Ph¥n II

ºng Døng жi S¯ng Tôn Giáo Cüa ÐÕo Ph§t 

Trong ph¥n mµt, ðã bàn v« mµt s¯ v¤n ð« c½ bän trong vi®c tìm hi¬u yªu tính tôn giáo cüa ðÕo Ph§t. Ph¥n này chúng tôi s¨ trình bày mµt s¯ tinh th¥n Ñng døng trong ð¶i s¯ng thñc ti­n cüa Ph§t giáo. 

Chúng ta biªt r¢ng, v¤n ð« c½ bän nh¤t cüa ð¶i s¯ng triªt lý Ph§t giáo chính là con ð߶ng dçn ðªn mµt sñ tri nh§n toàn di®n sñ th§t v« ð¶i s¯ng cüa con ng߶i cûng nhß thª gi¾i thñc tÕi- hi®n hæu chung quanh con ng߶i. Фy chính là ð¶i s¯ng cüa tri thÑc ðÕo lý, cüa nhæng sñ th§t ðang di­n biªn trong cuµc s¯ng suy tß nµi tÕi g¡n li«n v¾i sñ hi®n di®n cüa thª gi¾i vû trø bao la. Con ng߶i s¨ tr· nên tr¥m luân khi chßa ðÕt ðªn mµt sñ toàn tri v« sñ th§t cüa ð¶i s¯ng cüa chính mình, cûng nhß thª gi¾i chung quanh mình, mµt sñ toàn tri " t× núi lÕnh ðªn bi¬n xanh muôn thu· "1. Hay nói theo ngôn ngæ cüa Ph§t, ð¤y là mµt sñ nhß th¸ tri kiªn - th¤y biªt nhß th§t ( yathabhutam ), mµt sñ th¡ng giäi ðßþc sinh kh·i t× su¯i ngu°n tu® giác. 

Tuy nhiên, sñ th¤y biªt nhß th§t hay th¡ng giäi · ðây không có nghîa là nh¢m chï ðªn mµt tri thÑc rµng l¾n và bao quát v« sñ hi®n di®n cüa con ng߶i cûng nhß thª gi¾i vû trø bao la mênh mông; mà trái lÕi, nó là mµt sñ hi¬u biªt cø th¬ và sâu s¡c, không h° nghi, không do dñ, không m§p m¶ v« lý do hi®n hæu (raison d'être) cüa con ng߶i cûng nhß các hi®n tßþng di­n biªn trong ð¶i s¯ng tâm thÑc cüa con ng߶i, nh¤t là trong tß½ng quan cüa nh§n thÑc và thñc ti­n, tß duy và hành ðµng, bi¬u tßþng và thñc tÕi, vv...

Ðây là lý do tÕi sao toàn bµ kinh ði¬n cüa ðÕo Ph§t ð«u t§p chú vào con ð߶ng suy tß nµi tÕi, con ð߶ng làm sÕch cho tâm thÑc, hay nói khác h½n là con ð߶ng dçn ðªn kinh nghi®m chÑng ngµ. Và t¤t nhiên, trong kinh nghi®m chÑng ngµ, tôn giáo s¨ không bao gi¶ ðßþc bàn ðªn, hay nói ðúng h½n là nó không có ch² ðÑng dß¾i b¤t kÏ hình thÑc nào. Ph§t bän nguyên v¯n không có tôn giáo, Ph§t l¸ch sØ cûng không có tôn giáo2, l¶i Ph§t dÕy cûng không nh¢m xây dñng tôn giáo ...; v§y tôn giáo làm sao có th¬ t°n tÕi trong ð¶i s¯ng chân nguyên cüa ðÕo Ph§t, ngoÕi tr× cái khuôn mçu cüa tâm lý s½ khai và cái bß¾c ði ð¥u tiên cüa ng߶i m¾i tìm ðªn ðÕo Ph§t ?

Nói nhß thª không có nghîa là phü nh§n cái b¯i cänh tôn giáo cüa ðÕo Ph§t trong th¶i hi®n ðÕi, mà hÆn ðµc giä cûng th¤y r¢ng, sñ th§t thì nhß thª. Bao lâu ng߶i ph§t tØ chßa trñc nh§n ý nghîa này thì xem nhß ð¶i s¯ng qui ngßÞng và ni«m tin tôn giáo cüa chúng ta hóa ra là l¥u ðài xây trên bäi cát. Фy chính là c¯t tüy cüa ðÕo Ph§t. Do ðó, · ðây chúng ta ði thÆng vào mµt s¯ tinh th¥n c½ bän trong ð¶i s¯ng thñc ti­n cüa ðÕo Ph§t. 

1. Tinh Th¥n Qui Hß¾ng Ba Ngôi ( Tam Bäo )

Trong ph¥n th¬ chª tôn giáo ðã nói v« c¤u trúc Ba Ngôi. Ðây là mµt bi¬u tßþng ð£c thù cüa ð¶i s¯ng Ph§t giáo1. Ng߶i ph§t tØ ðúng nghiã là ng߶i chí thành qui kính Tam bäo mà danh t× ph§t h÷c g÷i là" qui y tam bäo "- tr· v« nß½ng tña Tam bäo. — ðây, sñ nß½ng tña, trên n«n täng c½ bän nh¤t là chí tâm h÷c và hành theo ÐÑc Ph§t, nhæng l¶i dÕy cüa Ngài và hàng ð® tØ xu¤t gia, s¯ng theo ð¶i s¯ng cüa Ngài; chÑ không có nghîa là s¯ng dña, s¯ng nh¶ vào Tam bäo theo mµt cách thÑc thø ðµng, siêu hình. Vì l¨, Ph§t không th¬ biªn hóa và làm cho mµt kë tµi l²i tr· nên trong sÕch khi mà anh ta vçn ð¡m chìm trong khát v÷ng, tß duy, và hành ðµng l²i l¥m. ÐÑc Ph§t ðã t×ng dÕy r¢ng: " Chï có ta làm cho ta ô nhi­m, chï có ta làm cho ta trong sÕch, trong sÕch hay ô nhi­m là tñ n½i ta, không ai có th¬ làm cho ta ô nhi­m, cûng không ai có th¬ làm cho ta trong sÕch". Nhß thª, qui hß¾ng Tam bäo là mµt tiêu chí ð¥u tiên ð¬ xác ð¸nh mµt ng߶i là ph§t tØ hay không phäi là ph§t tØ. Song sñ quy hß¾ng này th߶ng ðßþc di­n ra theo hai th¬ cách, mµt ð¢ng mang tính cách hình thÑc và ð¢ng khác mang tính cách nµi tâm. Nªu chï qui kính Tam bäo theo hình thÑc, thì con ng߶i kh± ðau vçn nghìn nåm là con ng߶i kh± ðau. S¨ không có b¤t kÏ mµt sñ thay ð±i nào trong ý nghiã cûng nhß trong ð¶i s¯ng tôn giáo thñc thø. — ðây, ðòi höi mµt sñ kªt hþp cä hai, nghîa là cä hình thÑc lçn nµi tâm, cä bi¬u tßþng lçn thñc tÕi, cä tß duy lçn hành ðµng vv... Chính sñ kªt hþp này m¾i khä dî ðem lÕi cho ð¶i s¯ng qui hß¾ng tôn giáo cüa chúng ta mµt ý nghîa thiªt thñc.

Bên cÕnh sñ qui hß¾ng nhß là ði«u ki®n ð¥u tiên, ng߶i ph§t tØ b¡t ð¥u ði vào hành trì ð¶i s¯ng tôn giáo thông qua vi®c ch¤p hành các gi¾i lu§t c½ bän nhß : 1. Không sát sinh; 2. Không trµm cß¾p; 3.Không tà dâm; 4.Không nói d¯i và nhæng l¶i x¤u ác; 5.Không sØ døng các ch¤t gây nghi®n nhß rßþu,ma túy...HÆn nhiên, sñ ch¤p hành các ði«u gi¾i lu§t này là do con ng߶i tñ nguy®n , tñ giác thñc hành. MÑc ðµ ch¤p hành càng tr÷n v©n thì con ð߶ng t¸nh hóa m÷i l²i l¥m và ð¶i s¯ng tâm thÑc càng an lÕc, thanh bình vv...Ðây là nhæng bß¾c ði c½ bän và ð¥u tiên cüa ng߶i ph§t tØ. Nó ðã tr· nên nhæng khuôn vàng thß¾c ng÷c trong truy«n th¯ng tu t§p cüa ðÕo Ph§t. 

Tuy nhiên, sñ th§t cüa vi®c ch¤p hành các gi¾i ði«u trên quä thñc là không ð½n giän. B·i l¨, nó luôn luôn ðòi höi · con ng߶i mµt xung lñc kiên ð¸nh t× nµi tâm, mµt thÑ sÑc mÕnh ð¥y ðü trí tu®, g¡n li«n v¾i ð¶i s¯ng ðÑc hÕnh. Vì tµi l²i không ð½n giän chï là mµt thÑ hành vi ð½n thu¥n hay mµt hành ðµng ðµc l§p, mà trái lÕi nó luôn luôn bao hàm trong ðó cä mµt quá trình v§n hành cüa tâm thÑc. Фy là mµt thÑ nhân quä vô hình . Cho d¥u tµi l²i chßa ðßþc thñc hi®n, song ý ni®m v« các hành ðµng x¤u ác ðã l£ng l¨ c¤u thành trong tâm thÑc, và khi c½ duyên ðªn, cái ý ni®m x¤u ác ban s½ s¨ biªn thành hi®n thñc. Do ðó, tµi l²i theo quan ði¬m cüa Ph§t giáo, trß¾c hªt ðßþc xét ðªn trong c½ c¤u tß½ng quan cüa tâm thÑc , r°i sau ðó m¾i xét ðªn hành vi. T× ðó, mµt ng߶i cho dù chßa có nhæng hành vi phÕm tµi, nhßng trong tâm thÑc cüa anh ta ð¥y ¡p nhæng ý ni®m v« tµi l²i, nhß thª là anh ta ðã phÕm tµi. Cho ðªn khi nào m÷i tµi l²i không còn ðßþc tÕo tác, m÷i ý ni®m v« tµi l²i ðã ðßþc gµi ræa sÕch ngay trong chi«u sâu cüa tâm thÑc, thì khi ðó m¾i g÷i là ng߶i s¯ng t¸nh gi¾i1. Ðây là n«n täng cüa ð¶i s¯ng tu t§p Ph§t giáo. C¯ nhiên, m÷i lînh vñc khác trong ð¶i s¯ng cüa ðÕo Ph§t cûng phäi ðßþc soi sáng trong th¬ cách nhß thª.

2. ÐÕo lý Duyên Sinh

Duyên sinh là giáo lý r¤t quan tr÷ng cüa ðÕo Ph§t, nó ð°ng th¶i là giáo lý ðµc nh¤t vô nh¸ chßa t×ng có trong h® th¯ng triªt h÷c và tôn giáo t× xßa ðªn nay,và cûng là ði¬m khác bi®t c½ bän nh¤t giæa h® th¯ng triªt h÷c Ph§t giáo và t¤t cä các h® th¯ng triªt h÷c khác, Ðông phß½ng cûng nhß Tây phß½ng. Trong tác ph¦m "Tìm hi¬u nhân sinh quan Ph§t giáo"2, tôi ðã trình bày v« m÷i phß½ng di®n nguyên lý-triªt h÷c cüa giáo lý này, · ðây chï ð« c§p ðªn góc ðµ "ðÕo lý" cüa Duyên sinh.

Chúng ta biªt r¢ng, nµi dung cüa giáo lý Duyên sinh ÐÑc Ph§t dÕy v« mµt nguyên lý tß½ng quan . Nguyên lý ðó là lý do hi®n hæu cüa con ng߶i và thª gi¾i, cüa tñ thân và tha nhân, cüa cá nhân và xã hµi. Có th¬ nói tóm t¡c v« nguyên lý này nhß sau: " Khi A hi®n hæu thì B hi®n hæu, khi A không hi®n hæu thì B không hi®n hæu; khi A sinh kh·i thì B sinh kh·i, khi A ðoÕn di®t thì B ðoÕn di®t". Trên bình di®n ðÕo lý, nguyên lý này cung c¤p cho ta mµt s¯ nh§n ð¸nh c½ bän v« cuµc s¯ng con ng߶i, cá nhân, gia ðình, xã hµi, tình yêu, lòng v¸ tha, sñ kh± ðau, hÕnh phúc vv...hay nói mµt cách bao quát là cuµc s¯ng tß½ng giao hòa ði®u. 

Th§t v§y, trong m÷i lînh vñc cüa ð¶i s¯ng, nªu không có sñ tß½ng giao hòa ði®u xu¤t hi®n nhß là mµt ð¸nh lý thì thª gi¾i này và con ng߶i này s¨ bång tiêu trong giây lát, s¨ không th¬ ð¸nh hình, nhß sinh m®nh cüa mµt ng߶i ðàn ông hay mµt ng߶i ðàn bà thiªu v¡ng sñ cô kªt và sinh trß·ng b·i cha m©, b·i anh em, b·i gia ðình huyªt th¯ng, và gia ðình xã hµi. Sñ cô kªt quyªt ð¸nh ¤y không gì khác h½n là m¯i tß½ng giao hòa ði®u trong trùng ði®p duyên kh·i. Và chính trong m¯i tß½ng giao ðó, nó c¡t nghîa tÕi sao khuôn m£t cüa ng߶i anh gi¯ng cha, khuôn m£t cüa ng߶i em gi¯ng m©, khuôn m£t cüa ng߶i em gi¯ng ch¸ vv... Chúng ta biªt r¢ng sñ änh hß·ng qua lÕi s¨ luôn luôn tác ðµng lçn nhau và sinh kh·i lçn nhau, nhß gió làm cho sóng n±i d§y, sóng d§y làm cho thuy«n ðµng, thuy«n ðµng, thuy«n ðµng làm cho ng߶i lung lay, ng߶i lung lay làm cho ð¤t tr¶i rung chuy¬n ...; chính sñ tác ðµng qua lÕi ðó mà thª gi¾i bên trong cûng nhß bên ngoài chúng ta xu¤t hi®n v¾i muôn ngàn hình thái khác nhau nhßng chúng luôn luôn tß½ng tác lçn nhau. T× ðó, con ð߶ng tiªn bµ, thång hoa cüa con ng߶i cûng nhß cüa xã hµi ð«u tùy thuµc vào các m¯i quan h® duyên kh·i. Nªu sñ cô l§p nào xäy ra · ðây thì nó s¨ làm cho ð± vÞ m÷i sñ tñu thành, cûng nhß tình yêu, tñ nó không th¬ sinh kh·i mµt mình, tình yêu chï có m£t khi nào trái tim yêu thß½ng ðßþc hi¬n lµ, trßng bày giæa nhæng con ng߶i yêu thß½ng và hành ðµng yêu thß½ng. Trong tình yêu cüa mµt ng߶i ðàn ông nó hàm chÑa cä tình yêu cüa ng߶i ðàn bà và cho ðªn cä nhà cØa, thân tµc, gia nhân, tài sän và các ð¯i tßþng ðßþc yêu thß½ng trong quan h® cüa ng߶i ðàn bà, và ngßþc lÕi. Nhß thª, hÆn trong mµt tình yêu tñ nó ðã ¤p ü muôn ngàn tình yêu. T× ðó cho th¤y r¢ng, nguyên lý Duyên kh·i ðã hé m· cho con ng߶i mµt chân tr¶i ðÕo lý bao dung, ðó là bß¾c ð¥u cüa lòng v¸ tha. Фy chính là lúc con ng߶i thÑc tïnh và biªt r¢ng trong chiªc thân nhö bé và gi¾i hÕn này lÕi bao hàm m÷i chi«u kích cüa ð¶i s¯ng, t× quá khÑ ðªn v¸ lai, t× tr¥n tøc ðªn thánh thi®n, t× tñ thân ðªn tha nhân, t× cá nhân ðªn xã hµi. Có l¨ ðây là lý do tÕi sao thi sî Francis Thompson nói r¢ng : " ta không th¬ ðøng ðªn mµt bông hoa mà không làm rung ðµng t¾i mµt vì sao"1.

3.S¯ng chánh ni®m

S¯ng chánh ni®m là s¯ng ðúng v¾i møc tiêu lý tß·ng cüa ð¶i s¯ng kinh nghi®m tôn giáo- ð¶i s¯ng cüa sñ giác ngµ - giäi thóat. Do ðó, trong các hình thÑc tôn giáo cüa ðÕo Ph§t, con ð߶ng s¯ng chánh ni®m ðßþc Ñng døng theo nhi«u th¬ cách khác nhau nhß tøng kinh, ni®m Ph§t, trì chú, thi«n ð¸nh, làm công tác t× thi®n xã hµi vv... T¤t nhiên trong nhæng phß½ng ti®n khác nhau nhßng sñ ðÕt ðªn møc tiêu cÑu kính vçn là mµt.

— ðây, chánh ni®m có nghîa là tïnh thÑc trong m÷i chi«u hß¾ng tß duy và hành ðµng, trong m÷i th¬ cách Ñng xØ, không b¸ lÕc hß¾ng, không m¤t quân bình, không do dñ, không h° nghi, không m§p m¶ ngay trong sñ v§n hành cüa ð¶i s¯ng tâm thÑc cüa chính mình. Ng߶i giæ chánh ni®m thì tâm thÑc luôn luôn sáng tö, minh mçn, nhÕy bén, nång ðµng, sáng tÕo. 

Nhßng ni®m · ðây là gì ? Фy chính là các thi®n ni®m nhß ghi nh¾ Ph§t trong lòng, Chánh pháp trong lòng , và Tång tính ( ð£c tính cüa duyên hµi và thanh t¸nh ) trong lòng. Sñ ghi nh¾ trong tâm g÷i là ni®m- nhæng ý ni®m kªt tø v¾i nhau s¨ tÕo nên dòng tß½ng tøc trong tâm thÑc và t× sñ tß½ng tøc ðó mà chúng phát sinh ra mµt loÕi nång lßþng ð£c bi®t ( nång lßþng tâm thÑc) có khä nång thanh tçy m÷i sñ cu°ng si và hß¾ng ðªn giác ngµ. Hình thÑc sinh hoÕt tôn giáo th߶ng xu¤t hi®n · ðây nªu nhß sñ thñc hành chánh ni®m này ðßþc kªt hþp v¾i các nghi thÑc mang tính công chúng và th߶ng xuyên . Song ði«u ðáng nói · ðây là ý thÑc trách nhi®m cá nhân. Trong ð¶i s¯ng chánh ni®m, m²i ng߶i phäi tñ ki¬m sóat dòng v§n hành trong tâm-ý-thÑc cüa chính mình, ðiên ðäo hay nh¤t tâm, cûng tñ mình biªt l¤y. Các hình thÑc l­ nghi chï ðóng vai trò h² trþ chÑ không phäi là chính yªu, cûng nhß ån c½m thì c¥n dùng ðûa, nhßng cái c¥n phäi ån là c½m chÑ không phäi là ðûa. Do ðó, s¯ng chánh ni®m là s¯ng v¾i t¤t cä tinh th¥n trách nhi®m cá nhân , và vßþt lên trên t¤t cä là s¯ng ngay trong t×ng ý ni®m mà không phäi là s¯ng cho mµt cuµc ð¶i. Vì l¨, cái giá tr¸ cüa ð¶i s¯ng ðó ðßþc n¯i kªt trong t×ng m²i ni®m cüa tâm thÑc. Nªu ðánh m¤t cái m²i ni®m này có nghîa là ðánh m¤t sñ s¯ng thñc thø. жi s¯ng cüa con ng߶i trân quí này s¨ càng ng¡n ngüi h½n khi con ng߶i chính nó lÕc m¤t trong thª gi¾i v÷ng tß·ng. Và nhß thª, chu±i ð¶i dài s¨ không còn là vòng cô kªt cüa sñ s¯ng næa, mà là nhæng mäng khô cÑng và héo h¡t còn sót lÕi cüa ð¶i ðiên ðäo tâm, ðiên ðäo tình và ðiên ðäo tß·ng. 

T× mµt vài chi tiªt trên, chúng ta th¤y r¢ng s¯ng chánh ni®m ðóng mµt vai trò r¤t quan tr÷ng trong vi®c xây dñng mµt ð¶i s¯ng hÕnh phúc và bình yên, xa h½n là sñ nhân chân ðßþc m÷i giá tr¸ quan yªu cüa ð¶i s¯ng tß½ng giao hòa ði®u. Con ng߶i s¨ tr· nên hÕnh phúc và vui sß¾ng khi th¤y r¢ng mình ðang s¯ng trong tình yêu cüa Ph§t, cüa cha, cüa m©, cüa anh, cüa ch¸, cüa bÕn bè, cüa quê hß½ng, cüa t± tiên, cüa sông núi, cüa bi¬n kh½i ... Và yªu t¯ ð¬ con ng߶i nh§n ra ði«u ðó chính là chánh ni®m- tïnh thÑc.

4.Tinh th¥n Vô ngã

Vô ngã không phäi là lu§n lý v« có và không, ÐÑc Ph§t dÕy Vô ngã là nói lên mµt sñ th§t, mµt chân lý vînh cØu. Яi v¾i ð¶i s¯ng tu hành, ý thÑc v« tinh th¥n Vô ngã là ðµng lñc ð¥u tiên giúp con ng߶i xây dñng ðÑc hy sinh xã kÖ, mµt loÕi ðÑc hÕnh cao thßþng và toàn v©n nh¤t cüa ð¶i s¯ng tu hành. Bao lâu con ng߶i chßa ý thÑc ðßþc ði«u ðó thì m÷i c¯ng hiªn, m÷i hy sinh ,m÷i ban t£ng cho cuµc ð¶i này ð«u hóa thành vô nghîa. 

Vô ngã không có nghîa là r²ng tuªch, là không cùng, là hß vô... mà trái lÕi bän ch¤t cüa nó chính là sñ tß½ng giao hòa ði®u cüa cuµc s¯ng hæu tình và vô tình. Ng߶i ta không th¬ biªt ðßþc Vô ngã nªu không biªt ðªn ðÕo lý Duyên sinh. Thông qua ðÕo lý này mà chúng ta biªt ðßþc tính ch¤t vô ngã - nên nh¾ r¢ng tính ch¤t chÑ không phäi là thñc th¬. Vì l¨, nªu là mµt thñc th¬ thì không có chuy®n sinh và di®t, nghîa là mµt thñc th¬ thì luôn luôn th߶ng tÕi vînh h¢ng. Ngßþc lÕi tính ch¤t cüa mµt sñ th¬ nó luôn mang ý nghîa " duyên hµi", nghîa là nó xu¤t hi®n t× trong tß½ng quan và tß½ng duyên cüa hàng loÕt các giá tr¸, mà bän thân cüa m²i giá tr¸ ðó thì luôn luôn, lúc nào và · ðâu, cûng ði«u ki®n hóa lçn nhau. Tï dø nhß sóng tñ thân nó không th¬ xu¤t hi®n nªu không có sñ tác ðµng cüa gió và nß¾c. T¤t cä hi®n hæu trên cuµc ð¶i này ð«u là nhß thª. 

S¯ng Vô ngã cûng có nghîa là s¯ng v¸ tha. Chï có nhæng con ng߶i s¯ng Vô ngã thñc thø m¾i thñc sñ là ng߶i ðÑc hÕnh v©n toàn. Và cûng chï trong Vô ngã con ng߶i m¾i thñc sñ th¤y ðßþc chân lý, mà nhß tôi ðã nói · ph¥n ð¥u, ðó là mµt sñ th¡ng giäi, mµt cái nhìn nhß thñc. Tuy nhiên, trên thñc tª Vô ngã ðßþc nói ðªn r¤t nhi«u v« m£t triªt lý. Và nó bao gi¶ cûng là ð« tài hÑng thú và h¤p dçn trong bi®n lu§n. Và t¤t nhiên ði«u ðó chï góp ph¥n soi sáng cho nh§n thÑc, nó ðßþc xem nhß mµt thÑ ð¸nh ð« triªt h÷c . Nhßng trong ð¶i s¯ng thñc ti­n cüa tôn giáo, thì nh§n thÑc là ði«u ki®n c¥n yªu, nhßng khä nång cüa nó r¤t gi¾i hÕn không ðü sÑc mÕnh ð¬ giúp con ng߶i vßþt qua m÷i khát v÷ng, m÷i ðam mê trong døc v÷ng tµi l²i và nhæng hành vi x¤u ác. T× ðó, mµt sñ mâu thuçn l¾n vàmµt sñ xung ðµt l¾n luôn luôn di­n ra nhß là nhæng biªn c¯ tr¥m kha trong chi«u sâu tâm thÑc cüa con ng߶i. Vì l¨, mµt m£t con ng߶i luôn mong mu¯n tìm kiªm các thöa mãn trong døc v÷ng, cái mà ðßþc con ngßòi ð¸nh nghîa là hÕnh phúc. Nhßng m£t khác, ngay trong vi®c tìm kiªm ðó, chúng ta luôn g£p phäi nhæng rào d§u luân lý ðÕo ðÑc cüa con ng߶i và cüa xã hµi, mà chúng không cho phép con ng߶i vßþt qua. T× ðó ý nghîa cüa ð¶i s¯ng hÕnh phúc nªu ðßþc xây dñng trên quan ði¬m qui kÖ, thì cái hÕnh phúc ðó s¨ là mµt loÕi trá hình cüa kh± ðau, và nó luôn luôn hàm chÑa ngay trong bän thân nó nhæng mâu thuçn , xung ðµt. Ðây là mµt tiªn trình thao thÑc và trån tr· ð¬ tìm kiªm hÕnh phúc trong l¸ch sØ cüa con ng߶i. Và cho ðªn bây gi¶, nó vçn là, vçn là nhß thª.

Trên c½ s· này, ÐÑc Ph§t ð« xu¤t mµt hß¾ng s¯ng m¾i, mµt hß¾ng s¯ng Vô ngã thay vì v¸ ngã; mµt hß¾ng s¯ng duyên hµi thay vì thñc th¬; mµt hß¾ng s¯ng trong tß½ng giao hòa ði®u thay vì trong ðµc l§p cô liêu; và trên hªt là mµt hß¾ng s¯ng " ßng tác nhß th¸ quán"1. Cån cÑ trên l¯i s¯ng này, ng߶i ph§t tØ tái thiªt và xây dñng các giá tr¸ m¾i cho tình yêu, cho lòng kính tr÷ng, cho ni«m tin, cho cuµc s¯ng, và cho cä møc tiêu lý tß·ng cüa mµt ð¶i ng߶i.
 
 

1 Th½ cüa Tu® SÛ

2 Theo l¸ch sØ, ðÕo Ph§t là mµt trong ba dòng triªt h÷c phi chính th¯ng, phän kháng lÕi tôn giáo truy«n th¯ng cüa Veda. Xem Tìm hi¬u nhân sinh quan Ph§t giáo, Thích Tâm Thi®n, NXB Tp.HCM,1998

1 Trong ðÕo Ph§t, chùa th߶ng ðßþc g÷i là ngôi Tam bäo. Vì · ðó là n½i th¶ Ph§t, n½i c¤t giæ và lßu truy«n giáo lý cüa Ph§t, và là n½i cß trú cüa các sß tång s¯ng theo ð¶i s¯ng chª ð¸nh cüa Ph§t 

1 Bài kinh sám h¯i cüa ðÕo Ph§t nhß sau:
"Tµi t× tâm kh·i do tâm sám
Tâm ðßþc t¸nh r°i tµi li«n tiêu
Tµi tiêu, tam t¸nh thäy ð«u không
Thª m¾i th§t là chân sám h¯i."

2 Xem " Tìm hi¬u nhân sinh quan Ph§t giáo , ¤n bän l¥n thÑ ba, 1998
1 Thou cannot stir a flower without troubling of a star ".
1 Hãy quán sát cuµc ð¶i ðúng nhß là nhæng gì nó ðang di­n ra.