðÕo quä Vô Thßþng, Chánh ÐÆng Chánh Giác và Niªt Bàn, cån cÑ trên sñ kinh nghi®m cüa chính bän thân Ngài trong công trình trau gi°i và phát tri¬n tâm.

Danh t× Pali mà th߶ng ðßþc phiên d¸ch là "hành thi«n" trong Ph§t Giáo là "bhavana". Ðúng theo ý nghîa uyên nguyên cüa danh t×, "bhavana" là m· mang, phát tri¬n, hay trau gi°i. Ðó là m· mang, phát tri¬n tâm, trau gi°i tâm, hay "làm-cho-tr·-thành", là sñ n² lñc xây dñng tâm v¡ng l£ng và an trø có khä nång nh§n thÑc rõ ràng bän ch¤t th§t sñ cüa t¤t cä các pháp hæu l§u và chÑng ngµ Niªt Bàn, trÕng thái tâm lành mÕnh lý tß·ng.

Pháp môn hành thi«n mà chính ÐÑc Ph§t ðã thñc hành và ðã chÑng nghi®m g°m hai ph¥n:

-- An trø tâm (samatha hay samadhi) là gom tâm vào mµt ði¬m, hay th¯ng nh¤t, t§p trung tâm vào mµt ð« møc (cittekaggata, Sanskrit là cittaikagrata, nh¤t ði¬m tâm), và

-- Minh Sát (vipassana, Sanskrit là vipasyana hay vidarsana)

Trong hai ph¥n này samatha, hay tâm an trø cûng hàm ý là th¯ng nh¤t hay an trø tâm vào mµt ði¬m b¢ng cách t§p trung væng ch¡c, gom vào mµt ð« møc và không hay biªt gì khác, ngoài ð« møc.

Pháp môn hành thi«n b¡t ð¥u b¢ng sñ an trø tâm (samatha). An trø là trÕng thái tâm væng ch¡c, không chao ðµng hay phóng ði n½i khác. An trø tâm là gì? D¤u hi®u cüa tâm an trø là thª nào? Nhu c¥u và sñ phát tri¬n cüa tâm an trø nhß thª nào?

"B¤t lu§n có sñ th¯ng nh¤t tâm nào, ðó là an trø. TÑ Ni®m XÑ là d¤u hi®u cüa tâm an trø. TÑ Chánh c¥n là nhu c¥u c¥n thiªt cüa tâm an trø. B¤t lu§n sñ thñc hành nào, sñ phát tri¬n nào, và sñ tång trß·ng nào cüa các pháp trên (tÑc TÑ Ni®m XÑ và TÑ Chánh c¥n) ð«u là sñ phát tri¬n cüa tâm an trø" (Trung A Hàm, Majjhima Nikaya, bài s¯ 44).

L¶i dÕy trên rõ ràng cho th¤y r¢ng ba chi cüa nhóm иnh, tÑc Chánh Tinh T¤n, Chánh Ni®m và Chánh иnh, cùng sinh hoÕt chung v¾i nhau và nâng ðÞ lçn nhau. Ba chi này ðúng là "Nhóm иnh". (иnh, samadhi, có nghîa là gom tâm an trø vào mµt ði¬m và không hay biªt gì ngoài ði¬m ¤y).

Ta nên hi¬u rõ r¢ng pháp hành "thi«n ð¸nh" (samatha bhavana, thi«n chï), tÑc phát tri¬n tâm an trø, hay v¡ng l£ng, nhß ðã ðßþc dÕy trong Ph§t Giáo không phäi chï riêng Ph§t Giáo m¾i có. T× trß¾c th¶i ÐÑc Ph§t các ðÕo sî Du Dà ðã có thñc hành nhæng pháp môn "thi«n ð¸nh" khác nhau, nhß hi®n nay h÷ vçn còn hành. XÑ „n е t× bao gi¶ vçn là mµt vùng ð¤t huy«n bí. Tuy nhiên, pháp hành mà các ðÕo sî Du Dà ðã áp døng nhi«u nh¤t · „n е chï ðßa ðªn mµt mÑc ðµ nào, không h« vßþt quá xa h½n.

Pháp hành "thi«n ð¸nh" (samatha bhavana, cûng g÷i là thi«n chï), trong Ph§t Giáo ðßa ðªn tµt ðïnh là ð¡c Thi«n (Jhana), và pháp hành "thi«n tu®" (vipassana, cûng g÷i là thi«n quán) dçn ðªn b¯n t¥ng Thánh, hay giäi thoát. V¸ hành giä liên tøc kiên trì n² lñc thñc hành "thi«n tu®" d¥n d¥n tháo gÞ nhæng th¢ng thúc, hay dây trói buµc chúng sanh vào luân h°i, và tiªn ðÕt ðªn t¥ng Thánh cu¯i cùng, b§c Thánh thÑ tß, A La Hán. (V« chi tiªt liên quan ðªn b¯n t¥ng Thánh, xin ð÷c quy¬n The Buddha's Ancient Path, Piyadassi Thera, BPS trang 210).

ÐÑc Ph§t không thöa mãn v¾i các t¥ng Thi«n (Jhana) và các kinh nghi®m huy«n bí. Møc tiêu duy nh¤t cüa Ngài chï là chÑng ð¡c Toàn Giác và Niªt Bàn. Sau khi ðã gom tâm hoàn toàn an trø và v¡ng l£ng b¢ng "thi«n ð¸nh" (samatha bhavana), Ngài có th¬ phát tri¬n "thi«n tu®" (vipassana, minh sát), tÑc là pháp hành khä dî giúp hành giä nhìn th¤y sñ v§t ðúng nhß sñ v§t là nhß v§y, th¤y thñc tß¾ng cüa sñ v§t, ch¾ không phäi chï th¤y b« ngoài, hình nhß sñ v§t là nhß v§y. Nói cách khác, ðó là th¤u ðÕt bän ch¤t th§t sñ cüa chính mình, rõ ràng và t߶ng t§n, nhß th§t sñ bän ch¤t cüa mình là nhß v§y.

Danh t× vipassana (vi + passana) -- xu¤t nguyên t× "passati" là th¤y, và "vi" là ð£c bi®t -- là th¤y mµt cách ð£c bi®t, khác th߶ng. Vipassana là cái th¤y vßþt ra ngoài sñ thông th߶ng, tu® nhãn. Không phäi cái nhìn trên b« m£t, hay nhìn ph¾t qua. Không phäi chï th¤y thoáng qua cái dáng mà nhìn sñ v§t ðúng theo b¯i cänh cüa sñ v§t, tÑc nhìn dß¾i ánh sáng cüa ba ð£c tß¾ng, hay ba d¤u hi®u ð£c thù cüa t¤t cä các pháp hæu l§u, các hi®n tßþng sinh t°n. Ðó là vô th߶ng, hay biªn ð±i, ðau kh±, hay b¤t toÕi nguy®n, và vô ngã, hay không có mµt tñ ngã tr߶ng t°n vînh cØu (anicca, dukkha, và anatta). Ðó là pháp hành "thi«n tu®" l¤y "thi«n ð¸nh" làm n«n täng, pháp hành mà theo ðó hành giä gµi rØa ðªn mÑc t§n cùng các bþn nh½ trong tâm, lµt bö äo kiªn v« cái "ta", nhìn th¤y thñc tß¾ng cüa vÕn pháp và chÑng ngµ Niªt Bàn.

Nhß v§y, vipassana hay "thi«n tu®", cûng ðßþc g÷i là thi«n minh sát, là Giáo Pháp ð£c thù cüa chính ÐÑc Ph§t, trß¾c kia chßa t×ng ðßþc nghe th¤y. Ðó là chÑng nghi®m duy nh¤t chï ÐÑc B±n Sß có, hoàn toàn riêng bi®t Ph§t Giáo và chßa có ai biªt trß¾c th¶i ÐÑc Sî ÐÕt Ta C° Ðàm (Siddhatta Gotama), ÐÑc Ph§t Thích Ca.

8. Nhæng loÕi tâm tánh

Tâm cüa con ng߶i änh hß·ng ðªn c½ th¬ mµt cách sâu ð§m. Nªu ta d¬ duôi ð¬ tâm buông lung phóng túng và dung dßÞng nhæng tß tß·ng nhi¬m ô, nó có th¬ gây tai hÕi n£ng n«, l¡m khi cûng làm t±n thß½ng tánh mÕng. Тng khác, mµt cái tâm th¤m nhu¥n tß tß·ng trong sÕch có th¬ chæa tr¸ mµt th¬ xác ß½ng yªu b®nh hoÕn. Khi mà tâm ðßþc væng ch¡c an trø vào nhæng suy tß chân chánh (Chánh Tß Duy), v¾i sñ n² lñc chân chánh (Chánh Tinh T¤n) và sñ hi¬u biªt chân chánh (Chánh Kiªn) thì änh hß·ng mà nó tÕo nên th§t vô cùng sâu rµng. Do ðó, mµt cái tâm trong sÕch, th¤m nhu¥n ý tß·ng tinh khiªt, ðßa ðªn mµt ð¶i s¯ng lành mÕnh.

Tiªn Sî Bernard Grad, giáo sß tr߶ng McGill University tÕi Montreal ðã chÑng minh mµt cách r¤t công phu r¢ng nªu mµt bác sî chuyên dùng khoa tâm lý ð¬ chæa b®nh c¥m trên tay mµt chai nß¾c ðóng nút ch£t và sau ðó dùng nß¾c ¤y tß¾i vào hµt bo bo, v« sau cái cây bo bo m÷c lên mÕnh khoë h½n nhæng cây tr°ng v¾i hµt khác. Trái lÕi -- và ðây là ði«u kÏ di®u -- nªu mµt b®nh nhân tâm lý suy nhßþc c¥m chai nß¾c trên tay, v« sau cây bo bo n· nang ch§m tr¬.

Tiªn Sî Grad gþi ý r¢ng hình nhß có mµt vài yªu t¯ hay nång lñc mà ng߶i ta chßa biªt, lßu thông trong c½ th¬ con ng߶i và có th¬ änh hß·ng ðªn sñ trß·ng thành cüa cây cö và thú v§t. Tâm trÕng cüa mµt ng߶i änh hß·ng ðªn nång lñc ¤y. Cái "nång lñc" mà trß¾c ðây chßa ðßþc xác nh§n ¤y, ngày nay là ð¥u ð« ðßþc ngành y khoa nghiên cÑu rµng rãi, t× phß½ng thÑc tr¸ li®u ðªn các cuµc quan sát trong phòng thí nghi®m, Tiªn Sî Grad nói nhß v§y. (Psychic Discoveries Behind the Iron Curtain, Sheila Ostrander & Lyn Schroender, Bantam Books, USA. Cûng xin ð÷c chß½ng ð« c§p ðªn Healing with Thought, trang 293).

Nhß ðã ðßþc Tiªn Sî Grad khám phá trong nhæng cuµc thí nghi®m, tâm có th¬ änh hß·ng ðªn v§t ch¤t. Nªu ði«u này là ðúng ¡t không c¥n phäi nghî ngþi nhi«u cûng có th¬ suy din hþp lý r¢ng tâm có th¬ änh hß·ng ðªn tâm.

V« v§t ch¤t ta có th¬ r¤t khoë mÕnh nhßng v« tâm th¥n chúng ta vçn còn ß½n yªu. Chúng ta tr¥m tr÷ng lâm b®nh tham, b®nh sân và b®nh si, cùng nhi«u loÕi ám änh khác. Ph¥n l¾n các chÑng b®nh cüa nhân loÕi ð«u do tâm mà ra.

"Tâm không nhæng gây b®nh mà còn chæa ðßþc b®nh. Mµt b®nh nhân lÕc quan có nhi«u hy v÷ng ðßþc h°i phøc h½n là ng߶i b®nh mà luôn luôn lo âu s¥u muµn. Nhæng tr߶ng hþp b®nh ðßþc chæa khöi nhanh chóng nh¶ ðÑc tin mà ng߶i ta ðã ghi nh§n bao g°m luôn cä các chÑng b®nh thuµc v« hæu c½. (Aldous Huxley, Ends and Means (London, 1946), trang 258, 259)

Tâm là mµt hi®n tßþng vi tª và phÑc tÕp ðªn n±i không th¬ tìm ra hai ng߶i cùng mµt tâm. Tß tß·ng con ng߶i din ðÕt ra thành l¶i nói và hành ðµng. Hành ðµng và l¶i nói l§p ði l§p lÕi nhi«u l¥n thành thói quen, và cu¯i cùng, thói quen lâu ngày tr· thành tâm tánh. Tâm tánh là kªt quä cüa nhæng "sinh-hoÕt-do-tâm-chuy¬n-hß¾ng" cüa con ng߶i, và nhß v§y, tâm tánh cüa m²i ng߶i khác nhau. Các nhà tâm lý h÷c nhß Carl G. Jung ð« c§p ðªn hai loÕi: tâm hß¾ng ngoÕi và tâm hß¾ng nµi. (Psychological Types or the Psychology of Individuation).

Sách Thanh T¸nh ÐÕo (Visuddhi Magga) s¡p xªp thành sáu loÕi tâm tánh chánh yªu, và sáu loÕi này bao g°m nhi«u loÕi nhö khác. Ðó là nhæng loÕi tâm tánh có chi«u hß¾ng tham, sân, mê muµi, có nhi«u ðÑc tin, thiên v« trí thÑc, và phóng d§t. Vì tâm tánh khác nhau nên ð« møc hành thi«n (kammatthana) cûng khác nhau. Kinh ði¬n nguyên thüy, b¢ng tiªng Pali, và nh¤t là trong các bài kinh do ÐÑc Ph§t thuyªt giäng có dÕy rõ các ð« møc hành thi«n ¤y. Sách Thanh T¸nh ÐÕo din giäi b¯n mß½i ð« møc nhß v§y. Các ð« møc này gi¯ng nhß toa thu¯c ð¬ thích Ñng v¾i nhæng xáo trµn tinh th¥n khác nhau mà con ng߶i th×a hß·ng t× nhæng kiªp s¯ng quá khÑ.

Trong bµ Trung A Hàm (Majjhima Nikaya), mµt trong nåm bµ chính th¯ng cüa TÕng Kinh, chÑa ðñng nhæng bài kinh do ÐÑc Ph§t giäng dÕy, có hai bài (s¯ 61 và 62) ghi lÕi nhæng l¶i cüa ÐÑc B±n Sß dÕy ÐÕi ÐÑc Rahula (La H¥u La). Hai bày này tr÷n v©n bao g°m nhæng l¶i chï giáo v« pháp hành thi«n. Trong bài kinh s¯ 62 ÐÑc Ph§t dÕy bäy ð« møc hành thi«n cho th¥y sa di trë tu±i Rahula -- lúc ¤y, theo Bän Chú Giäi cüa bài kinh, chï có 18 tu±i. Sau ðây là mµt ðoÕn trích t× bài kinh ¤y:

"Hãy phát tri¬n pháp hành v« tâm t× (metta), này Rahula, b·i vì pháp này s¨ di®t tr× tâm sân h§n." 
"Hãy phát tri¬n pháp hành v« tâm bi (karuna), này Rahula, b·i vì pháp này s¨ di®t tr× tâm hung bÕo." 
"Hãy phát tri¬n pháp hành v« tâm hÖ (mudita), này Rahula, b·i vì pháp này s¨ di®t tr× tâm ganh tÜ." 
"Hãy phát tri¬n pháp hành v« tâm xä (upekkha), này Rahula, b·i vì pháp này s¨ di®t tr× tâm thù h§n." 
"Hãy phát tri¬n pháp hành v« tánh cách ô trßþc (asubha) cüa th¬ xác, này Rahula, b·i vì pháp này s¨ di®t tr× tâm tham døc." 
"Hãy phát tri¬n pháp hành v« sñ tri giác tánh cách vô th߶ng (anicca sanna) cüa vÕn pháp, này Rahula, b·i vì pháp này s¨ di®t tr× tâm ngã mÕn. (asmi-mana, ch¤p vào mµt cái "ta")." 
"Hãy phát tri¬n pháp hành chú ni®m vào h½i-th·-vào-th·-ra (anapanasatti), này Rahula, b·i vì pháp này, nªu th߶ng ðßþc thñc hành, s¨ ðem lÕi nhi«u thành quä t¯t ð©p, nhi«u lþi ích tr÷ng ðÕi."

ChÆng nhæng ÐÑc Ph§t chï dÕy và khuyên nhü ng߶i khác hành thi«n mà chính Ngài cûng th߶ng thñc hành ð¬ an trø tâm thanh t¸nh -- tÕi n½i ðây, trong hi®n tÕi (ditthadhamma sukhavihari). Mµt l¥n n÷ ÐÑc Thª Tôn truy«n dÕy: "Này chß TÏ Khßu, Nhß Lai mu¯n s¯ng v¡ng vë mµt mình trong ba tháng. Ch¾ nên ð¬ ai khác ðªn viªng Nhß Lai ngoài ng߶i ðem dâng v§t thñc". Các v¸ tÏ khßu bÕch: "BÕch Hoá ÐÑc Thª Tôn, xin vâng". Sau khi ba tháng ðã trôi qua ÐÑc Thª Tôn dÕy các v¸ tÏ khßu nhß sau:

"Này chß TÏ Khßu, nªu ng߶i khác (ng߶i thuµc tín ngßÞng khác) höi các con, 'Sa Môn C° Ðàm (Samana Gotama) th߶ng hành v« ð« møc gì trong ba tháng hÕ?' các con nên trä l¶i, 'trong ba tháng hÕ ÐÑc Thª Tôn th߶ng chú ni®m h½i-th·-vào-th·-ra'. N½i ðây (theo phß½ng pháp này), này chß TÏ Khßu, v¾i tâm giác tïnh, Nhß Lai hay biªt mình ðang th· vào, v¾i tâm giác tïnh Nhß Lai hay biªt mình ðang th· ra ... Ng߶i nói ðúng phäi nói, 'Chú ni®m vào h½i-th·-vào-th·-ra là l¯i s¯ng cao thßþng cüa b§c Thánh Nhân (Ariya), là l¯i s¯ng cüa Nhß Lai (Tathagata)". (TÕp A Hàm, Samyutta Nikaya, 326).

Ta không th¬, và cûng không c¥n phäi hành t¤t cä b¯n mß½i ð« møc hành thi«n. Ði«u quan tr÷ng là nên ch÷n ð« møc nào thích hþp nh¤t v¾i ta. Nên tìm sñ hß¾ng dçn cüa mµt ng߶i có nhi«u kinh nghi®m v« pháp môn hành thi«n, mµt v¸ Thi«n Sß. Kinh sách ð« c§p ðªn các phß½ng pháp hành thi«n cûng có th¬ hæu ích. D¥u sao, ði¬m tr÷ng yªu là nên nh§n ð¸nh tâm tánh hay tánh tình cüa mình mµt cách thành th§t, vì nªu không v§y thì không th¬ nào ch÷n ðúng ð« møc hành thi«n thích hþp v¾i mình. Mµt khi ðã ch÷n xong ð« møc chúng ta nên væng tin vào ðó và gia công tinh t¤n thñc hành. Pháp hành thi«n là mµt phß½ng pháp "tñ-mình-làm-l¤y".

Nªu chúng ta còn dính m¡c nhi«u vào công chuy®n ngoài ð¶i và h¢ng ngày còn phäi b§n lo v« nhæng vi®c thª gi¾i, thì có th¬ là không d gì tñ c¡t lìa, tách r¶i ra khöi thª sñ và ng°i lÕi mµt n½i yên tînh, ðúng gi¶ gi¤c, m²i ngày, ð¬ hành thi«n mµt cách ð¥y ðü. Nhßng nªu th§t sñ mu¯n, v¾i ý chí dûng mãnh, ði«u này cûng có th¬ làm ðßþc. Ch¡c ch¡n là m²i ngày chúng ta có th¬ dành riêng mµt ít thì gi¶ ng¡n ngüi ð¬ hành thi«n, ho£c lúc bình minh, ho£c ngay trß¾c khi ði ngü, b¤t lu§n lúc nào mà tâm sÆn sàng l¡ng ð÷ng ð¬ ðßþc t§p trung.

Nªu ngày này qua ngày khác chúng ta có th¬ c¯ g¡ng trau gi°i tâm an trø nhß v§y ¡t s¨ có th¬ thñc hành công trình này mµt cách t¯t ð©p h½n, hæu hi®u h½n, s¨ có nhi«u can ðäm h½n ð¬ ð¯i phó v¾i nhæng lo âu và nhæng áp bÑc phi«n toái cüa ð¶i s¯ng mµt cách mÕnh dÕn, và ta s¨ d dàng ðÕt ðªn trÕng thái thoäi mái h½n. Ðây là mµt công trình ðáng cho ta thñc hi®n. Ta chï c¥n phäi kiên trì nhçn nhøc, b«n công thñc hành, væng chí c¯ g¡ng, và nªu th§t sñ thñc lòng ta s¨ có nhi«u hy v÷ng thành công. Nªu có th¬ ðßþc, ta nên hành thi«n ð«u ð£n h¢ng ngày, vào gi¶ nh¤t ð¸nh, trong mµt th¶i gi¾i ðáng k¬, và không nên nóng lòng trông ch¶ kªt quä. Nhæng biªn ð±i tâm lý không din tiªn nhanh chóng.

9. Tam h÷c

Ði«u chánh yªu là chúng ta nên tñ khép mình vào khuôn kh± kÛ cß½ng, trong l¶i nói và hành ðµng, trß¾c khi gia công thñc hành nhi®m vø khó khån h½n là u¯n n¡n, trau gi°i tâm, b¢ng pháp môn hành thi«n.

Gi¾i lu§t (sila) trong Ph§t Giáo nh¢m ði«u ngñ kh¦u nghi®p và thân nghi®p, tÑc tác phong cüa con ng߶i, hay nói cách khác, gi¾i lu§t nh¢m thanh l÷c thân và kh¦u, làm cho l¶i nói và hành ðµng tr· nên trong sÕch, thanh cao. Nhß v§y, ðây là phß½ng pháp tu t§p ð¬ trau gi°i ðÑc hÕnh g÷i là "ði«u h÷c v« gi¾i" (sila-sikkha). Ba chi cüa Bát Chánh ÐÕo hþp thành nhóm "Gi¾i" (Sila) trong Ph§t Giáo là: chánh ngæ, chánh ngi®p, chánh mÕng.

Ng߶i quyªt tâm hành thi«n nên giæ t¯i thi¬u nåm gi¾i cån bän (pancha-sila, ngû gi¾i) là: tránh xa sñ sát sinh, sñ trµm c¡p, sñ tà dâm, sñ v÷ng ngæ, và d¬ duôi dùng các ch¤t say nhß rßþu mÕnh, ma túy v.v... ð¥u ðµc tâm trí và gây nên tình trÕng tâm th¥n buông lung phóng túng, không giác tïnh. Trong mµt khóa h÷c thi«n khóa sinh h÷c hành thi«n phäi s¯ng hoàn toàn trong sÕch nhß ng߶i ðµc thân, và nhß v§y, gi¾i thÑ ba -- không tà dâm -- tr· thành không thông dâm.

Gi¾i lu§t (sila) là n«n täng væng ch¡c trong l¯i s¯ng cüa ng߶i Ph§t TØ. Ðó là cån bän cüa công trình trau gi°i tâm trí. Ng߶i quyªt tâm thñc hành pháp môn hành thi«n, hay gom tâm an trø, phäi trau gi°i ý mu¯n giØ gìn gi¾i ðÑc, tình thß½ng ðÑc hÕnh trang nghiêm, và gi¾i hÕnh s¨ b°i b± dßÞng nuôi ð¶i s¯ng tâm linh, giúp cho tâm væng vàng an trø và v¡ng l£ng. Ng߶i có chú nguy®n thành ðÕt trÕng thái tâm cao thßþng nh¤t h¢ng thñc hành pháp thiêu ð¯t nhæng døc v÷ng, ch¤t li®u làm cho tâm ô nhim. Hành giä suy tß:

"Ng߶i khác có th¬ gây t±n thß½ng, nhßng ta không làm t±n thß½ng ai; ng߶i khác có th¬ sát sinh, nhßng ta s¨ không sát hÕi sinh v§t; ng߶i khác có th¬ l¤y mµt v§t mà không ðßþc cho ðªn mình, nhßng ta s¨ không sai l¥m l¤y cüa nào không ðßþc cho ðªn ta; ng߶i khác có th¬ s¯ng phóng túng lang chÕ, nhßng ta s¨ giæ mình trong sÕch; ng߶i khác có th¬ nói l¶i giä d¯i, ðâm th÷c, thô l±, hay nhäm nhí, nhßng ta s¨ nói nhæng l¶i ðem lÕi hòa hþp, thu§n thäo, nhæng l¶i vô hÕi, nhæng l¶i thanh nhã d¸u hi«n, ð¥y tình thß½ng, nhæng l¶i làm ð©p dÕ, ðáng ðßþc ghi vào lòng, ðúng lúc, ðúng n½i, nhæng l¶i hæu ích; ng߶i khác có th¬ tham lam, nhßng ta s¨ không tham; ng߶i khác có th¬ ð¬ tâm xiêng v©o, nhßng ta s¨ giæ tâm ngay thÆng; ta s¨ tinh t¤n, cao thßþng, chân th§t, chánh trñc, an hòa, thanh khiªt, tri túc, quäng ðÕi, và luôn luôn chân thành; ta s¨ chuyên c¥n chú ni®m và trau gi°i tu® minh sát ð¬ luôn luôn, hoàn toàn, và tr÷n v©n hay biªt thñc tÕi ..." (Xem Trung A Hàm, bài kinh s¯ 8). Nhß v§y, ng߶i ¤y không hành ðµng mµt cách nô l®, nhß ðám ðông nhæng ng߶i không suy tß.

Gi¾i (sila) mà ÐÑc Ph§t ð£t ra không phäi là nhæng ði«u rån c¤m tiêu cñc mà rõ ràng xác ð¸nh sñ quyªt tâm hành thi«n -- mµt con ð߶ng toàn häo xây ð¡p b¢ng nhæng ý chí t¯t ð©p nh¢m tÕo an lành và hÕnh phúc cho nhân loÕi. Nhæng nguyên t¡c ðÕo lý cüa gi¾i lu§t nh¢m tÕo dñng mµt xã hµi an toàn b¢ng cách ðem lÕi sñ hòa hþp, nh¤t trí, ði«u hoà, thu§n thäo, và sñ hi¬u biªt lçn nhau giæa ng߶i và ng߶i.

Gi¾i ðÑc tinh nghiêm giúp trau gi°i tâm ð¸nh (samadhi). Ba chi cu¯i cùng cüa Bát Chánh ÐÕo: chánh tinh t¤n, chánh ni®m, chánh ð¸nh, hþp thành nhóm "иnh", ðßþc g÷i là "ði«u h÷c v« ð¸nh" (samadhi-sikkha).

Tiªn bµ trong gi¾i ðÑc, hành giä thñc hành pháp trau gi°i tâm trí. Ng°i lÕi trong mµt t¸nh th¤t, dß¾i mµt cµi cây, hay ngoài tr¶i, ho£c mµt n½i thích hþp nào khác, hành giä chú tâm vào ð« møc hành thi«n, và b¢ng cách không ng×ng tinh t¤n, gµi rØa m÷i bþn nh½ trong tâm, r°i d¥n d¥n loÕi bö các chß¾ng ngÕi tinh th¥n b¢ng cách gom tâm an trø vào mµt ði¬m

Tâm ð¸nh · mµt mÑc cao ðµ là phß½ng ti®n ð¬ ðÕt ðªn trí tu®, hay tu® minh sát. "Tu®" g°m chánh kiªn và chánh tß duy, hai chi ð¥u cüa Bát Chánh ÐÕo, ðßþc g÷i là "ði«u h÷c v« tu®" (panna-sikkha).

Nhß v§y, gi¾i, ð¸nh, tu® mà trong kinh sách th߶ng ðßþc go¸ là "Tam H÷c" (Tividha sikkha) là ba ði«u h÷c, hay ba phß½ng pháp tu t§p. Tuy nhiên, không có ði«u h÷c nào trong Tam H÷c tñ nó là møc tiêu cÑu cánh, mà m²i ði«u h÷c ð«u là phß½ng ti®n ð¬ ði ðªn møc tiêu. Chúng ta không th¬ hành riêng r¨ mµt ði«u h÷c và bö qua hai ði«u kia. Cûng nhß chân máy chøp hình, ðÑng væng nh¶ ba chân nhö ð¥y ðü. Nªu mµt cái chân nhö søm gäy thì t¤t cä ð«u r½i, cùng thª ¤y, chúng ta không th¬ thñc hành mµt ði«u h÷c mà không nh¶ sñ h² trþ cüa hai ði«u h÷c kia. Các ði«u h÷c ¤y nâng ðÞ lçn nhau. Gi¾i ðÑc, hay tác phong trong sÕch cüng c¯ tâm ð¸nh. Tâm ð¸nh, nh¶ sñ h² trþ cüa gi¾i, tÕo ðßþc nhi«u thành quä t¯t ð©p, ðem lÕi nhi«u lþi ích và phát huy trí tu®. Nh¶ có trí hu® hành giä phá tan l¾p mây m¶ si mê bao phü sñ v§t, th¤y ð¶i s¯ng ðúng nhß thñc tÕi cüa ð¶i s¯ng, tÑc là th¤y ð¶i s¯ng và t¤t cä nhæng gì liên quan ðªn ð¶i s¯ng ð«u phát sanh r°i hoÕi di®t (udaya-vaya, sinh hoÕi). B¢ng mµt tiªn trình din tiªn d¥n d¥n, b¢ng sñ tu t§p d¥n d¥n, và b¢ng sñ thñc hành d¥n d¥n, hành giä gµi rØa m÷i bþn nh½, t§n di®t m÷i ô nhim và thành ðÕt Giäi Thoát. Ch×ng ¤y hành giä tñ chÑng nghi®m sñ ch¤m dÑt cüa ba cån b¤t thi®n, ngu°n g¯c cüa m÷i tµi kh± là: tham, sân, si (lobha, dosa, moha) mà t× lâu ðã xâm chiªm tâm trí con ng߶i. Ba cån b¤t thi®n ¤y ðßþc loÕi bö và di®t tr× t§n g¯c r b¢ng ba ði«u h÷c: Gi¾i, иnh, Tu® (sila, samadhi, panna).

V¾i sñ thanh l÷c toàn v©n cu¯i cùng ¤y hành giä tiªn ðÕt ðªn trÕng thái ðßþc Ánh Sáng cüa Niªt Bàn r÷i sáng tö, sñ v¡ng l£ng vßþt ra ngoài m÷i phÕm vi cüa ngôn ngæ, sñ væng ch¡c không th¬ lay chuy¬n vßþt ra ngoài m÷i tß tß·ng, sñ tñ do vßþt ra ngoài m÷i hành ðµng, n«n täng châu toàn và b«n væng, vinh quang rñc rÞ không th¬ phai lÕt, hÕnh phúc cüa tâm tñ tÕi, giäi thoát, cüa sñ an lÕc toàn häo, sâu xa huy«n di®u và thanh khiªt mà không có b¤t cÑ ai, b¤t lu§n ði«u gì, có th¬ làm th¯i chuy¬n. Hành giä thành ðÕt chân lý cao thßþng nh¤t. Ðó là ngôi v¸ cao cä nh¤t cüa ð¶i s¯ng hành thi«n, là thành quä quý báu nh¤t cüa pháp môn hành thi«n. Do nh¶ thành quä này m÷i hi®n tßþng sanh, già, chªt ð«u ch¤m dÑt, không còn tr· lÕi næa, ð¶i s¯ng thánh thi®n ðã ðßþc träi qua ð¥y ðü và t¤t cä ði«u gì c¥n phäi làm ðã ðßþc thñc hi®n, không còn ði«u gì trên thª gi¾i làm cho hành giä b§n tâm næa.

Nhß v§y, ta th¤y r¢ng gi¾i, ð¸nh, tu® (sila, samadhi, panna) không phäi là ba ðÑc ðµ riêng r¨, mà là nhæng thành ph¥n dính li«n v¾i nhau cüa Con Ð߶ng G°m Có Tám Yªu T¯ (Bát Chánh ÐÕo), mà cûng là Con Ð߶ng Hành Thi«n nhß ðã ðßþc s½ lßþc trình bày · ph¥n trên.

10. Ni®m xÑ

Hành Thi«n là thª nào? TÕi sao hành thi«n? Hành Thi«n ðßþc lþi ích nhß thª nào? Nhæng câu höi ¤y ðã ðßþc giäi ðáp · ph¥n trên. Bây gi¶ chúng ta hãy l¥n lßþt bß¾c vào nhæng tiªn trình ð£c bi®t cüa pháp hành thi«n (bhavana).

Tôi ð« ngh¸ chúng ta hãy thäo lu§n v« mµt s¡c thái r¤t quan tr÷ng cüa pháp hành thi«n trong Ph§t Giáo. Ðó là pháp Ni®m XÑ hay sñ thiªt l§p, sñ áp ð£t tâm ni®m (satipatthana). "Sati" là ni®m. "Patthana" là mµt hình thÑc rút ng¡n cüa chæ "Upatthana" (có nghîa là ð¬ g¥n lÕi tâm cüa mình), trong ý nghîa hay biªt, áp ð£t trên tâm, thiªt l§p, cüng c¯, hay làm phát kh·i lên. Ni®m XÑ làm phát kh·i lên sñ hay biªt s¡c bén ðªn mµt ng߶i, tác døng cüa Ni®m XÑ là làm cho ng߶i ¤y hay biªt rõ ràng ð¯i tßþng và ðßa ðªn, kh½i ðµng Ngû Cån (tín cån, t¤n cån, ni®m cån, ð¸nh cån, tu® cån), Ngû Lñc (tín lñc, t¤n lñc, ni®m lñc, ð¸nh lñc, tu® lñc), Th¤t Giác Chi (ni®m, trÕch, pháp, t¤n, an, ð¸nh, xä), và chi "Ni®m" cüa Bát Chánh ÐÕo.

Bài kinh ð« c§p ðªn pháp Ni®m XÑ (Satipatthana Sutta, Ni®m XÑ Kinh, th߶ng ðßþc g÷i là kinh TÑ Ni®m XÑ) là mµt trong nhæng bài kinh tr÷ng yªu nh¤t mà ÐÑc Ph§t ðã thuyªt giäng h½n 2500 nåm v« trß¾c ð¬ rèn luy®n, u¯n n¡n, làm cho quân bình và thanh l÷c cái tâm. Bài kinh này ðßþc ghi chép hai l¥n trong Tam TÕng kinh ði¬n. L¶i m· ð¥u bài kinh rõ ràng chï dçn r¢ng:

"Pháp Ni®m XÑ là con ð߶ng duy nh¤t (ekayano maggo) ð¬ chúng sanh tñ thanh l÷c, ð¬ vßþt qua khöi m÷i phi«n não và ta thán, ð¬ di®t tr× ðau kh± và ßu phi«n, ð¬ ðÕt ðªn chánh ðÕo và chÑng ngµ Niªt Bàn. Ðó là pháp Ni®m XÑ. "

Ni®m XÑ có b¯n ph¥n, áp ð£t sñ chú ni®m vào: 1.- thân (kayanupassana, ni®m thân); 2.- th÷, hay cäm giác (vedananupassana, ni®m th÷); 3.- nhæng hoÕt ðµng cüa tâm (cittanupassana, ni®m tâm); 4.- nhæng ð¯i tßþng cüa tâm, hay pháp (dhammanupassana, ni®m pháp). Ði¬m chánh yªu · ðây là ni®m (sati) và sñ chú tâm, hay sñ quan sát (anupassana).

Nhß ðã ð« c§p trên ðây, hành giä giæ tâm an trø, hay thành tñu tâm ð¸nh, nh¶ ph¯i hþp ba yªu t¯ cüa Bát Chánh ÐÕo là: chánh tinh t¤n, chánh ni®m, và chánh ð¸nh. Ba yªu t¯ này cûng nhß ba tao nhþ hþp thành sþi th×ng, ch¢n ch¸t lçn nhau và liên quan v¾i nhau r¤t m§t thiªt. Tuy nhiên, trong ba tao nhþ này, tao nhþ "ni®m" là g¯c, mÕnh h½n hai tao nhþ kia, b·i vì ni®m thü vai trò vô cùng quan tr÷ng trong công trình tu t§p ðßa ðªn cä hai, v¡ng l£ng và tu® minh sát. Ni®m là mµt c½ nång nào ðó cüa tâm và do ðó, là mµt yªu t¯ tâm, mµt tâm s·. Nªu không có tâm s· ni®m t¯i tr÷ng yªu này ta không th¬ nh§n ra mµt v§t -- ð¯i tßþng cüa giác quan -- và chúng ta không th¬ hay biªt ð¥y ðü tác phong cüa chính chúng ta. Ðßþc g÷i là chánh ni®m vì, mµt ðàng, nó tránh xa sñ chú tâm sai lÕc và che ch·, ngån cän, không ð¬ tâm chú vào nhæng ði«u b¤t thi®n và ðàng khác, hß¾ng dçn tâm trên con ð߶ng chân chánh, dçn ðªn sñ trong sÕch (thanh t¸nh) và tñ do (giäi thoát).

Chánh Ni®m tång trß·ng nång lñc quan sát cüa chánh kiªn và chánh tß duy và h² trþ, làm cho hai chi này tr· nên sâu s¡c. Hi¬u biªt và suy tß ðßþc có tr§t tñ cûng nh¶ chánh ni®m. Bài kinh chï dÕy t§n t߶ng và rành mÕch làm cách nào mµt hành giä có th¬ hay biªt lu°ng tß tß·ng cüa mình, giác tïnh theo dõi, ghi nh§n, và quan sát m²i ý nghî và t×ng ý nghî cüa mình -- tß tß·ng t¯t cûng nhß tß tß·ng x¤u, thi®n hay thª nào khác. Toàn th¬ bài kinh cänh giác chúng ta không nên d¬ duôi lãng quên, m½ mµng, và thúc giøc chúng ta nên luôn luôn canh ch×ng, luôn giác tïnh, luôn luôn giæ tâm chú ni®m. Trong thñc ta, mµt hành giä chuyên c¥n tu ni®m s¨ ghi nh§n r¢ng chính nh¶ sñ ki®n thïnh thoäng ð÷c lÕi bài kinh TÑ Ni®m XÑ làm cho ta giác tïnh h½n, quyªt tâm h½n, và th§n tr÷ng chú ni®m nhi«u h½n. Khöi phäi nói r¢ng chánh ni®m là mµt ðÑc ðµ mà không có b¤t lu§n ng߶i suy tß hi¬u biªt nào xem th߶ng. Trong cái th¶i ðÕi h²n tÕp mà chúng ta ðang s¯ng ðây, trong lúc mà r¤t nhi«u ng߶i ðang m¤t thång b¢ng tâm trí thì sñ trau gi°i tâm ni®m quä th§t là vô cùng thiªt yªu.

Chánh ni®m không nhæng giúp ta thành ðÕt tâm an trø mà còn ðßa ðªn sñ hi¬u biªt chân chánh và có mµt l¯i s¯ng chân chánh. Chánh ni®m là yªu t¯ quan tr÷ng trong t¤t cä hành ðµng cüa chúng ta, d¥u ðó là hành ðµng trong thª gi¾i, thuµc v« v§t ch¤t, hay là hoÕt ðµng tinh th¥n có tính cách ðÕo ðÑc.

Bây gi¶ chúng ta th¤y r¢ng hành thi«n không phäi là ðào t¦u, tr¯n tránh nhi®m vø, hay bö chÕy, tách r¶i ð¶i s¯ng và xã hµi, cûng không phäi là tñ lßu ðày ra ngoài ð¶i s¯ng, mà là mµt hình thÑc cüa ð¶i s¯ng lý tß·ng.
 

[Index][Thi«n T§p -01][Thi«n T§p -02][Thi«n T§p -03][Thi«n T§p -04][Thi«n T§p 05]
.