M· Ð¥u
        Theo chß½ng trình h÷c ba nåm thì kinh Bát ÐÕi Nh½n Giác ðßþc dÕy ð¥u chß½ng trình. Tôi s¨ giãng ngay bän kinh chæ Hán, do ngài An Thª Cao trích d¸ch, ð¬ cho quí v¸ m¾i h÷c Ph§t d­ nh§n ra yªu chï tu hành.
Bát: Tám
ÐÕi Nhân: Là ng߶i l¾n; · ðây Ph§t mu¯n nói là ng߶i giác ngµ th¤y rõ các pháp ðúng nhß th§t, không còn mê l¥m các pháp. Theo ðÕo Ph§t thì ng߶i chßa biªt tu g÷i là phàm phu. Ng߶i nghe l¶i Ph§t dÕy, phát tâm tu chÑng t× s½ quä Tu Ðà Hoàn, ðªn Tu Ðà Hàm, A Na Hàm, A La Hán, thì g÷i là Thanh Vån. Còn ng߶i phát tâm tu løc ðµ vÕn hÕnh chÑng tØ Th§p tín... lên S½ ð¸a tiªn d¥n ðªn Th§p ð¸a, g÷i là B° Tát. Và khi công hÕnh tñ giác giác tha cüa B° Tát ðã viên mãn thì thành Ph§t. Nhß v§y, hàng Thanh Vån, B° Tát, Ph§t g÷i là ðÕi nhân.
Giác: Là biªt, là trí tu® t¯i thßþng do tu chÑng mà thành, nên th¤y biªt ðúng l¨ th§t, ch¾ không phäi cái biªt thi¬n c§n sai l¥m cüa ng߶i thª gian.
        Bát ÐÕi Nh½n Giác là tám ði«u giác ngµ cüa Ph§t, cüa B° Tát, cüa Thanh Vån.
Kinh: Nhæng l¶i giäng dÕy cüa Ph§t, ðßþc kªt t§p lÕi thành bµ g÷i là kinh. L¶i Ph§t dÕy v×a phù hþp v¾i chân lý, v×a thích hþp v¾i cån c½ tâm lßþng cüa chúng sanh, träi qua ba th¶i quá khÑ, hi®n tÕi, v¸ lai ð«u ðúng. Kinh Ph§t nói c¯t giáo hóa chúng sanh khiªn cho chúng sanh nghe hi¬u, tin, r°i tu hành, ð¬ th¤y rõ l¨ th§t (chân lý) và ðßþc giäi thoát.
        Kinh Bát ÐÕi Nh½n Giác, do ngài An Thª Cao d¸ch t× chæ PhÕn ra chæ Hán, vào th¶i H§u Hán ð¶i vua Hán Tuyên Ъ, Niên hi®u Kiªn Hòa nåm thÑ 2 (147 Tây l¸ch). Ngài là Thái TØ nß¾c An TÑc (nay mµt ph¥n thuµc Ba Tß mµt ph¥n thuµc A Phú Hãn). Lúc b¤y gi¶ Ph§t Pháp t× „n е truy«n sang An TÑc r¤t th¸nh hành, Ngài xu¤t gia tu h÷c, thông su¯t kinh lu§n. Sau Ngài ðem Ph§t pháp truy«n vào Trung Qu¯c, và d¸ch kinh này t× chæ PhÕn ra chæ Hán.
        Thông l® các kinh m· ð¥u ð«u có løc chüng chÑng tín cüa ngài A Nan khi kªt t§p: "Ta nghe nhß v¥y, mµt thu· n÷ · tÕi..." Nhßng m· ð¥u kinh ÐÕi Nh½n Giác không có ph¥n này là tÕi sao ? Vì lúc b¤y gi¶ Ph§t pháp m¾i truy«n vào Trung Qu¯c, ng߶i h÷c Ph§t chßa thâm nh§p giáo lý nhi«u, nªu ð¬ tr÷n bµ kinh dày cho h÷ ð÷c, e không ð÷c n±i. Nên Ngài phß½ng ti®n rút t×ng ph¥n tinh yªu cüa Ph§t pháp trong nhi«u bµ kinh mà d¸ch lÕi. Ngài phân ra làm tám ph¥n và t§p lÕi thành kinh ÐÕi Nh½n Giác. Ngài làm nhß v§y ð¬ cho ng߶i m¾i phát tâm tu h÷c d­ n¡m ðßþc nhæng ði¬m c¥n yªu trong Ph§t Pháp.
        R°i sau m¾i h÷c tiªp nhæng ph¥n khác sâu rµng h½n. Vì lý do ðó, mà kinh ÐÕi Nh½n Giác không có løc chüng chÑng tín cüa ngài A Nan khi kªt t§p.
Chánh Vån

D¸ch

Giäng

Ngài An Thª Cao dÕy: Nªu chúng ta ðã là ð® tØ Ph§t thì phäi trì tøng nh¾ nghî tám ði«u giác ngµ mà Ph§t và B° Tát ðã dÕy ðã làm, ð¬ b¡t chß¾c tu theo và sau ðó chúng ta cûng s¨ ðßþc giác ngµ thành B° Tát thành Ph§t nhß các ngài.

Chánh Vån

D¸ch

Giäng

ÐÑc Ph§t là b§c giác ngµ hoàn toàn, l¶i dÕy cüa Ngài là nhæng phß½ng pháp hß¾ng dçn cho m÷i ng߶i tu, chuy¬n nghi®p ác thành nghi®p thi®n, chuy¬n mê thành giác. Hi®n tÕi chúng ta tñ nh§n mình là Ph§t tØ h÷c pháp cüa Ph§t, ði con ð߶ng mà Ph§t ðã ði. Quý Ph§t tØ hi®n tÕi có m£t · ðây, ng߶i thì m¾i h÷c Ph§t, ng߶i thì h÷c Ph§t ðã lâu. V§y có ai ðßþc ph¥n nào giác ngµ chßa? Ch¡c chßa. TÕi sao chúng ta h÷c pháp Ph§t, tu theo Ph§t, mà Ph§t ðã giác ngµ, chúng ta lÕi không giác ngµ ?

Tuy quý v¸ nói thª, song nªu nghi®m xét lÕi thì quý v¸ s¨ th¤y mình có ít ph¥n giác ngµ. Tôi tin ch¡c nhß v§y. Vì có h÷c có tu theo Ph§t là có giác ngµ. Giác nhi«u hay ít là tùy theo sñ tu tïnh cüa mình sâu hay cÕn; ði«u này m²i ng߶i tñ biªt.

Có nhi«u ng߶i th߶ng nghe nhæng danh t×: Chúng sanh thì mê, Ph§t thì giác, mà không hi¬u thª nào là mê, và mê cái gì ? Thª nào là giác và giác cái gì ? Nªu chúng ta là Ph§t tØ, mà không biªt thª nào là mê, và mê cái gì, thª nào là giác mà giác cái gì, thì tu su¯t kiªp cûng không biªt mình tu t¾i ðâu ? Nªu hi¬u thª nào là mê thì biªt thª nào là giác. Nói mê nói giác là nói theo danh t× nhà Ph§t, còn nói theo thª gian thì g÷i là l¥m.

Ví dø ng߶i thª gian mua ð° trang sÑc nhß bông tai, cà rá làm b¢ng thau mÕ vàng mà không biªt, nên trä giá ngang v¾i vàng thi®t thì g÷i ðó là mua l¥m; l¥m ð° giä tß·ng ð° th§t. Khi biªt ðó là ð° giä thì hªt l¥m; hªt l¥m thì hªt mê.

Thêm mµt ví dø næa: ng߶i ði ðªn nhà quen mà quên s¯ nhà, ho£c quên ð߶ng nên ði lµn, không ðªn ðßþc nhà mà h÷ mu¯n ðªn. Khi có ng߶i chï ðúng ð߶ng ði và s¯ nhà chính xác, thì ng߶i ¤y ðªn ðßþc nhà mà không còn l¥m lµn næa. Gi¯ng nhß ng߶i hªt mê ðã tïnh. Cûng v§y, cái giä cho là thi®t, ðÕo Ph§t g÷i là mê. Nªu biªt cái giä là giä tÕo thì g÷i là giác. Mê và giác không xa. V§y quý Ph§t tØ h÷c tu theo Ph§t có biªt cái gì là giä cái gì là thi®t chßa ?

T× lâu, chúng ta mê l¥m là mê l¥m cái gì ? T¤t cä m÷i ng߶i ai cûng th¤y thân này là b«n ch¡c, m÷i cänh v§t, m÷i sinh hoÕt h¢ng ngày là th§t. R°i ðinh ninh mình s¨ s¯ng ðªn bäy, tám mß½i, ho£c mµt tråm tu±i. Vì v§y mà mãi mê lo làm ån, lo dành døm ti«n cüa ð¬ ðßþc giàu có. Lo cho sñ nghi®p thª gian nhi«u ch×ng nào là t¯t ch×ng n¤y, có cüa nhi«u ð¬ hß·ng cä ð¶i và ð¬ lÕi cho con cháu ðßþc ð¥y ðü h½n ng߶i. Ai ai cûng ð«u có ý nghî ðó, nhßng có m¤y ai mu¯n mà ðßþc nhß ý ? Vì v§y nên ði«u giác ngµ thÑ nh¤t Ph§t nói: thª gian là vô th߶ng; cõi ð¶i mà chúng ta s¯ng ðây không lâu b«n, có ðó r°i m¤t ðó. Ví dø quä núi ðang ðÑng s×ng sæng, b¸ ng߶i b¡n phá, d¶i ðá ði n½i khác, núi tr· thành ð¤t b¢ng. M¾i ngày nào sông sâu nß¾c chäy xiªt, gi¶ ðây ðã ðßþc l¤p ð¥y phù sa. Trß¾c kia ch² này là dinh thñ ph¯ l¥u nguy nga, nay chï còn là ð¯ng gÕch vøn ðiêu tàn hoang s½. Xßa, ch² kia ð°ng không hoang v¡ng, nay tr· thành ðô th¸ chþ búa lâu ðài ph°n th¸nh sung túc, xe cµ d§p dìu. Nhà kia xßa giàu có bây gi¶ nghèo kh± c½ cñc. Gia ðình n÷ cha con, ch°ng vþ sum v¥y, gi¶ ðây ðã chia ly xa cách, ho£c chªt ði m¤y ng߶i... Ðó là cänh v§t vô th߶ng biªt ð±i. Thª mà b¤y lâu nay ða s¯ chúng ta vçn có ý ni®m thª gian mãi mãi tr߶ng t°n. Ðó là ý ni®m sai l¥m cüa kë mê. Nªu ng߶i nào th¤y ðßþc sñ v§t · cõi ð¶i nay còn mai m¤t, có ðó r°i m¤t ðó, ng߶i th¤y nhß thª là ng߶i tïnh, ng߶i giác. Thª tÕi sao chúng ta không dám nh§n mình có tïnh có giác ? Ph§t giác ngµ ðßþc 100 % , chúng ta nh¶ có h÷c có tu theo l¶i Ph§t dÕy, chúng ta cûng giác ðßþc ðôi ph¥n; tuy giác chút chút cûng là có giác.
        Nhßng có ng߶i nghe Ph§t nói thª gian vô th߶ng, cûng hi¬u và th¤y thª gian vô th߶ng, r°i tß·ng mình hi¬u th¤u su¯t lý vô th߶ng. Nhßng khi g£p vi®c làm ån có lþi, lÕi toan tính h½n thua. H÷ lo dành døm ti«n cüa sñ nghi®p t× ð¶i này qua kiªp n÷... Ng߶i ðó theo tôi thì h÷ vçn còn th¤y thª gian là th߶ng, ch¾ không phäi vô th߶ng. Tuy có giác nhßng chï giác mµt chút, r°i mê. Giác ngµ vài mß½i phút ho£c mµt gi¶ thôi, giác nhß thª là giác gián ðoÕn, giác t×ng ph¥n. Ph§t và B° Tát thì h¢ng giác nên g÷i là Vô thßþng Chánh ðÆng Chánh giác. Các ngài liên tøc, gi¶ nào phút nào các Ngài cûng th¤y biªt nhß thª. Chúng ta thì lúc giác lúc mê; nªu g£p cänh trái ý ngh¸ch lòng, bu°n kh± tan thß½ng thì th¤y ð¶i là vô th߶ng. Khi g£p cänh v×a lòng ßa thích thì quên ði, và cho ð¶i là th߶ng. Nhß v§y, là giác gián ðoÕn; lúc giác lúc mê.
Nªu mu¯n ðßþc giác liên tø thì phäi làm sao ? Ðây là ý nguy®n cüa ng߶i mu¯n tu tiªn. Mu¯n ðßþc giác ngµ thì phäi hoàn toàn nhß B° Tát, nhß Ph§t. Ví dø quý v¸ nghe mµt bài th½, hay mµt câu ca dao th¤y hay. Song nªu nghe qua mµt l¥n thì không nh¾. Nhßng nªu nghe qua biªt hay, li«n ghi chép, ð÷c ði ð÷c lÕi nhi«u l¥n, luôn luôn huân t§p thì nó thâm nh§p, lúc nào cûng nh¾, mu¯n ð÷c lúc nào thì ð÷c, không quên không ng§p ng×ng.
        Cûng v§y, lâu nay chúng ta theo thói quen cüa thª gian. T× nhö ðªn l¾n, cha m©, anh em, gia tµc... ai ai cûng dÕy mình cuµc ð¶i là th߶ng. Nên r°i ai cûng tranh danh ðoÕt lþi v¾i ð¶i, lo cho mình, cho gia ðình, và bà con quyªn thuµc. Mình ham làm giàu, ham sung sß¾ng, tính chuy®n gì cûng tích cho lâu dài, cä tråm ngàn nåm. Nay nghe Ph§t nói thª gian là vô th߶ng, chúng ta nghi®m xét lÕi th¤y rõ cuµc ð¶i là vô th߶ng; Tuy biªt Ph§t nói r¤t ðúng nhßng nªu nghe qua r°i bö, thì chúng ta chï giác mµt chút thôi. Nªu chúng ta th߶ng nh¾, th߶ng quán xét l¶i Ph§t dÕy th¤y thª gian rõ là vô th߶ng. CÑ nhß v§y mà quán xét, chuyên tu th߶ng xuyên, thì chúng ta ngày càng th¤u ðÕt, và thông hi¬u lý vô th߶ng Ph§t dÕy. Lúc b¤y gi¶ ð¯i v¾i thân, tâm mình, cûng nhß cänh v§t bên ngoài, không còn l¥m lçn, th¤y rõ là vô th߶ng, nhß thª m¾i thñc là giác. Ðó là do chúng ta th߶ng xuyên chuyên tu t§p, xông ß¾p tâm mình qua l¶i dÕy sáng su¯t cüa Ph§t, nên m¾i ðßþc giác ngµ. Và khi g£p cänh vô th߶ng tâm vçn an nhiên tñ tÕi, nhß v§y không phäi là A La Hán, là B° Tát sao ? Còn nªu nói tu h÷c theo Ph§t, Ph§t dÕy vô th߶ng mà Ph§t tØ th¤y là th߶ng, thì ng߶i ðó khi ð¯i di®n v¾i vô th߶ng thì vçn bu°n kh± khóc than. Nhß v§y là chßa giác ngµ. S· dï chúng ta h÷c ðÕo giác ngµ mà không giác, là vì chúng ta nghe qua r°i bö, không ch¸u tu t§p, không ch¸u quán xét nh§n ð¸nh rõ ràng, thì không th¬ tïnh giác nhß B° Tát, nhß Ph§t ðßþc. B° Tát và Ph§t trß¾c kia cûng là mµt con ng߶i nhß chúng ta, do th߶ng xuyên quán xét chuyên tu nên các ngài th¤y rõ các pháp là vô th߶ng. Vì v§y mà ð¯i v¾i m÷i cänh thu§n ngh¸ch, các ngài vçn an nhiên tñ tÕi. G£p danh, g£p lþi, g£p s¡c, g£p tài... Các ngài dØng dßng không nhi­m không ðµng, vì biªt nó là vô th߶ng.
        LÕi có nhi«u ng߶i h÷c ðÕo, nghe giäng v« lý vô th߶ng khen Th¥y giäng hay. Song nghe r°i trä t¤t cho Th¥y. Riêng mình thì cÑ lo tính chuy®n thª gian, không bö sót mµt vi®c nào. Tính chuy®n làm ån sao cho có lþi nhi«u, làm sao giàu, làm sao cho con mình h÷c giöi; ham mu¯n chuy®n thª gian ðü ði«u nào danh nào lþi... R°i cån cÑ trên ngày tháng th¤y mình h÷c Ph§t ðã lâu, mà sao vçn còn mê, còn nhi­m và còn kh± ? S· dî còn mê, còn nhi­m và còn kh± là do thiªu chuyên c¥n tu t§p, thiªu quán xét. Yªu t¯ tu hành là · ch± mình phäi c¥n chuyên tu, quán xét th߶ng xuyên cho thu¥n thøc nhß B° Tát, nhß Ph§t. Nªu th߶ng xuyên quán xét chuyên tu thu¥n thøc thì làm gì có mê, có nhi­m, có kh± ? Thª nên ng߶i h÷c Ph§t biªt tu, khi nghe mµt câu Ph§t Pháp, li«n ghi nh§n, tu su¯t ð¶i. Còn ng߶i h÷c Ph§t mà không biªt tu, dù cho nghe hªt ba tÕng Kinh, Lu§t, Lu§n cûng không nh¾ ð¬ thñc hành. Nªu nghe, hi¬u nh¾ và thñc hành thì s¨ th¤y l¶i Ph§t dÕy r¤t thñc tª, r¤t hæu ích, giúp ng߶i giäi thoát ðßþc m÷i kh± ðau.
        Tôi xin höi quí Ph§t tØ, quý v¸ có th¤y thª gian này là vô th߶ng không ?
        - DÕ th¤y.
        - Ph§t nói có ðúng không ?
        - DÕ ðúng.
        - Biªt Ph§t nói ðúng chúng ta phäi làm sao ?
        - DÕ phäi theo.
        Theo không chßa ðü, mà phäi chuyên tu, tÑc là luôn luôn ghi nh¾ và thñc hành, thñc hành cho ðªn khi nào nhìn m÷i v§t có hình tß¾ng lúc nào cûng th¤y là vô th߶ng, ch×ng ðó m¾i thñc sñ giác ngµ. Khi ðã th¤u su¯t lý vô th߶ng; giä sØ lÞ tay r¾t món ð° ð¡t ti«n, chúng ta không có bu°n tiªc. Ho£c nhà cØa xe cµ b¸ hß b¸ m¤t chúng ta th¤y nó vô th߶ng, nên cûng không bu°n kh±. Cho ðªn vi®c thª gian hþp tan còn m¤t, mà ngay cä thân mÕng này có già có ðau có chªt, chúng ta cûng không còn kh± ðau næa. Ðó là nh¶ chúng ta h÷c Ph§t, và biªt tu nên m¾i hªt kh±. Vì v§y nên nói ðÕo Ph§t là ðÕo cÑu kh±.
        T× lâu chúng ta mê l¥m, mê mình mê v§t; h­ ðßþc là m×ng vui, m¤t là bu°n kh±. Song, ng߶i ð¶i ðâu có ai ðßþc hoài nhß ý mu¯n; ða s¯ là m¤t nhi«u h½n ðßþc. Quý Ph§t tØ l¾n tu±i xét lÕi s¨ th¤y rõ ði«u này, nào m¤t cha m©, m¤t anh em, m¤t thân tµc, m¤t bÕn bè, m¤t ðü thÑ... R°i ðây s¨ m¤t luôn mÕng s¯ng cüa mình næa ! M÷i sñ ðau kh± cÑ d°n d§p ! Ng߶i thân m¤t ai mà không bu°n, không r½i nß¾c m¡t ! Chï khi nào th¤u ðÕt ðßþc lý vô th߶ng là mµt l¨ th§t, ch×ng ðó m¾i hªt bu°n hªt kh±. Ng߶i thâm nh§p ðßþc ý vô th߶ng cüa Ph§t dÕy r°i thì g£p thu§n duyên hay ngh¸ch cänh, biªt ðó là vi®c nó ðªn là phäi ðªn, nên an nhiên bình thän ðón nh§n không loÕn ðµng b¤t an.
        Ng߶i nay ði chùa cúng B° Tát, mai ði chùa cúng Ph§t, mà không ch¸u chuyên tu, ðªn khi g£p vi®c trái ý ngh¸ch lòng, thì bu°n kh± khóc than, trách Ph§t B° Tát t× bi cÑu kh±, mà con kh± hoài sao các Ngài không cÑu !
        Ng߶i mà ði chùa h÷c Ph§t nhß thª, ch¡c ch¡n không bao gi¶ ðßþc Ph§t cÑu kh±. Ph§t biªt chúng sanh t¯i tåm mê m¶, khong th¤y ðúng l¨ th§t. Ngài m¾i chï bày cho th¤y thª gian là vô th߶ng, pháp nào là giä, pháp nào là th§t, dÕy cho chúng sanh huân tu ð¬ có cái nhìn th¤y các pháp nhß Ph§t nhß B° Tát ðã th¤y. Khi ðã th¤y biªt các pháp ðúng nhß th§t là giác ngµ giäi thoát m÷i kh± ðau. Ðó là Ph§t ðã cÑu kh± cho chúng ta, cÑu b¢ng cách dÕy cho chúng ta th¤y ðúng l¨ th§t. V§y mà chúng ta không ch¸u hi¬u, cÑ ðòi Ph§t cÑu b¢ng cách này cách n÷, ho£c xin Ph§t cho cái này, cho cái kia; ðòi nhæng chuy®n th§t là vô lý !
        Ng߶i h÷c Ph§t uyên thâm ðã th¤m nhu¥n ðÕo ðÑc, thì lúc nào cûng ðßþc bình an không còn bu°n vui v¾i nhæng duyên thu§n hay ngh¸ch. Ng߶i mà th¤y rõ thª gian là vô th߶ng, ðó là th¤y ðúng theo tinh th¥n giác ngµ. Th¤y nhß v§y t×ng phút t×ng gi¶, là giác ngµ t×ng phút t×ng gi¶. h¤y nhß v§y h¢ng ngày h¢ng tu¥n, là giác ngµ h¢ng ngày h¢ng tu¥n. Nªu th¤y nhß v§y luôn luôn t× ngày này ðªn tháng kia nåm n÷, thì không là b§c chánh giác, không là B° Tát, cûng là Ph§t tØ Ph§t tôn. Trái lÕi h÷c cûng h÷c, tu cûng tu, nhßng ð¯i duyên xúc cänh bu°n kh± vçn bu°n kh±, khóc la nhß khi chßa tu; ng߶i nhß thª chßa xÑng danh Ph§t tØ. H÷c mà không hành, tu mà không quán xét, vi®c bu°n kh± xäy ðªn ðâu c¥u Ph§t cÑu, Ph§t làm sao cÑu k¸p !
        H÷c Ph§t là h÷c ðÕo giác ngµ, Ph§t giäng dÕy cho chúng ta h÷c, ð¬ chúng ta ðem l¶i Ph§t dÕy áp døng ngay vào cuµc s¯ng h¢ng ngày, ðó là chúng ta tu ð¬ ðßþc tïnh giác nhß Ph§t.

        Kiªp ng߶i kh±, không ngoài nhæng cái kh± mà Ph§t ðã nêu là sanh, già, b¸nh, và chªt. Ng߶i thß½ng yêu nhau khi xa lìa cäm th¤y kh±, ng߶i có thù oán g£p nhau là kh±, ng߶i mong c¥u ði«u gì không ðßþc cûng kh±, nåm ¤m hßng thÕnh cûng lÕi kh±... Nhß v§y, khi mình già nªu biªt ðßþc có tr¨ r°i s¨ có già thì không còn ßu phi«n v« sñ già nua cüa mình. Cûng v§y có thân thì có b®nh, mình không phäi quá lo âu phi«n muµn vì c½n b®nh. Nh¶ có tïnh giác, mà mình tñ cÑu mình thoát bao nhiêu kh± trong cuµc s¯ng hi®n tÕi. Ng߶i Ph§t tØ h÷c Ph§t pháp, mu¯n ðßþc kªt quä an vui tñ tÕi, thì ngay khi h÷c Ph§t, li«n ðem l¶i Ph§t dÕy Ñng døng vào ð¶i s¯ng h¢ng ngày b¢ng cách quán xét, nh§n thÑc nhß Ph§t l¶i Ph§t dÕy. CÑ huân tu nhß v§y lâu ngày, thì ð¯i trß¾c cänh kh± mà ng߶i ð¶i không tu b¸ ðau kh± da diªt, chúng ta vçn bình thãn an nhiên không b¸ nó chi ph¯i. Tu nhß v§y ngay trong ð¶i nay s¨ hªt kh±, ch¾ không phäi ch¶ v« cñc lÕc m¾i hªt kh±. Nguy®n v« Cñc LÕc cho hªt kh± mà không lo tu tïnh, ðó chï là nguy®n suông thôi.
        Lâu nay chúng ta cho xác thân con ng߶i là th§t, cái suy nghî cûng là th§t. Do mê l¥m ch¤p ch£t nhß v§y, nên cÑ lo gom góp cüa cäi ð¬ cho thân mình hß·ng, con cháu mình hß·ng. Mình suy nghî cái gì cûng cho là ðúng, b¡t m÷i ng߶i phäi nghe và làm theo... — trß¾c thì ch¤p cänh, t¾i ðây thì ch¤p thân và tâm là th߶ng là ngã. Do ch¤p nhß thª nên Ph§t dÕy thân ng߶i do b¯n ch¤t: ð¤t, nß¾c, gió, lØa giä hþp mà có. Song, ð¤t nß¾c gió lØa là b¯n ch¤t xung kh¡c nhau, ð¤t ngån ngÕi nß¾c, nß¾c xoi mòn ð¤t, nß¾c làm t¡t læa ... Chúng xung kh¡c mà hþp nhau lÕi, nên th߶ng sinh ra nhæng hi®n tßþng b¤t hòa, nhß ðau yªu b®nh hoÕn, ho£c khi chúng không dung hþp nhau ðßþc næa thì rã tan. Vì v§y nên nói thân tÑ ðÕi là kh±.
        Phàm ng߶i thª gian cho là kh± khi bøng ðói c°n cào mà không ðßþc miªng ån no dÕ, nhßng khi ðßþc ån no ðü thì hªt kh±. Ho£c khi b¸ rét run mà không có áo da, m«n nï, lò sß·i làm cho ¤m ðó là kh±, nhßng khi ðü ti®n nghi sß·i ¤m thì hªt kh±. Ho£c b¸ tai nÕn lÕc loài b½ v½ nghèo thiªu ðó là kh±. Nhßng khi ðßþc ng߶i bäo b÷c cho c½m ån, áo m£c, nhà · là hªt kh±. Ng߶i thª gian th¤y kh± khi ðói, th¤y vui khi no; th¤y kh± khi rét bu¯t, th¤y vui khi ¤m áp; th¤y kh± khi nghèo thiªu v§t ch¤t, th¤y vui khi v§t ch¤t sung mãn. Nhæng cái kh± này là nhæng cái kh± nhö ai cûng biªt. Còn n²i kh± l¾n mà ng߶i ð¶i không th¤y không biªt, · ðây Ph§t mu¯n chï là cái kh± vô th߶ng ðang bÑc bách thân tâm con ng߶i. ÐÑa bé s½ sinh v×a l÷t lòng m© li«n khóc oa oa, vì phäi chui mình qua ch² ch§t h©p, ðang · trong lòng m© êm ¤m, ra khöi lòng m© b¸ khi tr¶i bÑc xúc có cäm giác ðau rát... ChÆng nhæng con khóc mà m© cûng ðau ð¾n khi banh da xë th¸t sanh ra ðÑa con. Nên Ph§t nói sanh kh±. Qua th¶i gian tháng nåm, ðÑa bé ðßþc cha m© nuôi dßÞng l¾n khôn. Khi ðÑa bé trß·ng thành r°i thì d¥n d¥n già yªu, m¡t m¶, tai ðiªc, tóc bÕc, rång røng, chân möi, g¯i dùn, ån u¯ng không ngon, ði lÕi khó khån... Ъn tu±i già th߶ng ðau yªu b¸nh hoÕn, nay b¸ b®nh này mai b¸ b®nh kia, thân th¬ nh÷c nh¢n ðau nhÑc khó ch¸u. Khi ðau chÕy chæa thu¯c thang, mà b¸nh không giäm cÑ tång hoài thì s¨ chªt. Song, trß¾c khi chªt thì r¯i loÕn tâm th¥n lo sþ hãi kinh, không biªt mình s¨ ði v« ðâu ? Môi mi®ng l®ch méo, tay chân co giñt... vô cùng kh± s·.
        LÕi, n½i thân này nhæng ch¤t cÑng nhß da, th¸t, gân, xß½ng, tóc, rång... thuµc v« ð¤t. Nhæng ch¤t löng nhß máu, mü, m° hôi, nß¾c ti¬u... thuµc v« nß¾c. Nhæng v§t có tính ðµng nhß h½i th· vô, h½i th· ra thuµc v« gió. Nhi®t ðµ nhß h½i ¤m trong thân thì thuµc v« lØa. Hi®n tÕi khoa h÷c phân tách thân con ng߶i ra thành vô s¯ tª bào.   Song, không ngoài b¯n món ð¤t, nß¾c, gió, lØa. T× lâu chúng ta l¥m tß·ng thân này là ta th§t. Và cÑ ch¤p ch£t nhß thª, nên ai ðµng ðªn là phän Ñng ch¯ng ð¯i, ho£c tìm ðü m÷i cách ð¬ bäo v® nó, vun b°i cho nó ðßþc thöa mãn. Nhßng v¾i trí hu® Ph§t th¤y rõ thân do b¯n ch¤t ð¤t nß¾c gió lØa hþp lÕi mà thành, nªu thiªu mµt trong b¯n ch¤t ¤y thì thân này không t°n tÕi. Khi b¯n ch¤t còn chung hþp thì mÕng s¯ng còn.  Song, phäi ån c½m, u¯ng nß¾c, hít th· không khí; vay mßþn ð¤t nß¾c gió lØa bên ngoài, ð¬ b°i b± thay thª cho ð¤t nß¾c gió lØa bên trong do lao ðµng hay b®nh hoÕn làm hao m¤t. Cä ngày, cä ð¶i, s¯ng b¢ng sñ vay mßþn tÕm bþ nhß thª. Gi¶ phút nào còn vay mßþn thì gi¶ phút ðó còn mÕng s¯ng. Hªt vay mßþn thì mÕng s¯ng d×ng, h½i th· trä v« v¾i gió, h½i ¤m trä v« v¾i lØa; máu trä v« v¾i nß¾c; da, th¸t, gân xß½ng ... hòn nh§p v¾i ð¤t. T¤t cä ð«u rã tan, chÆng còn cái gì g÷i là thân mÕng con ng߶i, g÷i là ta. Nên nói là không.
        Phàm sñ v§t có hình tß¾ng, ð«u b¸ vô th߶ng chi ph¯i d¥n d¥n ðªn ch² hoÕi di®t. Quí v¸ có ai th¤y v§t có hình tß¾ng mà không, hoÕi di®t không ? T¤t cä pháp hæu vi, t× ng߶i ðªt vÕn v§t ð«u phäi träi qua b¯n giai ðoÕn : thành, trø, hoÕi, không. Nên Ph§t nói thª gian vô th߶ng, tÑ ðÕi kh± không, ð¬ cho chúng sanh th¤y rõ l¨ th§t, không còn c¯ ch¤p thân tÑ ðÕi này là th§t, không còn c¯ ch¤p cõi ð¶i này là b«n ch¡c tr߶ng t°n. — ðây quí Ph§t tØ có ai không b¸ vô th߶ng chi ph¯i không ? T× quá khÑ bao l¾p ng߶i không thoát khöi, ð¶i hi®n tÕi bao l¾p ng߶i ðang b¸ thiêu ð¯t, và ð¶i v¸ lai cûng b¸ chi ph¯i. Nªu chúng ta lúc nào cûng th¤y biªt rõ ràng nhß v§y, thì dù cho thân này có ra sao ði næa cûng không lo bu°n sþ hãi. Vì biªt nó không hoÕi s¾m thì cûng hoÕi muµn, nên bình thän ðón nh§n cái chªt ðªn. Trái lÕi, Ph§t tØ g£p cänh vô th߶ng ðªn, mà còn khóc than kinh hoàng, sþ hãi, là do h÷c mà chßa huân tu, hay huân tu mà chßa thu¥n thøc, nên còn ch¤p thân là ngã, nên m¾i kh± nhß thª.
        Ъn ðây Ph§t nói ngû ¤m vô ngã. Trong kinh A Hàm, Ph§t nói: Ng߶i ch¤p thân tÑ ðÕi là ta, còn d­ phá tr× h½n là ng߶i ch¤p linh h°n là ta. жi này tin mình là chü, khi chªt r°i mình cûng tr· lÕi làm chü næa. Ch¤p trong thân này có cái linh h°n còn hoài, ðó là th¥n ngã; th¥n ngã là chü cüa thân này, nó không bao gi¶ thay ð±i. Ðó là ch¤p th߶ng theo ngoÕi ðÕo. Mê ch¤p nhß v§y r¤t có hÕi vì cho th¥n ngã luôn luôn duy nh¤t không ð±i thay thì không ch¸u tu, m£c tình ån ch½i, tÕo các nghi®p ác, r°i s¨ ch¸u quä báo kh±.
        Ph§t phân tách cho th¤y thân này có nåm ph¥n, g÷i là nåm ¤m. Nåm ¤m ¤y luôn luôn phü che Ph§t tánh có sÇn n½i m²i ng߶i.
        1. S¡c ¤m: Là ph¥n th¬ xác con ng߶i cho b¯n ch¤t: ð¤t, nß¾c, gió, lØa hþp thành.
        2. Th÷ ¤m: Là ph¥n cäm giác kh± vui, g£p cänh thu§n thì thân tâm cäm th¤y thoäi mái, vui thích ð¡m trß¾c; g£p cänh ngh¸ch thì thân tâm cäm th¤y bñc bµi bu°n bã sân gi§n. Khi vui thì nói tôi vui, khi bu°n thì nói tôi bu°n. Ch¤p cái vui cái bu°n ðó là linh h°n cüa mình.
        3. Tß·ng ¤m: Là cái nh¾ tß·ng v« chuy®n quá khÑ, m½ ß¾c nhæng chuy®n tß½ng lai, r°i ch¤p ch£t cái nh¾ tß·ng ðó là linh h°n mình.
        4. Hành ¤m: Là sñ nghî suy tính toán phát ra hành nghi®p, r°i ch¤p ch£t cái suy nghî tính toán là mình.
        5. ThÑc ¤m: Là sñ phân bi®t cái này t¯t cái kia x¤u, cái này hay cái kia d· ... r°i ch¤p cái phân bi®t ðó là linh h°n mình.
        Nhß thª ch¤p s¡c là thân ta, ch¤p th÷ là linh h°n ta; ch¤p tß·ng là linh h°n ta; ch¤p hành là linh h°n ta, ch¤p thÑc là linh h°n ta. Ch¤p nhß thª thì mµt ng߶i có nåm ba cái ta. Mµt ng߶i mà có nåm ba cái ta, nhß v§y có hþp lý không ? S¡c thân có ðây r°i s¨ hoÕi di®t tan rã. Th÷, tß·ng, hành, thÑc cûng là pháp sanh di®t, chþt hi®n chþt m¤t, không th߶ng, không th§t, lÕi mê ch¤p nó là th߶ng là th§t là ta. Vì v§y mà b¸ nó kéo ði mãi trong vòng sanh tØ không d×ng.
        Gi¶ ðây nghe Ph§t nói s¡c, th÷, tß·ng, hành, thÑc là cái không th§t không th߶ng h¢ng, có ðó r°i m¤t ðó, nó là cái sanh di®t không th§t là ta, nó là vô ngã; th¤y biªt rõ nhß v§y là giác ngµ. Trong kinh Thü Lång Nghiêm, Ph§t dø nhæng cái sanh di®t có r°i m¤t là khách, vì nó ðªn r°i ði, nên không phäi là chü. Nªu là chü thì không m¤t, lúc nào cûng h¢ng hæu. Thª mà chúng ta nh§n cái chþt có chþt không ðó là mình, tÑc là nh§n khách làm chü; do mê l¥m nhß thª nên tr¥m luân sanh tØ.

        Ph§t lÕi dÕy: Tâm ng߶i là ngu°n ác, thân ng߶i là r×ng tµi l²i. Quán sát nhß thª d¥n d¥n xa lìa sanh tØ. TÕi sao Ph§t nói tâm ng߶i là ngu°n ác, thân ng߶i là r×ng tµi l²i ? Ví dø khi tâm mình kh·i nghî mµt ði«u gì, thì cho ði«u mình nghî là ðúng, là chân lý, nªu có ai cãi lÕi hay ch¯ng ð¯i thì tÑc gi§n m¡ng chØi hay ðánh ð§p ... T¤t cä m÷i m¥m m¯ng ð¤u tranh ð«u t× tâm mà ra. Khi ðã ð¤u tranh là có âm mßu có ác ý hãm hÕi ng߶i, ð¬ thöa mãn ý mu¯n cüa mình, nên không ng¥n ngÕi gây kh± cho nhau. Nhß v§y, tâm rõ là ngu°n cüa tµi ác. Còn thân khi mu¯n ån mµt bæa ngon mi®ng thì phäi mua gà v¸t... v« c¡t c± nh± lông ð¬ l¤y th¸t mà ån. Mu¯n cho thân này ðßþc no ¤m sung túc thì khi làm ån v¾i ng߶i m£c nhiên giành lþi lµc v« mình. Có ng߶i vì nuôi thân mà phäi làm nhæng ngh« nhß giªt heo, giªt bò... Ho£c vì quá mê m¶ mu¯n có cüa ð¬ nuôi mÕng s¯ng mình, h÷ sÇn sàng giªt ng߶i cß¾p cüa. Ho£c ng߶i có tham v÷ng chiªm ðoÕt quy«n thª ð¸a v¸, mà b¸ ng߶i cän tr· ngån ch§n thì không ng¥n ngÕi dùng nhæng thü ðoÕn ðµc ác nhß ám sát, b¡t cóc, vu kh¯ng là kë phÕm pháp... ð¬ h÷ có ðßþc danh v¸ quy«n thª. Vì tham v÷ng cho bän ngã mà thân tÕo vô s¯ tµi. Nên nói thân là r×ng tµi. Ng߶i khi th¤y thân ngû ¤m là vô ngã, thì không còn ch¤p cái suy nghî cüa mình là ðúng là chân lý, không còn th¤y thân mình là quí tr÷ng, thì m÷i sñ h½n thua tranh ch¤p giæa mình v¾i ng߶i, giæa nhóm này v¾i nhóm khác... không còn næa, thì ð¶i thái bình nhân loÕi an lÕc.
        Ng߶i Ph§t tØ th¤y rõ tâm là ngu°n tµi ác, thì m²i khi th¤y tâm kh·i nghî nhæng ði«u b¤t thi®n hÕi mình hÕi ng߶i, ho£c lþi mình hÕi ng߶i li«n d×ng ngay. Không ð¬ cho nó phát ra l¶i nói vi®c làm, thì ngu°n tµi s¨ cÕn d¥n và hªt hÆn. Khi ngu°i tµi n½i mình ðã hªt thì mình hªt ðau kh±, vì mi®ng không nói l¶i hung dæ, thân không làm nhæng vi®c ðµc ác, gây kh± ðau cho ng߶i và v§t, ðó là tu. Ng߶i nào th߶ng quán xét nhß v§y, là giäi thoát khöi sanh, già, ðau, chªt. Ki¬m lÕi xem ða s¯ ng߶i tu, xu¤t gia cûng nhß tÕi gia có tu nhß v§y không ? Hay chï lo cúng lÕy tøng ni®m, mà không ch¸u quán xét thì làm sao xa lìa ðßþc sanh tØ ? Chúng ta theo l¶i Ph§t dÕy, quán xét th¤y rõ tâm là ngu°n ác, thân là r×ng tµi, ð¬ chuy¬n hóa thân tâm luôn luôn ðßþc thu¥n lß½ng, ðó là chúng ta ðã ðßþc Ph§t cÑu kh±.
        Thông th߶ng chúng ta th¤y ng߶i nghèo ðói, cho h÷ c½m gÕo ð¬ h÷ ðßþc no lòng, th¤y ng߶i lÕnh rách cho áo chån ð¬ h÷ ðßþc lành ¤m, th¤y ng߶i ðau b¸nh cho thu¯c men ð¬ h÷ ðßþc khöe mÕnh, ðó là cÑu kh± ng߶i. Nhßng cÑu nhß thª thì bao gi¶ chúng sanh m¾i hªt kh± ? Nªu h÷ cÑ thiªu hoài thì chúng ta có cÑu n±i không ? Ho£c nªu chúng ta chªt r°i thì ai cho h÷ ð¬ h÷ hªt kh± ? Ho£c chúng ta có th¬ hß¾ng dçn hu¤n ngh® cho h÷ có công ån vi®c làm, ð¬ cho h÷ ðßþc s¯ng no ¤m, thì h÷ có hªt kh± không ? H÷ chï v½i kh± ph¥n nào thôi. Vì chúng sanh vçn còn b¸ vô th߶ng: sanh, già, b¸nh, chªt chi ph¯i. Ph§t và B° Tát cÑu kh± chúng sanh, là làm sao cho chúng sanh dÑt ðßþc cái m¥m sanh, già, b¸nh, chªt là vô minh phi«n não, ðó là cái kh± l¾n c¥n phäi dÑt tr×. Còn cái kh± nghèo ðói thiªu th¯n v§t ch¤t chï là cái kh± nhö. Ph§t nói nghèo ðói chßa th§t là kh±, trâu bò mang ách kéo cày chßa th§t là kh±. Chï có ng߶i ngu mê không biªt l¯i ði, cÑ s¯ng trong mê l¥m m¾i th§t là kh±. Vì còn mê l¥m thì ð¶i này b¸ kh±, tÕo nghi®p, khi chªt r°i sanh ra ð¶i sau cûng mê l¥m tÕo nghi®p, cûng kh± næa. жi ð¶i kiªp kiªp cÑ tái di­n kiªp mê l¥m tÕo tµi th÷ kh± không ng×ng. Chü yªu cüa ðÕo Ph§t là cÑu kh± sanh tØ luân h°i, nên nói là giäi thoát cái kh± sanh tØ luân h°i. Ch¾ ðâu có nói giäi thoát ðói lÕnh. ÐÑc Ph§t ðang · trong cänh giàu sang quy«n quí, v§t ch¤t quá ð¥y ðü, tÕi sao Ngài lÕi ßu tß kho¡c khoäi ? R°i t× bö nó ð¬ vßþt thành xu¤t gia ? Vì ngài th¤y rõ ngôi vui, quy«n thª, cüa cäi... là cái tÕm bþ không giäi quyªt ðßþc v¤n ð« sanh tØ nên Ngài t× bö ði tu. Chï có tu hành giác ngµ th¤y các pháp ðúng nhß th§t m¾i giäi thoát ðßþc luân h°i sanh tØ. Ph§t giác ngµ r°i Ngài m¾i chï dÕy cho chúng ta tu ð¬ ðßþc giäi thoát nhß Ngài, và chúng ta cûng giäng dÕy cho ng߶i tu ð¬ ðßþc giäi thoát nhß chúng ta. Ðó là møc ðích chính cüa sñ tu hành mà Ph§t dÕy. Còn nhæng vi®c t× thi®n xã hµi nhß b¯ thí giúp ng߶i, chï là nhæng phß½ng ti®n ð¥u ð¬ chúng ta có c½ hµi g¥n gûi thân c§n, hß¾ng dçn cho ng߶i ð߶ng l¯i tu hành, s¯ng ðúng v¾i l¶i Ph§t dÕy, ð¬ ðßþc an vui tñ tÕi trong ð¶i này và mãi mãi v« sau. Chúng ta tu mà không thñc hành nhß v§y là không xÑng ðáng là mµt ng߶i tu Ph§t.
        Ði«u giác ngµ thÑ nhÑt Ph§t dÕy cõi ð¶i chúng ta ðang s¯ng là vô th߶ng tÕm bþ. Ngay thân tÑ ðÕi giä hþp tÕm có này, chúng ta phäi biªt nó là kh± là không. Phäi biªt thân và tâm tß·ng có ðó r°i m¤t ðó, luôn luôn sinh di®t d¶i ð±i không có th§t ngã. Cái suy tß nghî ngþi mà lâu nay mình mê ch¤p là tâm mình, là ngu°n g¯c cüa ác nghi®p, cái thân hình mà lúc nào mình cûng lo l¡ng cho nó ðßþc sung sß¾ng, ð¥y dü lÕi là r×ng tµi l²i. Ph§t dÕy chúng ta phäi luôn luôn th¤y rõ nhß thª, ð¬ chuy­n ba nghi®p thân, kh¦u, ý, cho ðßþc thanh t¸nh, ð¬ ðßþc giäi thoát luân h°i sanh tØ. Th¤y biªt ðúng nhß v§y là ng߶i giác, th¤y ngßþc lÕi là ng߶i mê. Trong kinh Bách Dø có k¬ mµt câu chuy®n nhß sau: Thu· xßa có mµt ngôi nhà cû, bö hoang ðã lâu, thiên hÕ ð°n có quï dæ · trong ¤y m÷i ng߶i ai cûng kinh sþ không dám vào ngü. B¤y gi¶ có mµt ng߶i tñ cho mình là can ðäm bèn tuyên b¯ v¾i m÷i ng߶i r¢ng:
        - Tôi không sþ gì cä, chi«u nay tôi s¨ vào nhà ðó !
        Quä th§t chi«u ðªn ng߶i ¤y ði vào nhà ðó ngü. аng th¶i có mµt ng߶i khác, cûng tñ cho mình can ðäm h½n ng߶i kia và cûng xung phong vào nhà ¤y ngü. Ng߶i n¥y ðªn n½ xô cØa ð¬ vào, Ng߶i ðªn trß¾c tß·ng là quï ðªn xô cØa, bèn l¤y t¤m phênh ngån ngang cØa không cho ng߶i · ngoài vào. Ng߶i phía ngoài xô cØa, tß·ng bên trong là quï, rán sÑc xô cánh cØa cho b§t ngã ð¬ vào ðánh nhau v¾i quï. Sau ðó t¤m phênh ð± ngã, hai ng߶i ðánh nhau dæ dµi cho t¾i sáng. Sáng ra hai ng߶i th¤y nhau rõ ràng, m¾i vÞ l¨; kë mà mình ðánh su¯t ðêm là ngu8¶i ch¾ không phäi quï. Cuµc ðánh ð¤m li«n d×ng ngang ðây.
        Ph§t dø sñ l¥m mê ch¤p trß¾c cüa con ng߶i là tr¶i t¯i. Vì t¯i tåm mê m¶ không th¤y ðúng l¨ th§t, cái giä l¥m tß·ng là cái th§t, cái th§t lÕi không khéo nh§n ra, do ðó mà b¸ nh÷c nh¢n kh± s·. Khi ðã tïnh giác, trí tu® ð¥y ðü th¤y ðúng l¨ th§t, không còn l¥m lÕc mê t¯i næa thì s¨ hªt nh÷c nh¢n kh± s·.
        Kinh A Hàm, Ph§t dÕy m²i ng߶i tu chúng ta phäi th¡p ng÷n ðu¯c trí tu® cüa mình lên, và m°i ng÷n ðu¯c trí tu® cüa mình v¾i chánh pháp cüa Ph§t. TÑc là chúng ta nß½ng tña vào trí tu® cüa Ph§t qua Kinh, Lu§t, Lu§n. Chúng ta luôn ghi nh¾ huân t§p mãi thì trí tu® mình s¨ sáng rÞ nhß Ph§t và B° Tát.
        T× trß¾c chúng ta mê l¥m, không nghe, không th¤y, không biªt. Gi¶ ðây nghe Ph§t dÕy, luôn ghi nh¾, huân t§p mãi cho ðßþc th¤m nhu¥n, thì trí tu® s¨ sáng su¯t không còn l¥m ch¤p ðau kh± næa. Nhß v§y quí Ph§t tØ th¤y vi®c tu h÷c không có gì khó khån, thª nên h÷c Ph§t pháp phäi hi¬u cho ðúng r°i thñc hành t× t×, ðªn khi thu¥n thøc thì hoàn toàn giác ngµ, nên nói Ph§t pháp quí báu là v§y.
        Xßa, Thi«n sß VÕn HÕnh giác ngµ ðßþc l¨ vô th߶ng Ngài làm bài th½:

Thân nhß ði®n änh hæu hoàn vô,
VÕn mµc xuân vinh thu hßu khô,
Nh§m v§n thÕnh suy vô b¯ úy,
ThÕnh suy nhß lµ thäo ð¥u phô.