Thi«n T§p Trong Ph§t Giáo

Hòa Thßþng Piyadassi
(PhÕm Kim Khánh d¸ch)

Ph¥n 4

18. Thiªu næ hoa h§u
19. S¡c ð©p mong manh nhß l¾p da
20. Câu chuy®n chiªc bè
21. Cái nhìn chü quan và cái nhìn khách quan
22. V¡ng l£ng và Minh sát
23. Tñ hi¬u biªt mình
24. LoÕi tr× mê ho£c
25. Tóm lßþc

18. Thiªu næ hoa h§u

Phß½ng pháp luy®n tâm hi¬u biªt rõ ràng t×ng cØ ðµng cüa thân giúp ta di®t tr× nhæng tß tß·ng b¤t thi®n, tång trß·ng nång lñc cüa tâm ð¸nh và phát tri¬n trÕng thái giác tïnh cûng nhß tính chuyên c¥n.

ÐÑc Ph§t có thu§t mµt câu chuy®n ngø ngôn nh¤n mÕnh v« t¥m quan tr÷ng cüa công trình phát tri¬n pháp ni®m thân nhß sau:

-- Này chß TÏ Khßu, thí dø nhß có mµt ðám ðông ng߶i ðang tø h÷p la ó, "xem kìa, thiªu næ tuy®t ð©p, quä th§t là hoa h§u cüa xÑ này!". Và lúc ¤y, này chß TÏ Khßu, thiªu næ xinh ð©p tuy®t tr¥n kia, ðiêu luy®n v« ngh® thu§t khiêu vû và ca hát, phô trình tài ngh® mình v¾i t¤t cä duyên dáng vô cùng h¤p dçn. Ðám ðông càng ngày càng ðông ng߶i thêm, và h÷ la ó vang d§y, "xem kìa, thiªu næ tuy®t tr¥n ðang vû, ðang ca hát!".

V×a lúc ¤y có mµt chàng thanh niên r¤t ham s¯ng, không thích chªt, r¤t ßa hß·ng thø døc lÕc, không mu¯n ðau kh±, và ðám ðông ng߶i nói v¾i thanh niên ¤y: "Này anh chàng n÷, hãy nhìn kìa! Ðây là mµt cái chén ðñng d¥u ð¥y ðªn mi®ng. Anh phäi bßng chén d¥u ¤y ði giæa ðám ðông ng߶i và thiªu næ hoa h§u tuy®t ð©p. Ngay phía sau anh có tên ðao phü theo bén gót, tay c¥m thanh kiªm sÇn sàng. Nªu anh làm r½i mµt gi÷t d¥u thì tÑc kh¡c ð¥u anh s¨ r½i xu¯ng ð¤t".

Bây gi¶, này chß TÏ Khßu, các con nghî thª nào? Chàng thanh niên kia có xao lãng mà không chú tâm vào chén d¥u không? Anh chàng có nhìn quanh nhìn qu¦n và lo nghî chuy®n ðâu ðâu, ngoài chén d¥u không?

-- BÕch Hóa ÐÑc Thª Tôn, ch¡c ch¡n là không.

-- Ðúng v§y, này chß TÏ Khßu, ðây là mµt câu chuy®n ngø ngôn mà Nhß Lai nói ra ð¬ làm sáng tö nhæng gì Nhß Lai mu¯n dÕy. Nhæng l¶i dÕy ¤y là: "Cái chén ðñng d¥u ð¥y ðªn mi®ng là pháp ni®m thân". Nhß v§y các con phäi tñ rèn luy®n nhß sau: "Ta phäi thñc hành pháp ni®m thân, phäi gia công chuyên c¥n chú ni®m, nß½ng tña, dùng pháp ¤y nhß mµt phß½ng ti®n, phäi kiên c¯ gìn giæ và làm cho pháp ¤y công hi®u. Pháp ni®m thân phäi ðßþc tång trß·ng và th߶ng xuyên áp døng thñc hành. Này chß TÏ Khßu, các con phäi tñ rèn luy®n nhß thª ¤y.

Pháp ni®m thân (kayanupassana) chÆng nhæng bao g°m pháp chú ni®m vào h½i-th·-ra-th·-vào (chï là 1 trong 16 ph¥n ðßþc dÕy trong kinh Maha Rahulovada Sutta, xin xem lÕi · ph¥n trên, trang 57) mà còn nhæng pháp khác næa nhß chú ni®m v« nhæng ô trßþc cüa th¬ xác.

19. S¡c ð©p mong manh nhß l¾p da

Thñc hành theo nhæng l¶i chï dÕy trong bài kinh ng߶i hành thi«n suy ni®m v« chính cái xác thân này, ðßþc b÷c bên ngoài b¢ng mµt l¾p da và chÑa ð¥y ô trßþc t× gót chân lên ðªn ð¥u và t× tóc tr· xu¯ng. Hành giä suy ni®m: "Trong th¬ xác này, ðây là tóc, lông, móng tay, móng chân, rång, th¸t, gân, xß½ng v.v..". Nhß thª ¤y hành giä ni®m v« tánh cách ô trßþc cüa thân.

Яi v¾i ng߶i phß½ng Tây ðây có th¬ không phäi là mµt ð« møc hành thi«n có nhi«u thích thú. Riêng ð¯i v¾i bÕn trë, d¥u · phß½ng Ðông hay phß½ng Tây, vçn không thích xem c½ th¬ v§t ch¤t này là ô trßþc. Tuy nhiên, d¥u chúng ta có thích hay không, nªu chúng ta bình tâm quan sát mµt cách khách quan "t¤m-thân-dài-mµt-säi" này, chúng ta s¨ không tìm th¤y trong ðó có cái gì ð©p ð¨ nhß trân châu, nhß ng÷c báu v.vv... mà chï là mµt kh¯i b¦n thïu. "S¡c ð©p chï ån sâu b¢ng b« dày cüa l¾p da" (dß¾i l¾p da möng manh này chï là th¸t, gân, xß½ng, ruµt, gan, phèo, ph±i, v.v... không có gì là ð©p). D¥u là thanh niên, thiªu niên, hay tr÷ng tu±i, chúng ta cûng nên th¤u hi¬u bän ch¤t th§t sñ cüa t¤m thân này, và cûng nên th¤u hi¬u thñc tÕi mà ta phäi ð¯i phó, cùng v¾i ba ð£c tánh cüa ð¶i s¯ng: sanh, già, chªt.

Chúng ta s¯ng, thß½ng yêu nhau và vui c߶i v¾i nhau, trong lúc ¤y kiªp s¯ng cüa chúng ta ðang b¸ tu±i già l¤n d¥n và làm m¶ t¯i, b¸ cái chªt bóp ngh©t d¥n, b¸ nhæng cänh vô th߶ng biªn ð±i siªt trói d¥n, và nhæng ð£c tánh kia quä th§t c¯ hæu, dính li«n v¾i m÷i kiªp sinh t°n -- cûng nhß màu xanh dính li«n v¾i cö, nhß ch¤t ð¡ng c¯ hæu trong ký ninh -- ði«u mà t¤t cä phép m¥u và nång lñc cüa khoa h÷c không h« thay ð±i ðßþc.

D߶ng nhß cánh hoa h°ng ð©p tþ nhung mà bÕn th¤y,
Nhß nhæng nø hoa v×a ch¾m n· trên cây, 
Nhß cành mai vô cùng xinh ð©p, 
Nhß bu±i bình minh, 
Nhß ánh thái dß½ng, nhß bóng mát, 
Nhß trái b¥u quí báu mà trß¾c kia Jonas có, 
Con ng߶i cûng d߶ng thª ¤y! 
T× ¯ng chï tu±i th÷ chï ðßþc kéo ra, 
Và kéo ra, và cÑ thª ¤y, kéo ra d¥n d¥n. 
Cánh h°ng héo xào, 
Nhæng nø hoa tung toé r½i trß¾c gió, 
Mai tàn, bình minh trôi qua, 
M£t tr¶i l£n, bóng mát bay ði, 
Trái b¥u hoÕi di®t; và con ng߶i chªt. 
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Con ng߶i cûng d߶ng nhß thª ¤y, 
Chï s¯ng t×ng h½i th·, 
Nay ch² này, mai ch² khác: 
D߶ng thª ¤y, s¯ng và chªt. 
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Con ng߶i cûng d߶ng nhß thª ¤y, 
Ch°ng ch¤t bao nhiêu phi«n muµn ßu s¥u, 
Chï s¯ng trong ngày nay, và ngày mai s¨ ra ði. 
Bän hành ca th§t là ng¡n ngüi, 
Quä th§t ng¡n ngüi, cuµc hành trình!
Quä ðào ch¡c ch¡n phäi chín mùi, r°i ung thúi, 
Quä m§n ¡c phäi r½i lìa cành, 
Tuyªt phäi tan, 
Và d߶ng thª ¤y, m÷i sñ v§t.

(Trích t× t§p th½ "The Centuries")

Mµt quan ni®m nhß v§y v« ð¶i s¯ng không phäi là bi quan, cûng không phäi lÕc quan, mà thñc tin. Ð×ng ai nghî r¢ng cái nhìn vào ð¶i s¯ng và vào thª gi¾i cüa ng߶i Ph§t TØ là ðen t¯i, bu°n thäm, và ng߶i Ph§t TØ có tinh th¥n th¤p kém. Nghî nhß v§y là xa lìa hÆn sñ th§t. Ng߶i Ph§t TØ vçn ði xuyên qua kiªp s¯ng v¾i mµt nø c߶i.

T× pháp ni®m thân (kayanupassana) ta hãy bß¾c sang qua pháp ni®m th÷ (vedananupassana). Ng߶i hành theo pháp này giác tïnh chú tâm vào nhæng cäm giác, hay th÷, cüa mình: vui sß¾ng, ðau kh±, ho£c trung hòa, không vui sß¾ng cûng không ðau kh±. Khi chÑng nghi®m mµt cäm giác vui (th÷ lÕc) hành giä biªt: "ðây là th÷ lÕc", b·i vì v¸ ¤y quan sát, theo dõi và hay biªt nhæng th÷ cäm cüa mình. Cùng thª ¤y hành giä hay biªt các cäm th÷ khác và c¯ g¡ng chÑng nghi®m mµt cách giác tïnh các cäm giác ¤y theo ðúng thñc ta, ðúng nhß th§t sñ nó là nhß thª ¤y.

Thª th߶ng ng߶i ta th¤t v÷ng khi chÑng nghi®m mµt th÷ kh± và ph¤n kh·i vui sß¾ng khi th÷ lÕc. Công trình tu t§p ni®m th÷ giúp cho hành giä chÑng nghi®m t¤t cä các cäm giác mµt cách khách quan, v¾i tâm xä (bình thän, quân bình, không chao ðµng) và tránh cho con ng߶i khöi b¸ cäm giác cüa mình chi ph¯i, khöi phäi làm nô l®, hay l® thuµc n½i cäm giác.

Do nh¶ thi«n tu® (vipassana, thi«n minh sát) hành giä cûng h÷c nh§n thÑc r¢ng chï có th÷, cäm giác -- và chính cái th÷ ¤y cûng nh¤t th¶i ch¾ không t°n tÕi lâu dài -- ch¾ không có mµt thñc ta ð½n thu¥n, nguyên v©n nào hay mµt cái "Ta" nào th÷ cäm.

Ni®m tâm (cittanupassana), pháp thÑ ba trong TÑ Ni®m XÑ nói lên cho chúng ta t¥m quan tr÷ng cüa sñ nghiên cÑu tìm hi¬u chính cái tâm cüa mình và cüa sñ hay biªt nhæng tß tß·ng phát sanh ðªn mình. — ðây, nhæng tß tß·ng này là nhæng tß tß·ng tham, sân, si, ngu°n g¯c xu¤t phát ra t¤t cä nhæng hành ðµng l¥m lÕc, b¤t thi®n, và nhæng tß tß·ng ð¯i ngh¸ch, có tánh cách thi®n, phát nguyên nhæng thi®n nghi®p. Thay vì có nhæng tß tß·ng tham ái hành giä nhìn cái tham nhß mµt trÕng thái tâm (saragam cittam ...).

Nh¶ pháp ni®m tâm hành giä c¯ g¡ng th¤u ðÕt cä hai, nhæng trÕng thái tâm b¤t thi®n và nhæng trÕng thái tâm thi®n. Hành giä quan sát, theo dõi, nhìn cä hai mà không luyªn ái ho£c b¤t mãn. Phß½ng pháp quan sát tâm mình mµt cách khách quan giúp cho hành giä th¤u ðÕt c½ nång th§t sñ cüa tâm -- bän ch¤t th§t sñ và hoÕt ðµng th§t sñ cüa tâm. Nhæng ai th߶ng xuyên ni®m tâm s¨ h÷c ðßþc phß½ng cách ki¬m soát, ði«u khi¬n tâm mình.

Mµt ð£c ði¬m cüa thª gi¾i hi®n ðÕi là nông cÕn, chï th¤y sñ v§t ph¾t b« ngoài. Con ng߶i hi®n ðÕi s¨ thÆng tay bác bö nhæng l¶i này, nhßng nªu có th¬ nhìn vào tr· lÕi chính mình mµt cách vô tß thì ng߶i ¤y không phü nh§n thñc tÕi này. Con ng߶i hi®n ðÕi không ch¸u d×ng bß¾c ð¬ suy tß sâu xa. Cái hình dáng b« ngoài ðã chiªm hªt tâm trí h÷. Ta hãy nhìn xem ðªn mÑc ðµ nào con ng߶i hi®n ðÕi b¸ các quäng cáo thß½ng mÕi và các hàng hóa trßng bày trong tü kiªng các ti®m buôn änh hß·ng. Nªu quäng cáo và hàng hóa trßng bày không änh hß·ng con ng߶i hi®n ðÕi thì ¡t là các chü ti®m s¨ không ch¸u bö ra nhæng s¯ ti«n l¾n lao vào ðó. Phß½ng pháp hành thi«n trong Ph§t Giáo là phß½ng thu¯c tr¸ li®u có tác døng chæa tr¸ chÑng b®nh nông cÕn ¤y: ni®m tâm, cittanupassana, tÑc theo dõi và hay biªt nhæng tß tß·ng cüa mình.

Con ng߶i hi®n ðÕi r¤t ít khi suy tß mµt cách ðµc l§p. R¤t ít khi h÷ có mµt quan kiªn riêng cüa chính h÷. Th¶i trang qu¥n áo mà h÷ m£c, hi®u hàng hóa mà h÷ mua, t¤t cä, h÷ ð«u nh¶ nhæng ng߶i làm quäng cáo ð¸nh ðoÕt giùm cho h÷. H÷ b¸ các kh¦u hi®u chánh tr¸ gây xúc ðµng th§t là d dàng! Nhæng kh¦u hi®u và tuyên truy«n trong chính tr߶ng hình nhß u¯n n¡n tâm trí con ng߶i, và ð¶i s¯ng có khuynh hß¾ng tr· nên máy móc; con ng߶i tr· thành bù nhìn, do kë khác ði«u khi¬n và ki¬m soát.

Con ng߶i hi®n ðÕi hình nhß th¤m nhu¥n ðü loÕi ý ni®m, quan kiªn, dß lu§n và chü nghîa, khôn ngoan cûng có mà ðiên r° cûng có. H÷ ðßþc dßÞng nuôi b¢ng phim änh, un ðúc tâm trí b¢ng truy«n hình và rèn luy®n b¢ng truy«n thanh. Ngày nay, nhæng gì ðßþc trình bày trên báo chí, truy«n thanh, truy«n hình, mµt vài loÕi phim änh, mµt s¯ vån chß½ng và phim änh thuµc loÕi tâm lý có tính cách khiêu dâm, có tính cách làm cho con ng߶i b¯i r¯i, l¥m lçn, và ðßa con ng߶i ra khöi con ð߶ng chân chánh và hi¬u biªt sáng su¯t.

Nhæng ng߶i thñc hành pháp chú ni®m s¨ ðßþc bäo v® ch¯ng lÕi các nång lñc h¤p dçn và ta nh¸ cüa nhà quäng cáo, ðßþc bäo v® ch¯ng lÕi các tiªng la ó vang d§y cüa nhà tuyên truy«n, và ðßþc bäo v® ch¯ng lÕi các änh hß·ng khüng khiªp cüa nhæng phong trào ðÕi chúng.

Mµt ði¬m ß½n yªu khác cüa con ng߶i hi®n ðÕi là h÷ mu¯n thay ð±i và thâu ðÕt thành quä nhanh chóng. Thiªu sót l¾n lao cüa h÷ là trÕng thái v¡ng l£ng. V¡ng l£ng tÕo sÑc mÕnh tâm trí. Thiªu v¡ng l£ng ðem lÕi tình trÕng b°n ch°n nóng näy, không nhçn nhøc, và con ng߶i mà không nhçn nhøc s¨ không bao gi¶ ðßþc thöa mãn, không bao gi¶ toÕi nguy®n. Ng߶i ¤y luôn luôn mu¯n mµt cái gì m¾i lÕ và cäm xúc mÕnh. Ng߶i ¤y s¨ l¤y làm th¤t v÷ng nªu sáng ra c¥m lên t¶ báo mà không th¤y mµt hàng tít l¾n "giñt gân".

Con ng߶i hi®n ðÕi khát khao ði«u m¾i lÕ. H÷ thèm mu¯n nhæng xúc ðµng mÕnh. H÷ ðßþc dßÞng nuôi b¢ng nhæng cäm xúc mÕnh. H÷ s¨ luôn luôn nóng näy ß¾c v÷ng ði«u gì m¾i lÕ. H÷ s¨ luôn luôn hªt lòng mong möi nhæng phß½ng pháp m¾i, mµt l¯i s¯ng m¾i, mµt chü nghîa m¾i, và không bao gi¶ ch¤m dÑt. Thái ðµ tân kÏ ¤y là tri®u chÑng cüa mµt chÑng b®nh: b®nh tâm th¥n không yên.

N½i ðây mµt l¥n næa, pháp thñc hành chú ni®m là phß½ng thu¯c r¤t kh¦n yªu. Hi¬u theo mµt l¯i, chú ni®m có nghîa là v¡ng l£ng, và sñ v¡ng l£ng tâm trí làm cho ð¶i s¯ng ðßþc thång b¢ng. Ðßþc rèn luy®n ð¬ ðÕt ðªn v¡ng l£ng hành giä s¨ không nuôi dßÞng, ôm ¤p nhæng khát v÷ng không c¥n thiªt. "Ng߶i ¤y s¨ ði xuyên qua nhæng thång tr¥m cüa cuµc s¯ng mµt cách bình thän" (visame samam caranti, bß¾c mµt bß¾c dài xuyên qua con ð߶ng g° gh«).

Công trình ni®m tâm cûng giúp hành giä nh§n thÑc rõ ràng r¢ng cái ðßþc g÷i là tâm chï là mµt tiªn trình luôn luôn biªn ð±i g°m nhæng trÕng thái tâm (tâm s·) cûng luôn luôn biªn ð±i. Và trong ðó không có cái gì nhß mµt thñc th¬ nguyên v©n, ð½n thu¥n, g÷i là "Ta" hay "Bän Ngã".

Pháp chú ni®m thÑ tß là ni®m pháp (dhammanupassana). Pháp này bao g°m t¤t cä nhæng l¶i dÕy (Dhamma) chánh yªu cüa ÐÑc Ph§t, và ph¥n l¾n các pháp này ðã ðßþc thäo lu§n trong quy¬n "The Buddha's Ancient Path" (Con ð߶ng cû xa xßa cüa ÐÑc Ph§t), cùng mµt tác giä, Piyadassi Thera (sách này hi®n sÇn có · nhà sách Buddhist Publication Society, Kandy, Sri Lanka).

Ы møc ni®m pháp r¤t là rµng rãi. N½i ðây hành giä thñc hành chú ni®m v« các ð¯i tßþng cüa tâm (tÑc pháp). Ðây không phäi là mµt suy tß hay lý lu§n suông, mà cùng chung ði v¾i tâm giác tïnh chú ni®m và phân bi®n nhæng ð¯i tßþng cüa tâm "nhß thª nào" và "khi" nhæng ð¯i tßþng ¤y "phát sanh" và "ch¤m dÑt" (samudaya-vaya). Thí dø nhß khi có tham døc hi®n hæu, hành giä hay biªt: "có tham døc phát sanh ðªn ta". Ho£c khi không có tham døc, hành giä hay biªt: "không có tham døc · ta" v.v... Hành giä cûng ni®m nhß v§y ð¯i v¾i các pháp tri«n cái khác.

Cùng mµt thª ¤y hành giä phân bi®t ngû u¦n thü (panca-upadanakkhandha), tÑc s¡c (hình th¬ v§t ch¤t), th÷ (nhæng cäm giác vui, kh±, hay trung hòa, không vui không kh±), tß·ng (tri giác), hành (nhæng sinh hoÕt có tác ý cüa tâm), và thÑc.

Hành giä chú ni®m phân bi®n løc cån và løc tr¥n. N½i ðây hành giä th¤u ðÕt rành r¨ ðây là m¡t (nhãn cån) và th¤u ðÕt rành r¨ ðây là hình th¬ (s¡c, tÑc nhãn tr¥n) và th¤u ðÕt th¢ng thúc nào phát sanh tùy thuµc n½i nhæng cån và tr¥n ¤y. Hành giä th¤u ðÕt rành r¨ nhî và thinh, tÖ và hß½ng ... thi®t và v¸ ... thân và xúc ... ý và pháp, và th¤u ðÕt th¢ng thúc nào phát sanh tùy thuµc n½i nhæng cån và tr¥n ¤y. Hành giä cûng th¤u ðÕt sñ ch¤m dÑt cüa nhæng th¢ng thúc ¤y.

(Th¢ng thúc có nghîa là dây trói buµc. — ðây là nhæng dây trói buµc chúng sanh vào vòng luân h°i. Có 10 th¢ng thúc, tÑc 10 sþi dây trói buµc chúng sanh vào vòng luân h°i, không th¬ giäi thoát. Ðó là: 1.- ái døc, 2.- sân h§n, 3.- ngã mÕn, 4.- thân kiªn, tÑc äo tß·ng liên quan ðªn mµt bän ngã tr߶ng t°n, 5.- hoài nghi, 6.- luyªn ái theo nhøc døc ngû tr¥n, 7.- gi¾i c¤m thü, hay d¬ duôi tin theo nhæng nghi thÑc l bái, sai l¥m nghî r¢ng các nghi thÑc cúng ta th¥n linh có th¬ ðßa ðªn giäi thoát, 8.-luyªn ái theo các t¥ng thi«n và cänh S¡c Gi¾i, 9.-luyªn ái theo các t¥ng thi«n và cänh Vô S¡c Gi¾i, và 10.- vô minh. Các th¢ng thúc này phát sanh tùy thuµc n½i nhæng cån và tr¥n liên h® nhß nhãn và s¡c, nhî và thinh v.v... Bän Chú Giäi có giäi thích rõ ràng các th¢ng thúc ¤y phát sanh nhß thª nào. Xin ð÷c quy¬n The Way of Mindfulness - Con ð߶ng Chánh Ni®m, tác giä Soma Thera, trang 132, BPS).

Cùng mµt thª ¤y hành giä phân bi®n Th¤t Giác Chi (satta-bojjhanga, tÑc là: ni®m, trÕch pháp, t¤n, phï, an, ð¸nh và xã) -- xin ð÷c quy¬n The Seven Factors of Enlightenment, tác giä Piyadassi Thera, BPS (bän d¸ch ra Vi®t vån, tña ð« Th¤t Giác Chi, cüa PhÕm Kim Khánh, ðã ðßþc ¤n t¯ng tÕi Saigon, Vi®t Nam và tái bän tÕi Hoa KÏ vào nåm 1978) -- và TÑ Di®u Ъ (cattari ariyasaccani). N½i ðây TÑ Di®u Ъ không thuµc v« loÕi hi¬u biªt b¢ng tri thÑc, hi¬u biªt b¢ng cách lu§n lý, mà là nhæng chÑng nghi®m th§t sñ mà hành giä ðÕt ðªn.

Nhß thª ¤y hành giä giác tïnh chú ni®m, quan sát và th¤u ðÕt các ð¯i tßþng cüa tâm (pháp). Hành giä s¯ng ðµc l§p, hoàn toàn không bám bíu vào b¤t lu§n gì trên thª gi¾i. TÑ Ni®m XÑ là Giáo Pháp mà t¤t cä các s¡c thái khác cüa Giáo Pháp ð«u tø hµi hß¾ng v«.

Trong bài kinh m²i ðoÕn mô tä mµt "ni®m xÑ" ð«u ch¤m dÑt b¢ng câu: "Hành giä s¯ng ðµc l§p, không bám bíu vào b¤t lu§n gì trong thª gi¾i"; b·i vì "m÷i sñ v§t ð«u không b«n væng". Ðó là møc tiêu mà hàmh giä nh¢m vào, là cÑu cánh mà hành giä hªt lòng ß¾c nguy®n ðÕt ðªn và t§n lñc gia công thành tñu. — ðây, "s¯ng ðµc l§p" có nghîa là ðã vßþt lên, thoát ra khöi, ái døc và tà kiªn (tanha và ditthi), và "thª gi¾i" là thª gi¾i cüa chúng sanh, cái thª gi¾i "tâm-v§t lý" cüa chính mình. Hành giä không còn bám bíu vào cái tiªn trình "danh-s¡c" này, và không xem ðó là mµt bän ngã th߶ng còn, mµt thñc th¬ ð½n thu¥n, hay mµt cái "Ta" vînh cØu.

20. Câu chuy®n chiªc bè

S· dî chúng ta bám bíu, ðeo níu vào nhæng sñ v§t, vô tri vô giác hay hæu giác hæu tri, là vì chúng ta còn tham, còn mu¯n có. Nªu chúng ta có th¬ rèn luy®n ngh® thu§t nhìn vào sñ v§t v¾i tâm bàng quan, bình thän, tâm dÑt bö, không luyªn ái, ch×ng ðó ¡t chúng ta h÷c ðßþc pháp buông bö, ð¬ cho t¤t cä trôi qua.

Dây trói buµc chúng ta không phäi · trong giác quan (cån) hay trong sñ v§t làm ð¯i tßþng cüa giác quan (tr¥n), mà chính trong tham ái cüa chúng ta, phát sanh khi giác quan tiªp xúc v¾i ð¯i tßþng cüa nó. [L¶i ng߶i d¸ch: Khi cån tiªp xúc v¾i tr¥n ¡t có thÑc phát sanh. Thí dø nhß khi m¡t (nhãn cån) nhìn vào mµt v§t (v§t ¤y là nhãn tr¥n), tÑc có sñ th¤y (nhãn thÑc), và tùy thuµc n½i sñ th¤y ¤y phát sanh lòng ßa thích, ghét bö, hay thän nhiên, tÑc tham, sân, hay xä. Nªu là tham hay sân thì ðó là th¢ng thúc phát sanh tùy thuµc n½i sñ tiªp xúc giæa cån và tr¥n. Nó không n¢m trong cån, cûng không n¢m trong tr¥n mà chï phát sanh tùy thuµc ...].

Nhß v§y, v¤n ð« và giäi pháp, chÑng b®nh và phß½ng thÑc tr¸ li®u chÑng b®nh, ð«u n¢m bên trong chúng ta. Hãy tñ rèn luy®n ngh® thu§t t× khß¾c, buông bö. Ðúng th§t là r¤t khó mà s¯ng không bám bíu vào b¤t lu§n gì trên thª gi¾i, và sñ c¯ g¡ng cüa chúng ta ð¬ tiªn ðÕt ðªn mÑc ðµ tinh th¥n cao siêu ¤y xem ch×ng nhß quá t¥m khä nång cüa chúng ta. M£c d¥u v§y, ðây là mµt thành tñu r¤t ðáng cho ta gia công kiên trì và liên tøc gia công. Có nhi«u v¸ ðã t§n lñc gia công, kiên trì c¯ g¡ng và vßþt ðªn tuy®t ðïnh tinh th¥n trong chính kiªp s¯ng này. "Hãy gieo mµt tß tß·ng và g£t hái mµt hành ðµng. Hãy gieo mµt hành ðµng và g£t hái mµt thói quen. Hãy gieo mµt thói quen và g£t hái mµt tâm tánh. Hãy gieo mµt tâm tánh và g£t hái mµt ð¸nh m®nh -- b·i vì tâm tánh là ð¸nh m®nh."

V« ði¬m này ÐÑc Ph§t có dÕy mµt câu chuy®n ngø ngôn Chiªc bè r¤t là hÑng thú. Hãy l¡ng tai nghe l¶i Ngài:

-- Này chß TÏ Khßu, Nhß Lai s¨ thu§t cho các con nghe câu chuy®n Chiªc bè ð¬ dÕy r¢ng Giáo pháp phäi ðßþc sØ døng ð¬ sang sông ch¾ không phäi ð¬ ôm giæ. Hãy chåm chú l¡ng nghe:

"Này chß TÏ Khßu, trong cuµc hành trình dài dÆng ng߶i kia ði ðªn mµt con sông rµng l¾n, ngån trß¾c m£t. B¶ bên này thì ð¥y nhæng hi¬m nguy lo sþ, bên kia thì an toàn. Nhßng không có thuy«n hay c¥u ð¬ sang sông. Ng߶i kia nghî: "Th§t là rµng l¾n, con sông này quä th§t là rµng, b¶ bên này ð¥y hi¬m h÷a, nhßng bên kia thì châu toàn. V§y ta nên qu½ lßþm cö, lá, nhánh và cây ð¬ kªt thành chiªc bè và ta s¨ dùng cä tay lçn chân ð¬ b½i xuyên qua bên kia b¶.

Và lúc ¤y, này chß TÏ Khßu, ng߶i kia kªt thành chiªc bè và t§n lñc c¯ g¡ng dùng cä tay lçn chân b½i sang sông mµt cách an toàn. Khi ðã ðªn b¶ bên kia ng߶i ¤y suy nghî: "Chiªc bè này th§t là hæu døng, nh¶ nó mà ta sang ðßþc ðªn b¶ bên này mµt cách châu toàn. V§y, d¥u có ði ðâu ta cûng nên ðµi nó trên ð¥u hay vác nó trên lßng".

Này chß TÏ Khßu, các con nghî nhß thª nào? Nªu hành ðµng nhß v§y ng߶i ¤y có xØ døng chiªc bè mµt cách thích nghi không?

-- BÕch Hóa ÐÑc Thª Tôn, không.

-- Bây gi¶, thí dø nhß ng߶i kia ðã ðßþc ðªn b¶ bên kia mµt cách châu toàn r°i nghî r¢ng: "Chiªc bè này th§t là hæu døng, cûng nh¶ nó mà ta ðã vßþt ðªn b¶ bên này mµt cách châu toàn. V§y ta nên kéo nó lên bãi, ho£c ð¬ nó trôi ði ðâu cûng ðßþc, còn ta thì hãy thong thä, m£c tình mu¯n ði ðâu thì ði". Nªu hành ðµng nhß v§y, này chß TÏ Khßu, ng߶i kia ðã xØ døng chiªc bè mµt cách ðúng ð¡n.

Cûng d߶ng thª ¤y, này chß TÏ Khßu, Nhß Lai l¤y câu chuy®n chiªc bè làm mµt hình änh cø th¬ ð¬ dÕy r¢ng công døng cüa Giáo Pháp là ð¬ giúp chúng ta vßþt qua ðªn b¶ bên kia ch¾ không phäi ð¬ cho ta ôm giæ. Này chß TÏ Khßu, các con ðã th¤u hi¬u Giáo Pháp mà Nhß Lai ðã dùng câu chuy®n chiªc bè ð¬ truy«n dÕy, các con hãy buông bö các thi®n pháp (dhamma, nhæng gì t¯t ð©p), càng phäi dÑt bö h½n næa các pháp b¤t thi®n (a-dhamma, b¤t thi®n pháp)."

Nên ghi nh§n r¢ng, theo Bän Chú Giäi, danh t× "dhamma" mà ðßþc phiên d¸ch · ðây là "thi®n pháp", có nghîa là tâm v¡ng l£ng, hay tâm ð¸nh (samatha) và tu® minh sát (vipassana). Chí ðªn nhæng trÕng thái tinh th¥n cao siêu nhß v§y hành giä cûng không nên dính m¡c mà phäi buông bö, khöi c¥n ð« c§p ðªn các pháp b¤t thi®n.

21. Cái nhìn chü quan và cái nhìn khách quan

Trong bài kinh này, tâm "ni®m" ðßþc ð« c§p ðªn chï ð£c bi®t liên quan ðªn b¯n "xÑ", tÑc b¯n ð« møc cån bän ð¬ t§p trung tâm ni®m vào: thân, th÷, tâm, pháp. Pháp ni®m thân giúp ta nh§n thÑc rành mÕch và t§n t߶ng bän ch¤t th§t sñ cüa vÕn pháp b¢ng cách phân tích sñ v§t xu¯ng ðªn mÑc cùng tµt, ðªn thành ph¥n c½ bän cu¯i cùng. Công trình nh§n xét vô cùng tÖ mÖ tñ bän thân chính mình giúp ta th¤u ðÕt r¢ng thân này chï là mµt tiªn trình luôn luôn biªn ð±i, trong ðó không có mµt thñc th¬ hay mµt ð½n v¸ nào có th¬ xem là b«n væng, th߶ng còn.

Mµt ði¬m ð£c bi®t cüa tâm s· "ni®m" t¯i quan tr÷ng này là nó bao hàm phß½ng pháp nhìn sñ v§t mµt cách khách quan, thay vì chü quan. Nhß v§y ta c¥n phäi hi¬u rõ sñ khác bi®t giæa cái nhìn chü quan và cái nhìn khách quan. Pháp TÑ Ni®m XÑ phäi ðßþc thñc hành mµt cách khách quan mà không có phän Ñng chü quan nào. Ði«u này có nghîa là hành giä chï quan sát suông mà không nên dính m¡c vào ð« møc, không th¤y mình liên h® v¾i ð« møc. Chï ch×ng ¤y hành giä m¾i có th¬ nhìn th¤y hình änh th§t sñ cüa sñ v§t -- th¤y sñ v§t ðúng trong b¯i cänh cüa nó, ðúng nhß th§t sñ sñ v§t là nhß v§y, ch¾ không phäi th¤y ph¾t bên ngoài, th¤y hình nhß sñ v§t là v§y.

Khi quan sát v§t gì mµt cách chü quan thì tâm ta dính m¡c trong ¤y, và ta c¯ g¡ng tñ ð°ng hóa v¾i nó. Ta c¯ g¡ng suy xét, ß¾c ðoán, ðánh giá, khen chê và phê bình v§t ¤y. Quan sát nhß v§y s¨ nhßþm màu sñ quan sát cüa ta. V§y, hành pháp TÑ Ni®m XÑ -- tÑc ni®m thân, ni®m th÷, ni®m tâm, ni®m pháp -- hành giä phäi quan sát mµt cách vô tß, không quanh co, không thành kiªn ßa thích hay ghét bö, ho£c có ß¾c ðoán hay ý ni®m nào trß¾c. Nói cách khác, tâm ni®m phäi ðßþc thñc hành mµt cách khách quan, gi¯ng nhß ta là ng߶i ngoài, ðÑng t× ngoài nhìn vào mà không có b¤t lu§n mµt thành kiªn nào.

Khi "ni®m thân trong thân" (kaye kayanupassi) hành giä chï chú tâm vào thân mà thôi ch¾ không ð¬ ý gì ðªn nhæng cäm giác (th÷), hay nhæng trÕng thái tâm (tâm), ho£c nhæng ð¯i tßþng cüa tâm (pháp) liên quan ðªn thân. V« ði¬m n¥y ta nên nh¾ n¢m lòng phß½ng cách chính xác và rõ ràng mà ÐÑc Ph§t dÕy ðÕo sî Bahiya. Ông ta là v¸ lãnh ðÕo cüa mµt giáo phái và ông tin r¢ng mình ðã ð¡c quä A La Hán, b§c -ng Cúng. Nhßng v« sau ông nghe l¶i khuyên cüa ng߶i khác ðªn xin ÐÑc Ph§t truy«n dÕy cho mµt pháp hành có th¬ ðßa ðªn ðÕo quä A La Hán. ÐÑc Ph§t biªt r¢ng Bahiya là ng߶i hi¬u biªt, Ngài truy«n dÕy v¾i nhæng l¶i l¨ nhß sau:

"Này Bahiya, hãy tñ rèn luy®n nhß thª này: trong cái th¤y phäi biªt r¢ng chï có sñ th¤y, trong cái nghe chï có sñ nghe, trong cái xúc cäm (nhß hay biªt mùi, v¸, hay xúc giác) phäi biªt r¢ng chï có xúc cäm, và trong khi biªt, chï có sñ hay biªt".

— ðây ý ni®m "tôi ðang th¤y, tôi ðang nghe, ðang ngØi, ðang nªm, ðang s¶ chÕm, ðang hay biªt" ðã ðßþc loÕi tr×. Quan ni®m v« cái "Ta", hay äo kiªn v« mµt bän ngã, ðã tan biªn. Và nhß v§y là th¤y thñc tÕi. Sñ quan sát và chú tâm này loÕi tr× m¯i cång thÆng, làm cho tâm tr· nên v¡ng l£ng và khöe kho¡n. Vì l¨ ¤y ng߶i hành thi«n không th¤y c¥n phäi ngü nhi«u. Khöi bàn ðªn nhæng thành quä cüa pháp hành thi«n · mÑc ðµ cao siêu, chï riêng ngh® thu§t nhìn vào và th¤y các hi®n tßþng thiên nhiên không thôi cûng có nhi«u ng߶i không biªt, b·i vì nhi«u ng߶i không bao gi¶ t§p luy®n nhìn sñ v§t mµt cách khách quan.

Thí dø nhß ðang nhìn mµt cänh hoàng hôn ð©p ð¨. Nªu ta b¡t ð¥u quán xét và phê bình, quan sát mµt cách chü quan, tâm trÕng ¤y s¨ ðem ta ðªn r¤t g¥n, rung ðµng cùng nh¸p, và s¯ng v¾i cänh v§t mà không nhìn cái ð©p cüa cänh tr¶i chi«u. Ta không th§t sñ th¤y cái ð©p cüa cänh m£t tr¶i l£n. Nhßng nªu nhìn mµt cách khách quan v¾i tâm h°n an tînh và v¡ng l£ng, tr÷n v©n chú tâm, ta s¨ th¤y ðßþc ð¥y ðü cái ð©p cüa cänh hoàng hôn và cûng th¤y ðßþc r¢ng cái mà ta g÷i là "ð©p" ¤y chï tÕm bþ nh¤t th¶i, vô th߶ng, và không ng×ng biªn ð±i. Thí dø k¬ trên có th¬ áp døng vào nhi«u tr߶ng hþp. Nªu ta có th¬ nhìn mµt cánh hoa h߶ng hay hoa sen mµt cách khách quan, không có phän Ñng chü quan, ¡t ta s¨ th¤y cái ð©p cüa nó, th¤y nhi«u và rõ ràng h½n là nhi«u ng߶i khác. Nªu là ng߶i yêu nhÕc và tr÷n v©n chú tâm l¡ng nghe tiªng nhÕc, có th¬ ta thß·ng thÑc ði®u nhÕc h½n là ng߶i nhÕc sî ðang lo l¡ng trong kÛ thu§t trình din.

22. V¡ng l£ng và Minh sát

Ð¥u tiên ðÕt ðªn mÑc ðµ khá cao cüa tâm ð¸nh v¡ng l£ng (samadhi) hành giä vçn chßa · trong v¸ thª châu toàn, b·i vì nhæng khuynh hß¾ng ô nhim ti«m tàng ngü ng¥m (anusaya) vçn còn chßa ðßþc loÕi tr× hoàn toàn. Các bþn nh½ tinh th¥n ¤y chï tÕm th¶i ngü ng¥m và có th¬ xu¤t hi®n b¤t cÑ lúc nào mà hoàn cänh thu§n ti®n và ð¥u ðµc tâm trí nªu hành giä l½ ð¬nh d¬ duôi không dûng mãnh kiên c¯ chánh tinh t¤n, chánh ni®m và chánh ð¸nh. Vì l¨ chßa hoàn toàn loÕi tr× các bþn nh½ ngü ng¥m trong tâm hành giä chßa tuy®t ð¯i thanh t¸nh và còn có th¬ b¸ nhæng thúc giøc b¤t thi®n lôi cu¯n. V¸ hành giä ðã ð¡c thi«n vçn chßa tuy®t ð¯i châu toàn. V¸ ¤y có ðßþc tâm v¡ng l£ng nh¶ thi«n "ð¸nh", nhßng chính nh¶ thi«n "tu®" (vipassana, thi«n minh sát) m¾i có th¬ t§n di®t các pháp b¤t thi®n ngü ng¥m. Do ðó hành giä tiªp tøc gia công kiên trì thñc hành các ði«u h÷c v« gi¾i (sila-sikkha) và các ði«u h÷c v« ð¸nh (samadhi-sikkha), phát tri¬n minh sát (xin xem lÕi ðoÕn ð« c§p ðªn Tam H÷c).

[L¶i ng߶i d¸ch: Các khuynh hß¾ng ngü ng¥m ðßþc ð« c§p · trên ðßþc g÷i là anusaya. Danh t× Pali này xu¤t nguyên t× "anu" và cån "si", là n¢m yên, ngü. Anusaya là cái gì tÕm th¶i n¢m ngü im lìm, ti«m tàng ngü ng¥m, cho ðªn khi có c½ hµi n±i d§y và tr°i lên trên m£t, vì chßa ðßþc loÕi tr× hoàn toàn. Hi¬u theo mµt cách rµng rãi thì t¤t cä các bþn nh½ tinh th¥n, t¤t cä khát v÷ng, ð«u là anusaya. Tuy nhiên, kinh sách th߶ng k¬ ra 7 pháp b¤t thi®n ngü ng¥m (anusaya) là: ái døc, tà kiªn, vô minh, sân h§n, hoài nghi, b¤t ð¸nh và ngã mÕn, vì 7 pháp này là chánh yªu và ð£c bi®t mÕnh m¨ h½n các ô nhim khác. Nhß v§y, v¸ hành giä ðã ðÕt ðªn các t¥ng thi«n cao trong pháp môn thi«n "ð¸nh", vì chßa t§n di®t các ô nhim ti«m tàng ngü ng¥m (anusaya) nên vçn còn · trong v¸ thª chßa ðßþc tuy®t ð¯i châu toàn].

Công trình hành thi«n ð¬ m· mang tâm ð¸nh v¡ng l£ng (samadhi) không bao gi¶ tñ nó là cÑu cánh. Nó chï là phß½ng ti®n ð¬ ðßa ðªn cái gì cao siêu h½n, mµt cái gì t¯i quan tr÷ng: Tu® Minh Sát (Vipassana). Nói cách khác, tâm ð¸nh v¡ng l£ng chï là phß½ng ti®n ð¬ thành tñu chánh kiªn, chi ð¥u tiên cüa Bát Chánh ÐÕo. M£c d¥u chï là phß½ng ti®n, tâm ð¸nh (samadhi) có mµt vai trò t¯i quan tr÷ng trên Con Ð߶ng. Nó còn ðßþc g÷i b¢ng mµt tên khác là citta-visudhi, tâm thanh t¸nh, và hành giä hoàn t¤t giai ðoÕn này cüa Thanh T¸nh ÐÕo b¢ng cách tiêu tr× các chß¾ng ngÕi tinh th¥n (nivarana, xin xem phø bän s¯ 2).

ÐÑc Ph§t dÕy: Hãy phát tri¬n tâm v¡ng l£ng, v¸ ð® tØ thành ðÕt tâm v¡ng l£ng th¤y sñ v§t ðúng nhß sñ v§t là nhß v§y, samadhim bhavettha, samahito yatha bhutam pajanati. (Samyutta Nikaya, TÕp A Hàm, quy¬n III, bài kinh s¯ 5).

Có hai pháp (dhamma), này chß TÏ Khßu, phäi ðßþc phát tri¬n ð¬ th¤u hi¬u tham, sân, si ... Hai pháp ¤y là gì? -- v¡ng l£ng và minh sát. Hai pháp ¤y phäi ðßþc phát tri¬n ð¬ tiêu tr×, t§n di®t, và ch¤m dÑt tham, sân, si ... (Tång NhÑt A Hàm, Anguttara Nikaya, quy¬n I, trang 100).

— mµt tr߶ng hþp khác ÐÑc Ph§t còn dÕy thêm: Có hai pháp, này chß TÏ Khßu, cùng góp ph¥n phát tri¬n trí tu® (vijja-bhagiya): v¡ng l£ng và minh sát. Khi v¡ng l£ng ðßþc phát tri¬n, tâm cûng ðßþc phát tri¬n; tâm phát tri¬n tiêu tr× ái døc. Khi minh sát ðßþc phát tri¬n, trí tu® cûng ðßþc phát tri¬n; tu® minh sát tiêu tr× vô minh. Mµt cái tâm mà b¸ ái døc làm nhim ¡t không ðßþc giäi thoát. Khi b¸ vô minh che l¤p trí tu® ¡t không phát tri¬n. Do ðó, cái tâm ðßþc giäi thoát (ceto vimutti) là nh¶ rØa sÕch ái døc. Ðßþc giäi thoát b¢ng trí tu® (panna-vimutti) là nh¶ tâm không còn vô minh. (Tång NhÑt A Hàm, Anguttara Nikaya, quy¬n I, trang 61).

Theo nhß nhæng l¶i dÕy trên ðây cüa ÐÑc Ph§t thì rõ ràng v¡ng l£ng (samatha) và minh sát (vipassana) -- hay nói cách khác, chánh ð¸nh và chánh kiªn -- cüa Con Ð߶ng không th¬ tách r¶i nhau. Cä hai cùng h² trþ lçn nhau. Nªu không có tâm ð¸nh v¡ng l£ng · mµt mÑc ðµ nào ¡t không th¬ phát tri¬n trí tu® minh sát. Và nªu không có minh sát · mµt mÑc ðµ nào ¡t không th¬ phát tri¬n tâm v¡ng l£ng. Cä hai không th¬ lìa nhau. Ði«u này ðßþc ÐÑc Ph§t giäi thích nhß sau:

"Ng߶i thiªu trí tu® không ð¸nh tâm, 
Ng߶i thiªu tâm ð¸nh không có trí tu®; 
Ng߶i ðßþc cä hai, ð¸nh và tu®, 
Ng߶i ¤y quä th§t ðã · cÕnh Niªt Bàn". (Kinh Pháp Cú, câu 372)

23. Tñ hi¬u biªt mình

V¸ hành giä ðã an trø væng ch¡c tâm ð¸nh b¢ng cách chú ni®m vào h½i th·-ra-th·-vô bây gi¶ hß¾ng tâm v« thi«n "tu®" (vipassana bhavana, thi«n minh sát). N½i ðây Vipassana, minh sát hay tu® minh sát, có nghîa là hi¬u biªt t§n t߶ng sñ v§t ðúng nhß sñ v§t là nhß v§y, th¤u ðÕt thñc tß¾ng cüa sñ v§t, tÑc th¤y rõ bän ch¤t vô th߶ng, kh±, vô ngã cüa ngû u¦n thü. Theo ngôn ngæ thông th߶ng, ðó là tñ hi¬u biªt chính mình. Chúng ta không th¬ tñ hi¬u biªt chính mình mµt cách d¬ dàng b·i vì nhæng quan ni®m sai l¥m, nhæng äo tß·ng vô nghîa lý, nhæng thành kiªn l¥m lÕc và nhæng äo giác mê ho£c cüa chúng ta dçn d¡t chúng ta l¥m ð߶ng lÕc nëo. Do pháp môn hành thi«n minh sát ta c¯ g¡ng tiêu tr× nhæng äo tß·ng (maya), nhæng quan ni®m sai l¥m (pannati), và nhæng äo giác mê ho£c (vipallasa, khái ni®m l¥m lÕc), và nh§n thÑc rành mÕch thñc ch¤t cüa con ng߶i.

Khi hành giä ðã tiªn bµ khá nhi«u trong pháp chú ni®m vào h½i th·, khi tâm hành giä ðã tr· nên v¡ng l£ng vì ðã chª ngñ các chß¾ng ngÕi tinh th¥n (nåm pháp tri«n cái), hành giä có th¬ nh§n th¤y bän ch¤t vô th߶ng cüa chính h½i th· mình; sñ phát sanh và hoÕt di®t cüa h½i th· gi¯ng nhß các lßþn sóng trên m£t bi¬n, nhô lên, tràn xu¯ng và tan biªn. Bây gi¶, nß½ng theo h½i th· vô th߶ng hành giä c¯ g¡ng nh§n thÑc bän ch¤t vô th߶ng cüa ngû u¦n thü. Sñ phân tích cái ðßþc g÷i là chúng sinh ra làm nåm u¦n luôn luôn biªn ð±i cho th¤y r¢ng không có cái gì n¢m · trong, và ðßþc vînh vi¬n t°n trØ bên trong chúng sinh -- tiªn trình tâm và th¬ xác (danh và s¡c) ¤y.

Ta cûng nên nh¾ n¢m lòng nhæng liên h® m§t thiªt giæa các chi "ni®m" (sati), "trÕch pháp" (dhamma-vicaya), "t¤n" (viriya) v.v... trong Th¤t Giác Chi, ðã ðßþc ð« c§p ðªn trong ph¥n ni®m pháp (dhammanupassana).

V¾i tâm giác tïnh chú ni®m hành giä trÕch pháp (quan sát, phân tích các pháp). — ðây danh t× "pháp" (dhamma) có nghîa là danh và s¡c, tâm và th¬ xác cüa chính mình. Mu¯n cho ðßþc thành công trÕch pháp hành giä c¥n phäi quyªt tâm thñc hành b¯n tinh t¤n (TÑ Chánh C¥n, xin xem phø bän s¯ 1) ð¬ nh§n thÑc rõ ràng sinh hoÕt cüa nhæng yªu t¯ tâm (tâm s·), h¥u kh¡c phøc nhæng tß tß·ng b¤t thi®n và bäo t°n nhæng tß tß·ng thi®n. Khi hành giä kiên trì t§n lñc phân tích tâm và thân cüa chính mình nhß thª ¤y và th¤y ðßþc nhæng gì mà m¡t th߶ng không th¬ th¤y ch×ng ¤y, do tu® minh sát (vipassana) phát sanh tâm phï lÕc thu¥n túy (araddha viriyassa uppajjati piti niramisa -- Trung A Hàm, Majjhima Nikaya, quy¬n III, bài kinh anapanasati, trang 118).

Biªn ð±i, hay vô th߶ng (anicca) là ð£c tính chánh yªu cüa các hi®n tßþng sinh t°n. Chúng ta không th¬ nói ðªn mµt v§t gì, d¥u vô tri vô giác hay hæu giác hæu tri, r¢ng "cái này t°n tÕi", b·i vì trong th¶i gi¾i mà ta th¯t ra l¶i trên thì nó ðã ð±i thay, thành mµt cái gì khác. Ngû u¦n (cûng ðßþc g÷i là ngû ¦m) là cái gì ðßþc kªt hþp lÕi và phát sanh do ði«u ki®n (do nhân và duyên tÕo ði«u ki®n ð¬ phát sanh), và do ðó, ngû u¦n luôn luôn b¸ ð¸nh lu§t nhân và quä chi ph¯i. ThÑc, hay tâm, và các yªu t¯ thành ph¥n cüa nó (tâm s·) không ng×ng biªn ð±i. M£c d¥u · mµt t¯c ðµ th¤p h½n, cái th¬ xác v§t ch¤t cûng d߶ng thª ¤y, luôn luôn thay m¾i, biªn ð±i trong t×ng khoänh kh¡c. "Ng߶i th¤y ðßþc rõ ràng ngû u¦n là vô th߶ng tÑc có chánh kiªn". (TÕp A Hàm, Samyutta Nikaya, quy¬n III, trang 51).

ÐÑc Ph§t nêu ra nåm hình änh cø th¬ ð¬ chï dÕy v« bän ch¤t vô th߶ng cüa ngû u¦n thü. Ngài ví s¡c (hình th¬ v§t ch¤t, thân th¬ này) nhß mµt kh¯i b÷t, th÷ (cäm giác) nhß äo cänh, hành (hoÕt ðµng có tác ý cüa tâm) nhß mµt loÕi cây m«m tr¯ng ruµt (mµt loÕi løc bình v.v...) và thÑc nhß äo tß·ng.

"Này chß TÏ Khßu, có chång mµt bän th¬ ð½n thu¥n væng b«n trong kh¯i b÷t, trong bong bóng nß¾c, äo cänh, loÕi cây tr¯ng ruµt, hay äo tß·ng?"

Và Ngày dÕy tiªp:

"B¤t lu§n hình th¬ v§t ch¤t nào, d¥u trong quá khÑ, v¸ lai, hay hi®n tÕi, · trong hay · ngoài, thô k¸ch hay vi ta, th¤p hay cao, xa hay g¥n, hành giä nhìn, suy ni®m, quan sát hình th¬ v§t ch¤t ¤y v¾i sñ chú tâm chân chánh (yoniso manasikara, sñ chú ý sáng su¯t có h® th¯ng). Nhìn th¤y, suy ni®m và quan sát hình th¬ v§t ch¤t v¾i sñ chú tâm chân chánh nhß thª ¤y ng߶i hành thi«n s¨ th¤y nó r²ng không, không có thñc ch¤t, không bän th¬. Này chß TÏ Khßu, có chång mµt bän th¬ trong s¡c (hình th¬ v§t ch¤t)?"

Cùng mµt thª ¤y ÐÑc Ph§t giäng giäi b¯n u¦n còn lÕi và höi: "Này chß TÏ Khßu, có chång mµt bän th¬ ð½n thu¥n væng b«n trong th÷, tß·ng, hành, thÑc?" (TÕp A Hàm, Samyutta Nikaya, quy¬n III, trang 140). Nhß v§y, chúng ta th¤y r¢ng do sñ phân tích ngû u¦n thü (trÕch pháp) s¨ phát sanh ðªn hành giä mµt mÑc ðµ tß tß·ng khá tiªn bµ. Chính ðªn giai ðoÕn này sñ hi¬u biªt chân chánh (chánh kiªn -- ðßþc g÷i là tu® minh sát, vipassana) b¡t ð¥u tác ðµng. Và chính nh¶ tu® minh sát này mà hành giä nh§n thÑc t§n t߶ng bän ch¤t th§t sñ cüa ngû u¦n, và th¤y ngû u¦n dß¾i ánh sáng cüa ba ð£c tß¾ng (ti-lakkhana, tam tß¾ng. Sanskrit là tri-laksana): vô th߶ng, kh± hay b¤t toÕi nguy®n, và vô ngã.

ÐÑc Thª Tôn giäng giäi nhß sau:

"Này chß TÏ Khßu, ngû u¦n là vô th߶ng (anicca); b¤t lu§n cái chi là vô th߶ng, ðó là kh± (dukkha, b¤t toÕi nguy®n), ðó là vô ngã (anatta), không phäi là "cüa ta", không phäi là "ta", không phäi là "bän ngã" cüa ta. V§y, phäi th¤y nó b¢ng trí tu® tuy®t häo (sammappannaya), ðúng nhß th§t sñ nó là nhß v§y. Ng߶i th¤y thñc tß¾ng cüa nó b¢ng trí tu® tuy®t häo, tâm ng߶i ¤y không c¯ bám vào (thü), xa lìa phi«n não, và giäi thoát". (TÕp A Hàm, Samyutta Nikaya, quy¬n III, trang 44).

L¶i cüa ÐÑc Nagarjuna (Long Th÷) chï là nhæng vang âm khi Ngài dÕy:

"Khi ý ni®m v« mµt cái "Ta" (Atman, bän ngã, ho£c linh h°n, ch¤m dÑt thì ý ni®m v« cái "Cüa Ta" cûng ch¤m dÑt, và v¸ ¤y vßþt ra ngoài ý ni®m "Ta" và "Cüa Ta". (Atmanyasaticatmiyam kuta eva bhavisyati -- nirmamo nirahamkarah samadatmatmaniayoh -- Madhyamika-karika, XVIII, 2)

Không phäi chï có ngû u¦n là vô th߶ng, kh± và vô ngã mà nhæng nguyên nhân và nhæng c½ duyên tÕo ði«u ki®n cho ngû u¦n phát sanh cûng là vô th߶ng, kh± và vô ngã. ÐÑc Ph§t ðã rành r¨ chï dÕy ði«u này:

"Này chß TÏ Khßu, s¡c, th÷, tß·ng, hành, thÑc là vô th߶ng; b¤t lu§n nhæng gì là nhân và duyên ð¬ cho các u¦n phát sanh cûng là vô th߶ng. Làm thª nào, này chß TÏ Khßu, mà ngû u¦n, phát sanh t× nhæng nhân và duyên vô th߶ng, có th¬ th߶ng còn." (TÕp A Hàm, Samyutta Nikaya, quy¬n III, trang 23).

"Cái gì vô th߶ng ¡t không ðáng cho ta thöa thích trong ðó, không ðáng cho ta c¯ ch¤p, c¯ bám ch¡c vào ..." (Trung A Hàm, Majjhima Nikaya, bài kinh s¯ 106).

Th§t sñ chúng ta chï s¯ng trong m²i khoänh kh¡c, và khoänh kh¡c ka tiªp theo ðó là mµt kiªp s¯ng khác. Nhß v§y, hi¬u theo nghîa cùng tµt, ð¶i s¯ng cüa chúng ta chï t°n tÕi trong mµt khoänh kh¡c. Ðôi khi ta nói kiªp s¯ng bay qua ch¾p nhoáng. S¯ng r°i chªt trong m²i khoänh kh¡c. Hôm nay là ngày mai cüa ta trong ngày hôm qua (L¶i ng߶i d¸ch: trong ngày hôm qua, khi ta nói "ngày mai" tÑc là ta mu¯n chï ngày hôm nay). Tâm cüa ng߶i hành thi«n không còn dính m¡c trong quá khÑ hay v¸ lai, s¨ có th¬ s¯ng sáng su¯t, rành mÕch và hæu lý trong thª gi¾i.

Ði«u chánh yªu trong thi«n tu® (vipassana, minh sát) n¢m trong kinh nghi®m ch¾ không phäi trong nhæng bu±i thuyªt Pháp và trong kinh sách giäng v« pháp hành thi«n, m£c d¥u nghe thuyªt Pháp và ð÷c kinh sách v« pháp môn hành thi«n vçn có lþi ích. Không nên v÷ng móng duyên theo hay c¯ bám vào møc ðích, ho£c kªt quä nào trong khi hành thi«n. Ðây là mµt pháp hành trong ðó không có b¤t lu§n sñ c¯ ch¤p vào b¤t cÑ gì, v§t ch¤t, tinh th¥n hay ðÕo ðÑc; b·i vì t¤t cä m÷i sñ v§t ð«u không b«n væng, khi ta v×a bám vào thì nó ðã không còn næa. Hãy luôn luôn giác tïnh và chú ni®m. Kinh TÑ Ni®m XÑ (Satipatthana Sutta) l§p ði và nh¡c lÕi câu: "V¸ ¤y s¯ng ðµc l§p và không bám víu vào b¤t lu§n gì trong thª gi¾i" (Anissito ca viharati na ca kimci loke upadiyati). Ðó là thành quä mà ng߶i hành thi«n ðÕt ðªn.

24. LoÕi tr× mê ho£c

Khi không th¤y ðßþc thñc ch¤t cüa sñ v§t quan kiªn cüa chúng ta luôn luôn b¸ che l¤p trong ðám mây m¶ mê ho£c. B·i nhæng thành kiªn, nhæng tham ái và sân h§n, nhæng ßa thích và ghét bö cüa chúng ta, chúng ta không th¬ th¤y rõ giác quan và ð¯i tßþng cüa nó (cån và tr¥n) mµt cách khách quan, trong b¯i cänh thích nghi cüa nó (ayatanam ayªtanattam), và do ðó chúng ta chÕy theo äo cänh, äo tß·ng, äo giác, và th¤t v÷ng. Giác quan cüa chúng ta b¸ l¥m lÕc và dçn d¡t chúng ta l¥m ð߶ng lÕc nëo. Chúng ta không th¤y sñ v§t trong ánh sáng thñc ta, vì l¨ ¤y, phß½ng cách mà ta nhìn sñ v§t b¸ sai lÕc.

Tâm mê ho£c l¥m tß·ng cái không th§t là th§t, th¤y cái bóng bay qua ngÞ ðó là cái gì có thñc ch¤t và tr߶ng t°n vînh cØu, và kªt quä là tâm th¥n b¤n loÕn, mù m¶, xáo trµn, b¤t ði«u hoà, và tri«n miên ðau kh±.

ÐÑc Ph§t chï rõ ba loÕi mê ho£c (vipallasa, Sanskrit là viparyasa) hay khái ni®m sai l¥m k«m k©p tâm trí con ng߶i. Ðó là sanna-vipallasa, tß·ng mê ho£c, hay tri giác sai l¥m; citta-vipallasa, tâm mê ho£c; và ditthi-vipallasa, quan kiªn mê ho£c. Bây gi¶, khi b¸ ba loÕi mê ho£c ¤y che l¤p, con ng߶i nh§n thÑc, suy tß và hi¬u biªt l¥m lÕc.

Con ng߶i nh§n th¤y tr߶ng t°n vïnh cØu trong cái vô th߶ng tÕm bþ, hÕnh phúc trong ðau kh±: th¤y mµt bän ngã trong cái vô ngã; th¤y ð©p trong cái ðáng ra phäi dÑt bö, khß¾c t×. Con ng߶i cûng suy tß và hi¬u biªt l¥m lÕc nhß thª ¤y. Nhß v§y m²i loÕi mê ho£c tác ðµng theo b¯n ð߶ng l¯i (Tång NhÑt A Hàm, Anguttara Nikaya, II, bài kinh Catuka Nipata, 52) và dçn d¡t con ng߶i ði sai lÕc, che l¤p quan kiªn con ng߶i và làm b¤n loÕn tâm th¥n. Chính giác quan cüa con ng߶i làm cho con ng߶i sai l¥m mê ho£c. Ðó là do sñ chú tâm không chân chính, suy tß kém sáng su¯t (ayoniso-manasikara, sñ chú ý không sáng su¯t, không h® th¯ng).

Ng߶i mà không th¬ th¤y bän ch¤t th§t sñ cüa thª gi¾i không th¬ th¤y ð߶ng hß¾ng và chi«u tiªn tri¬n cüa thª gi¾i, không th¬ th¤y h§u quä ðß½ng nhiên phäi có cüa hành ðµng, không th¬ th¤y r¢ng ð¶i s¯ng quä th§t không vînh vin tr߶ng t°n trong ðó không th¬ có chân hÕnh phúc và do ðó, bám bíu, ðeo níu, dính m¡c vào thª gi¾i, ng߶i ¤y rõ ràng là chßa trß·ng thành. Nhß trái cây chín b·i vì b¸ vú ép, ng߶i ¤y chï b¸ ép buµc phäi l¾n già. Ðám mây m¶ tham ái, ngã mÕn và si mê bao phü kín mít ng߶i ¤y th§t là dày d£t và kiên c¯. M¯i hi¬m h÷a vô cùng rùng rþn cüa thª gi¾i, cüa ð¶i s¯ng, n¢m trong sñ hi¬u biªt ð¶i s¯ng; b·i vì t¤t cä m÷i sñ v§t · ðây, liên quan ðªn thª gi¾i, ð«u biªn ð±i. Không có tr߶ng hþp ngoÕi l®. Ta không th¬ nß½ng c§y vào b¤t lu§n gì.

"Gß½ng m£t cüa ð¶i s¯ng chï là cái m£t nÕ che d¤u sñ chªt.

Hãy l¡ng nghe nhà th½ nông dân:

"Hãy h÷c ði«u này, h÷c th§t kÛ, thª gi¾i là mµt gi¤c m½, và nhæng hình th¬ tÕm bþ cüa thª gi¾i là tro bøi cüa nhæng gi¤c m½; 
T¤m thân này mà ta dßÞng nuôi ß¾p ü b¢ng d¥u th½m 
Còn phù du h½n là cánh hoa ðang úa tàn trong nóng bÑc; 
T¤t cä tài sän sñ nghi®p là nhæng gông cùm 
Bó buµc chúng ta còn h½n cänh b¥n cùng; 
Ti«n bÕc, cüa cäi, th¶i niên thiªu và tham v÷ng 
Ыu b¸ lôi kéo nhß mµt ðoàn læ hành 
Ði vào sa mÕc cüa TØ Th¥n."

Do ðó, ðây là l¶i dÕy cüa các b§c Thánh Hi«n t× ngàn xßa:

"Tám ng÷n núi kh±ng l° và bäy ðÕi dß½ng, 
M£t tr¶i, chß Th¥n Linh, ngñ t÷a và tr¸ vì t¤t cä, 
Anh, tôi, vû trø, ð«u phäi trôi qua, 
Th¶i gi¾i chinh phøc t¤t cä. 
TÕi sao còn mãi mê v¾i trò ch½i cüa Ma Vß½ng?"

Chánh kiªn, hay tu® minh sát (vipassana) loÕi tr× nhæng mê ho£c ¤y và giúp con ng߶i nh§n chân bän ch¤t th§t sñ cüa cuµc s¯ng, n¢m phía dß¾i l¾p m£t bên ngoài. Chï khi nào vßþt ra khöi ðám mây m¶ mê ho£c và l¥m lÕc con ng߶i m¾i có th¬ chói ng¶i, rñc rÞ sáng tö v¾i trí tu® th§t sñ, tña h° nhß v¥ng trång R¢m vßþt qua khöi ðám mây ðen k¸ch che án.

Trong khi ð« c§p ðªn Tam H÷c: Gi¾i, иnh, Tu®, ba pháp h÷c t§p dçn ðªn giäi thoát cu¯i cùng và tr÷n v©n thanh t¸nh, ta cûng nên hi¬u biªt nhæng bþn nh½ tinh th¥n, hay các khuynh hß¾ng b¤t thi®n ngü ng¥m trong con ng߶i tác døng thª nào.

Nhæng bþn nh½ và các khuynh hß¾ng b¤t thi®n ngü ng¥m, n¢m im, sâu kín trong tâm cüa con ng߶i ðßþc g÷i là anusaya. Các pháp b¤t thi®n ¤y cÑ n¢m im ngü ng¥m ngày nào mà không có gì kh½i ðµng nó. Ngû quan (nhãn, nhî, tÖ, thi®t, thân) cùng v¾i ý là sáu, cung c¤p thÑc ån ð¬ kh½i ðµng các pháp b¤t thi®n ngü ng¥m dß¾i hình thÑc s¡c, thinh, hß½ng, v¸, xúc, pháp. Sáu loÕi thñc ph¦m này có th¬ ng÷t bùi, cûng có th¬ cay ð¡ng. D¥u cay ð¡ng hay ng÷t bùi, sáu ð¯i tßþng cüa giác quan này (løc tr¥n: s¡c, thinh, hß½ng, v¸, xúc, pháp) tác ðµng nhß nhæng kích thích và li«n sau ðó nhæng khuynh hß¾ng hay bþn nh½ ngü ng¥m, ðßþc khích ðµng, phát sanh và tr°i lên m£t. Sñ n±i d§y này cüa các khuynh hß¾ng ðßþc g÷i là pariutthana ho£c samudagata. Mµt khi ðßþc kh½i ðµng và n±i d§y các khuynh hß¾ng ngü ng¥m này tìm mµt l¯i thoát ð¬ vßþt ði. Nªu con ng߶i không th¬ v§n døng sñ chú tâm chân chánh và có h® th¯ng (yoniso-manasikara) và làm d¸u l¥n nhæng khuynh hß¾ng v×a n±i lên thì nó thoát ra b¢ng cØa "mi®ng", ho£c cØa "hành ðµng" (kh¦u hay thân nghi®p), ho£c cä hai cùng mµt lúc, và ðßþc g÷i là vßþt quá mÑc, hay vßþt qua khöi ðªn phía bên kia (vitikkama).

Trong ba giai ðoÕn phát tri¬n cüa nhæng khuynh hß¾ng ngü ng¥m, giai ðoÕn thÑ ba, "vßþt quá mÑc" là thô k¸ch, giai ðoÕn thÑ nhì, "n±i d§y", là vi tª, và giai ðoÕn ngü ng¥m càng vi tª h½n. Ba loÕi khí gi¾i ð¬ kh¡c phøc nó và giäi phóng cái tâm ra khöi k«m k©p cüa nó là Gi¾i, иnh, Tu®.

Do Gi¾i, hay sila, m÷i hành ðµng b¤t thi®n b¢ng thân hay b¢ng kh¦u ð«u ðßþc ki¬m soát và loÕi tr×. Ðúng r¢ng trong pháp h÷c ð¬ rèn luy®n thân và kh¦u, ph¥n nào cûng c¥n phäi có kÛ thu§t tinh th¥n, m£c d¥u không nh¤t thiªt phäi kiên trì hành thi«n.

Do gi¾i ðÑc trong sÕch (sila) con ng߶i có th¬ tr· nên v¡ng l£ng và bình tînh trong thân và kh¦u, nhßng · tâm thì không. Ng߶i ¤y còn thiªu tâm иnh (samadhi). Gi¾i ðÑc, m£c d¥u có chi«u hß¾ng giúp cho tâm tr· nên v¡ng l£ng, không th¬ ki¬m soát tâm. Tâm ð¸nh an trø, v¾i sñ chú tâm sáng su¯t và chân chánh chª ngñ loÕi khuynh hß¾ng b¤t thi®n thÑ nhì (n±i d§y), và ngån ng×a không ð¬ cho nó thoát ra. Tuy nhiên, tâm ð¸nh không th¬ t§n di®t các khuynh hß¾ng ngü ng¥m. Chính nh¶ trí tu®, tÑc Tu® minh sát (vipassana), t¤t cä m¥m móng, t¤t cä khuynh hß¾ng b¤t thi®n ngü ng¥m, ð«u hoàn toàn ðßþc tuy®t tr× t§n g¯c. Và t× ðó hành giä không còn b¸ nhæng sñ v§t phù du tÕm bþ làm mù m¶, b¤n loÕn tinh th¥n hay l¥m ð߶ng lÕc bß¾c, không còn b¸ thª gi¾i hi®n tßþng bao phü tâm trí nhß ðám mây m¶ d¥y ð£t; b·i vì hành giä ðã vßþt lên khöi m÷i khä nång l¥m lÕc, không còn có th¬ sai l¥m, ðã tr· nên tuy®t ð¯i vô nhim, ði«u mà vön v©n chï có tu® minh sát m¾i có th¬ ðem lÕi. Và ðây là Giäi Thoát (Vimutti), sñ bß¾c chân ra ngoài (nissarana) vòng luân h°i l¦n qu¦n (sansara), sanh tØ tri«n miên. Bây gi¶ chúng ta hãy tñ nh¡c lÕi tuyên ngôn cüa ÐÑc Thª Tôn trong ph¥n m· ð¥u kinh TÑ Ni®m XÑ (Satipatthana Sutta).
 

25. Tóm lßþc

Nhß ðã thäo lu§n · ph¥n trên, kh·i ði¬m trong h® th¯ng quän tr¸ và giáo hu¤n cüa ÐÑc Ph§t (Buddha-sasana) là gi¾i (sila), hay tác phong ðÕo ðÑc. Khi ðÑng væng hai chân trên n«n täng gi¾i ðÑc (sila) hành giä phäi c¯ g¡ng thu¥n hoá, khép cái tâm chao ðµng vào khuôn kh± kÛ cß½ng. ÐÑc Ph§t chï dÕy hàng môn ð® Ngài nhæng ð߶ng l¯i và phß½ng ti®n ð¬ chª ngñ, kh¡c phøc kh¦u và thân nghi®p b¤t thi®n. Ðã thu¥n hóa l¶i nói và ki¬m soát hành ðµng và trong sÕch nuôi mÕng b¢ng cách hành ngh« chân chánh, hành giä væng vàng cüng c¯ cho mình mµt nªp s¯ng ðÕo ðÑc thanh cao. Trong khi luy®n t§p tñ chª thân và kh¦u hành giä cûng nên canh giæ nhæng cánh cØa cüa giác quan (thu thúc løc cån); b·i vì nªu hành giä thiªu sót, l½ ðnh không canh phòng giác quan mình ¡t b¸ các tß tß·ng b¤t thi®n t× t× chen vào l¤n áp d¥n d¥n và xâm chiªm tâm. Hành giä c¯ g¡ng giæ tâm quân bình (tâm xä) b¢ng cách ð¦y lui nhæng ßa thích và ghét bö và kiên trì thu thúc løc cån. Hành giä ån u¯ng ðµ lßþng, chú ni®m và luôn luôn giác tïnh.

Bây gi¶, nªu kiên trì chuyên c¥n và giác tïnh chú ni®m, hành giä s¨ væng ch¡c tiªn bµ và b¡t ð¥u công trình khó h½n trong pháp hành. Hành giä ch÷n mµt ð« møc thích hþp v¾i tâm tánh mình và liên tøc thñc hành, không ð¬ gián ðoÕn. Làm nhß v§y, mµt ngày n÷ hành giä s¨ chª ngñ m÷i chß¾ng ngÕi tinh th¥n (nivarana, nåm pháp tri«n cái, xin xem ðoÕn Nåm Pháp Tri«n cái), hoàn toàn ki¬m soát cái tâm chao ðµng cüa mình và tiªn ðÕt ðªn tâm v¡ng l£ng. V¾i thân kh¦u thanh t¸nh, løc cån thu thúc, và tâm thu¥n hóa, hành giä ðã hoàn toàn tñ làm chü l¤y mình.

Khi ðã hoàn b¸ pháp tu luy®n trong gi¾i h÷c (sila-sikkha) và ð¸nh h÷c (samadhi-sikkha) hành giä t§n lñc thành tñu trí tu® th§t sñ, hay tu® minh sát, b¢ng cách th¤y sñ v§t ðúng theo thñc tß¾ng cüa sñ v§t (yathabhutam). Th¤y ðúng thñc tß¾ng cüa sñ v§t -- nhß ðã có thäo lu§n · ph¥n trên -- tÑc là th¤y bän ch¤t vô th߶ng, kh±, vô ngã cüa t¤t cä các pháp hæu vi. Яi v¾i v¸ ð® tØ chuyên hành thi«n cüa ÐÑc Ph§t, "thª gi¾i" không phäi là cái thª gi¾i bên ngoài, hay là cái thª gi¾i mà ta ðßþc biªt xuyên qua kinh nghi®m, mà chính là thân và tâm cüa con ng߶i. Ðó chính là thª gi¾i ngû u¦n thü, chính là cái thª gi¾i trong ðó hành giä c¯ g¡ng th¤u ðÕt bän ch¤t vô th߶ng, kh±, vô ngã. Và cûng chính cái thª gi¾i thân và tâm (danh và s¡c) ¤y mà ÐÑc Ph§t hàm ý khi Ngài dÕy Mogharaja: Này Mogharaja, hãy luôn luôn giác tïnh chú ni®m, nh§n thÑc r¢ng thª gi¾i là hß không (sunna) -- t× bö ý ni®m v« mµt bän ngä th߶ng còn -- nh¶ ðó mà có th¬ kh¡c phøc Mara (· ðây, Mara có nghîa là sñ chªt).

Pháp hành minh sát (vipassana) bao hàm vi®c thành tñu tri kiªn b¢ng cách quan sát trñc tiªp. Và quan sát trñc tiªp này ðßa ðªn sñ nß½ng tña n½i chính mình và tâm quân bình væng ch¡c. Tri kiªn này vßþt ra ngoài phÕm vi trí thÑc, vßþt ra ngoài m÷i lý lu§n hay m÷i quan ni®m ðßþc có do trí thÑc, và tiªn ðªn chÑng nghi®m th§t sñ ð¶i s¯ng và nhæng sñ v§t liên quan ðªn cuµc s¯ng.

Hoàn toàn th¤u tri®t thñc tß¾ng cüa vÕn pháp nhß v§y, hoàn toàn nh§n thÑc bän ch¤t th§t sñ cüa ngû u¦n thü nhß v§y, b¢ng cách gµi rØa m÷i bþn nh½ tinh th¥n, hành giä "s¯ng ðµc l§p, không c¯ bám vào b¤t lu§n gì trên thª gi¾i".

Cùng v¾i sñ gµi rØa tinh th¥n cu¯i cùng ¤y hành giä vßþt ðªn trÕng thái trñc nh§n Ánh Sáng Niªt Bàn, tâm v¡ng l£ng vßþt hÆn m÷i ngôn t×, sñ væng ch¡c vßþt hÆn m÷i tß tß·ng, sñ tñ do vßþt hÆn m÷i hành ðµng, n«n täng væng ch¡c và châu toàn, sñ rñc rÞ vinh quanh không bao gi¶ phai m¶, hÕnh phúc tñ tÕi, giäi thoát và tuy®t ð¯i an lành, thâm sâu vô cùng t§n mà không có b¤t lu§n gì hay b¤t cÑ ai có th¬ lay chuy¬n, chân lý cao siêu cùng tµt.

Ðó là tuy®t ðïnh vinh quang cüa cuµc s¯ng hành thi«n, là thành quä t¯i thßþng. V¾i thành quä này hành giä ch¤m dÑt chu²i dài sanh, lão, tØ. T¤t cä nhæng gì phäi làm ðã ðßþc thñc hành hoàn b¸, và trên thª gi¾i này không còn gì có th¬ giæ hành giä lÕi. V¡n t¡c, ðó là con ð߶ng và hành trình cüa ng߶i tu thi«n trong khi d¥n d¥n tñ khép mình vào pháp "Tam H÷c" -- gi¾i, ð¸nh, tu® -- ð¬ tiªn ðªn møc tiêu.

Ng߶i ð÷c ðªn ðây nh§n th¤y r¢ng trong phß½ng pháp tñ thanh l÷c và tñ chª ngñ (tñ làm cho mình tr· nên trong sÕch và tñ làm chü l¤y mình) ð¬ ðÕt ðªn Giäi Thoát cu¯i cùng này không có sñ cßÞng bách hay áp chª nào t× bên ngoài; không có sñ ban thß·ng hay hành phÕt nào cho nhæng hành ðµng ðã b¸ bö qua không làm; cûng không có sñ gµi rØa tµi l²i b¢ng mµt loÕi nß¾c thiêng nào, hay ta l th¥n linh, sùng bái th¥n lØa, th¥n m£t tr¶i v.v...; "cûng không phäi b¢ng cách s¯ng lõa th¬, hay ðªnh tóc (ð¬ tóc ra dài, r¯i nùi r°i qu¤n lÕi), hay ån u¯ng d½ b¦n, nh¸n ðói, n¢m ð¤t, không phäi cát bøi, bò hóng hay cách n¢m ng°i nhß thª nào mà có th¬ làm cho mµt chúng sanh ðang chao ðµng tr· thành trong sÕch". TÕi sao? Vì trong sÕch hay bþn nh½ chï do n½i chính ta. Nhæng sñ v§t bên ngoài, d¥u vô tri vô giác hay hæu giác hæu tri, không th¬ và không ban thß·ng cho ta sñ trong sÕch và giäi thoát.

Ðßþc giäi thoát hay vßþt ra ngoài m÷i bþn nh½ tinh th¥n ð«u tuy®t ð¯i và tr÷n v©n n¢m trong tay cüa chúng ta, không n¢m trong tay cüa b¤t cÑ ai khác, d¥u ng߶i hay th¥n linh. Cánh cØa ðßa ðªn Giäi Thoát hoàn toàn rµng m· mà không có song s¡t, song h°ng hay ch¯t khóa nào ch§n ð߶ng, tr× phi chính con ng߶i tñ tÕo ra nhæng ch¯t, khóa, song h°ng, hay song s¡t ¤y. D¥u mµt v¸ Ph§t chí tôn chí thánh cûng không th¬ tháo gÞ cho con ng߶i nhæng dây trói buµc (th¢ng thúc) cüa vòng luân h°i mà chï có th¬ dÕy bäo, r÷i sáng con ð߶ng. Con Ð߶ng là: Gi¾i-иnh-Tu®.

T¤t cä nhæng v¤n ð« cüa ð¶i s¯ng có th¬ rút keo lÕi thành mµt v¤n ð« duy nh¤t là dukkha, kh±, hay b¤t toÕi nguy®n. Và giäi pháp cho v¤n ð« mà chß Ph§t, t× ngàn xßa -- nhæng b§c Toàn Giác, nhæng Фng Chánh Biªn Tri -- ðã truy«n dÕy là Bát Chánh ÐÕo. Công hi®u cüa Con Ð߶ng n¢m trong pháp thñc hành Con Ð߶ng. Pháp hành thi«n cüa ÐÑc Ph§t, tÑc Bát Chánh ÐÕo, vçn còn v¦y tay kêu g÷i khách hành hß½ng m®t möi hãy l¥n bß¾c ðªn trÕng thái châu toàn tuy®t ð¯i và hÕnh phúc an lành cüa Niªt Bàn. "Cuµc hành trình xa xôi ngàn d§m cûng chï b¡t ð¥u b¢ng mµt bß¾c ði", và cûng nhß l¶i ng߶i xßa "vài ng߶i nhanh chân räo bß¾c, vài ng߶i ch§m räi ðßa chân, vài ng߶i khác bò lªt mµt cách ðau kh±, nhßng t¤t cä ð«u tiªp tøc tiªn hành và s¨ ðªn møc tiêu".

"Hãy chåm chú ð¬ tâm ðªn nhæng hành giä trong quá khÑ,
Và h°i nh¾ l¯i s¯ng cüa các Ngài: 
M£c d¥u nay chï là 'th¶i kÏ sau ngày ÐÑc Ph§t nh§p di®', 
Chúng ta vçn còn có th¬ tiªn ðÕt T¸ch T¸nh Tr߶ng CØu". 
(Trß·ng Lão Tång K®, Thera-gatha, s¯ 947)

--- [Hªt] ---

Xin cäm tÕ Dr. Bình Anson, Australia ðã gØi cho Hoa Sen ¤n bän ði®n tØ Thi«n T§p Trong Ph§t Giáo-dÕng chæ VISCII.

.

[Index][Thi«n T§p -01][Thi«n T§p -02][Thi«n T§p -03][Thi«n T§p -04][Thi«n T§p 05]
.