Ю løc giác tri:
B¥n kh± ða oán,
HoÕch kªt ác duyên.
B° tát b¯ thí
ÐÆng ni®m oán thân,
B¤t ni®m cñu ác,
B¤t t¡ng ác nhân.

Giäng:

        Ði«u giác ngµ thÑ sáu, Ph§t dÕy B° Tát khi làm vi®c lþi tha phäi biªt tâm b¸nh cüa chúng sanh là quá nghèo kh± nên hay oán h§n, hay ngang kªt duyên ác. Phàm ng߶i nghèo kh± có nhi«u oán h§n, là vì thiªu th¯n v§t ch¤t, lúc nào cûng b¸ nhæng ði«u b¤t nhß ý bÑc bách ép ng£t, không ðßþc bñc d÷c v¾i ng߶i ngoài thì bñc bµi trong gia ðình. Nªu có ai ðµng chÕm t¾i là h÷ quÕu qu÷ n±i sân gi§n làm hung làm dæ. Nh¤t là ng߶i không biªt tu, không thông lý nhân quä, khi lâm vào cänh nghèo kh± ðói c½m rách áo thì oán tr¶i trách ð¤t. Th¤y ng߶i giàu có h½n mình là sanh tâm ð¯ kÜ, th¤y ng߶i quy«n quý h½n mình là sinh tâm oán ghét, lúc nào cûng có m£c cäm không t¯t v¾i ng߶i h½n mình; m£c dù ng߶i quy«n quý giàu có biªt tu, không h« khinh chê hay làm phi«n lòng h÷ mà h÷ vçn ghét. Vì h÷ cäm th¤y h÷ kh¯n kh± ðü ði«u, còn ng߶i giàu sang quy«n quý sung sß¾ng ðü cách. Do m£c cäm không t¯t ðó, không duyên c¾ gì mà c¤u kªt duyên ác x¤u, gây kªt oan trái v¾i ng߶i. Vì v§y mà ng߶i nghèo h÷c ðÕo khó, ngßþc lÕi ng߶i ðü ån ðü m£c ít b¸ nhæng bñc bµi ép ng£t thì d­ tu.
        Là Ph§t tØ ðã h÷c Ph§t pháp, th¤u su¯t lý nhân quä, nªu hi®n tÕi lâm vào hoàn cänh nghèo kh±, hi¬u r¢ng mình trß¾c ðã gieo nhân keo ki®t bön së, không biªt giúp ðÞ ai lÕi thêm tham l¤y cüa ng߶i. Ðã lÞ gieo nhân x¤u nên ngày nay nghèo khó vui ch¸u không oán trách than van. Mà n² lñc xä bö tâm keo ki®t bön sën, chuy¬n nghi®p x¤u thành nghi®p t¯t. C¯ g¡ng phát tri¬n hÕnh lành phát tâm b¯ thí giúp ðÞ m÷i ng߶i, ðó là ðoÕn cái nhân nghèo kh± s¨ ðßþc giàu có an vui v« sau.
        Có nhi«u Ph§t tØ than: Tôi nghèo, c½m không ðü no, áo không ðü m£c, cüa cäi v§t ch¤t không có, l¤y gì ð¬ b¯ thí ? - Quí v¸ nghi®m lÕi xem, trong ð¶i này có ai nghèo ðªn n²i, không dß vài ba hµt c½m ð¬ b¯ thí cho kiªn ån, ho£c không dß mµt mänh väi ð¬ bång bó vªt thß½ng cho ng߶i b¸ nÕn ! Ch¡c ch¡n ai cûng có nhæng món t¯i thi¬u này ! Tu không phäi ðþi có ti«n nhi«u ði b¯ thí cúng chùa m¾i là làm phß¾c. Mà chúng ta biªt thß½ng ng߶i, nghî ðªn ng߶i, tùy theo khä nång phß½ng ti®n sÇn có cüa mình mà giúp ðÞ ng߶i. ChÆng hÕn nh߶ng ch² ng°i cho ng߶i già yªu khi xe ch§t thiªu ch² ng°i, phø xách giùm ð° cho ng߶i ði ð߶ng gánh bßng quá n£ng... Nhß v§y là chúng ta chuy¬n ð±i tâm ni®m keo ki®t bön sën thành tâm b¯ thí lþi tha, chuy¬n ð±i hành ðµng x¤u ác thành lß½ng thi®n làm lþi ích cho ng߶i v§t. Ng߶i nghèo mà s¯ng nhß nhß thª thì ðâu có kªt duyên ác gây oán h§n v¾i ai. Ngßþc lÕi, cÑ khß khß ôm ¤p tâm ni®m x¤u xa oán h¶n, ðã kh± lÕi ch°ng ch¤t thêm kh±. Thª nên ng߶i Ph§t tØ nghèo hi¬u rõ lý nhân quä, phäi khéo tu ð¬ chuy¬n ð±i hoàn cänh nghèo nàn ðau kh± cüa mình, tr· thành an vui sung sß¾ng trong hi®n tÕi và mai sau.
        — trß¾c Ph§t chï cho biªt cái nhân luân h°i sanh tØ là vô minh. Ъn ðây Ph§t dÕy cái g¯c nghèo kh± là keo ki®t bön sën, tham lam l¤y cüa ng߶i. Phäi n² lñc c¯ g¡ng tu ð¬ phá tr× nó.

        Do vì ng߶i nghèo kh± hay có tâm b¸nh oán h¶n, tÕo nhi«u nghi®p ác, nên Ph§t dÕy B° Tát khi làm vi®c lþi tha, g£p ng߶i nghèo kh± nhß ðã nói thì phäi thông cäm cho h÷. Nªu h÷ lÞ kªt oán gây h¶n thì B° Tát hoan hÖ tha thÑ và ð¯i v¾i h÷ ðem lòng t× bi bình ðÆng mà xØ, không phân bi®t thân s½. Tùy theo tâm ni®m hoàn cänh s· c¥u cüa h÷; biªt h÷ ðang b¸ kh± ách nào chi ph¯i, ðang c¥n c¥u ði«u gì, theo ðó mà giúp cho phù hþp v¾i s· c¥u cüa h÷. Nhß thª m¾i có kªt quä t¯t, gi¯ng nhß lß½ng y tùy b¸nh cho ðúng thu¯c thì b¸nh lành.
        Cûng v§y, Tång Ni hay Ph§t tØ chÆng nhæng thß½ng cái kh± hi®n tÕi cüa ng߶i b¥n cùng, mà còn thß½ng cái kh± v¸ lai cüa h÷ næa. Tìm hi¬u tâm ni®m hoàn cänh cüa t×ng hÕng ng߶i ð¬ giúp ðÞ h÷. Ph§t dÕy: Do nghèo kh± mà ph¥n ðông chúng sanh có tâm oán h¶n và kªt nhi«u duyên ác. Nên khi g£p nhæng ng߶i có hoàn cänh nhß v§y, thì phäi phß½ng ti®n giúp cho h÷ b¾t kh±, nghèo thiªu trong hi®n tÕi, r°i sau ðó hß¾ng dçn cho h÷ h÷c hi¬u ðÕo lý, biªt nh½n nào là ác x¤u tÕo r°i là phäi ch¸u quä báo kh± ðau thì nên tránh, nh½n nào là t¯t, c¥n phäi làm ð¬ ðßþc an vui lþi ích.
        Và khi Tång Ni hay Ph§t tØ ra làm lþi ích cho chúng sanh, luôn nh¾ chúng sanh nghèo kh±, nhi«u lòng tham, nhi«u oán h¶n. ChÆng hÕn ði phát gÕo phát ti«n, h÷ lãnh r°i tr· lÕi lãnh næa, lãnh nhi«u l¥n nhß v§y. Ho£c h÷ ðªn muµn, ph¦m v§t chia ðã hªt h÷ tÑc gi§n chØi m¡ng. Chúng ta nên thông cäm và thß½ng h÷ ðang b¸ nghèo khó ép ng£t, m¤t sñ sáng su¯t bình tïnh, tha thÑ và an üi h÷ mà không bu°n gi§n.
        Ph§t lÕi dÕy thêm: B° Tát khi ra b¯ thí là do lòng t× bi bình ðÆng, ð¯i v¾i kë oán ng߶i thân ð«u b¯ thí ngang nhau, không nh¾ nghî nhæng ði«u ác mà h÷ ðã làm ngày xßa và cûng không h« ghét bö ng߶i hung dæ. Vi®c làm này h½i cao, ng߶i th߶ng khó thñc hi®n ðßþc. Nhßng ðó là tinh th¥n ÐÕi th×a, nh¢m l¤y ân báo oán, kh·i tâm t× bi hÖ xä, vong kÖ lþi tha. Nên khi ra làm vi®c, chúng ta c¥n phäi xem xét tâm ni®m mình có còn v¸ kÖ không ? Có còn thân s½ không ? Có còn nh¾ nghî ðªn oán c×u xßa không ? Nªu còn thì phäi tiªn tu h½n næa, ð¬ chuy­n hóa tâm ni®m nhö h©p cho xÑng ðáng v¾i l¶i Ph§t dÕy. Vì nªu chúng ta còn v¸ kÖ thì không th¬ nào thñc hi®n ðúng l¶i Ph§t dÕy. Giä sØ có ng߶i giàu có quy«n thª l¤n áp chúng ta, sau ðó h÷ sa c½ th¤t thª nghèo kh±, ngßþc lÕi chúng ta ðßþc quy«n thª giàu có. Trong mµt d¸p ði b¯ thí g£p lÕi ng߶i l¤n áp mình ngày xßa, chúng ta không hoan hÖ cho ng߶i ðó. Nhß v§y là chúng ta còn nh¾ l²i xßa cüa h÷; chúng ta còn tâm v¸ kÖ h©p hòi, chßa có tâm hÖ xä. B° Tát thì không nhß v§y, dù xßa h÷ có làm kh± các Ngài, nay th¤y h÷ kh±, các Ngài vçn ra tay cÑu giúp.
        Song, kinh TÑ Th§p Nh¸ Chß½ng, Ph§t có dÕy: B¯ thí cho 100 ng߶i dæ ån không b¢ng b¯ thí cho mµt ng߶i hi«n. B¯ thí cho 1000 ng߶i hi«n không b¢ng b¯ thí ng߶i giæ nåm gi¾i. B¯ thí cho 10.000 ng߶i giæ nåm gi¾i không b¢ng cúng d߶ng cho mµt v¸ Tu Ðà Hoàn, d¥n d¥n lên ðÑc Ph§t. Nghîa là b¯ thí cho ng߶i tu cao ch×ng nào, thì có phß¾c nhi«u ch×ng n¤y. Song, tÕi sao kinh này Ph§t lÕi dÕy b¯ thí phäi bình ðÆng ? аng là l¶i Ph§t dÕy sao có sñ mâu thuçn nhau ? V§y kinh nào dÕy ðúng v¾i tôn chï cüa Ph§t ?
        Tôi xin ðßa ra mµt ví dø ð¬ giäi thích ðoÕn này cho quí v¸ hªt nghi ng¶. Ph§t tØ nào l¾n tu±i có con ðông khéo dÕy d² con thì s¨ thông cäm ði«u này. Khi con còn nhö quí v¸ th߶ng dÕy: "Con phäi ch÷n bÕn mà ch½i, ðÑa nào hi«n lành siêng h÷c thì nên thân c§n g¥n gûi, ðÑa nào tr¡c nªt hung dæ thì nên tránh xa, vì g¥n nó s¨ nhi­m nhæng thói thß t§t x¤u, mà höng cä cuµc ð¶i". Khi con khôn l¾n h÷c hành thành tài, có ðÑc hÕnh trí tu® væng vàng, quí v¸ lÕi khuyên con: Con hãy coi bÕn bè con, ðÑa nào nghèo khó, kém ðÕo ðÑc con nên t¾i lui giúp ðÞ cho nó ðßþc t¯t ðßþc vui... S· dî quí v¸ khuyên dÕy con quí v¸ nhß thª, là vì con quí v¸ có ðü khä nång tñ chü và làm lþi ích cho ng߶i, góp ph¥n xây dñng cho xã hµi ðßþc t¯t ð©p. Ch¾ không còn ðóng khung b¢ng cách dÕy con phäi g¥n ng߶i hi«n ng߶i t¯t mãi.
        Cûng nhß thª, ng߶i m¾i tu, t§p khi tham sân si phi«n não còn dày, mà sÑc huân tu còn kém, nên Ph§t dÕy tránh xa ng߶i dæ, g¥n gûi ng߶i trí ng߶i hi«n, ð¬ ðßþc duyên thu§n ðßþc yên ²n d­ tu d­ tiªn. Ъn khi phi«n não tham sân si cÕn möng ðÕo lñc væng, có ðÑc tñ chü không b¸ chi ph¯i b·i ngh¸ch duyên, thì Ph§t dÕy nên giúp ðÞ làm lþi ích m÷i ng߶i, giúp kë dæ ng߶i hi«n nhß nhau. Ng߶i m¾i tu ðÕo lñc non yªu c¥n bÕn lành duyên t¯t ð¬ tiªn. Còn tu lâu có ðÕo lñc, nªu · trong cänh thu§n hoài thì s¨ b¸ chìm trong ¤y không tiªn ðßþc. Giä sØ có ng߶i tu lâu, ån trên ng°i trß¾c m÷i ng߶i, Ph§t tØ ðªn chùa ð«u ðänh l­ cúng d߶ng, mu¯n gì ðßþc n¤y, tha h° hß·ng thø, không g£p khó khån thØ thách nên không biªt mình tu ðªn ðâu ? Tuy tu mà không có ai ch÷c phá nên không biªt sân gi§n phi«n não còn hay hªt. Ho£c không có ai bö ðói, ðâu có biªt kham nhçn c½n ðói ðªn ðâu ? Vì v§y, giai ðoÕn sau cüa ng߶i tu, c¥n phäi có thØ thách, ð¬ tr¡c nghi®m xem tu ðã thñc sñ tiªn bµ chßa ? Có ð¯i xØ bình ðÆng giæa kë x¤u ng߶i t¯t, kë s½ ng߶i thân chßa ?
        Thª nên, tu trong cänh thu§n ðßþc an ±n th¤y có tiªn bµ, thì chßa tin mình ðã tiªn thñc sñ, an ±n th§t sñ. Khi nào g£p ngh¸ch duyên thØ thách, mà vçn thän nhiên an ±n vßþt qua thì m¾i thñc là tiªn bµ. Ví dø tôi tuyên b¯ tu hÕnh nhçn nhøc, nhßng tôi cÑ · trong cänh thu§n, không có ng߶i ðªn chØi m¡ng khi d­ vu oan giá h÷a tôi, thì làm sao tôi biªt ðßþc tâm nhçn nhøc cüa tôi ðªn ðâu ? Ng߶i tu khi phát nguy®n tu hÕnh nào, c¥n phäi có duyên ngh¸ch ð¬ thØ thách cho vßþt qua, m¾i thành tñu hÕnh tu. Gi¯ng nhß ðÑa h÷c trò qua mµt nåm h÷c. Cu¯i nåm, ch¸u sñ khäo hÕch cüa giám khäo, trä l¶i ðúng m¾i ðßþc ð§u. Vi®c tu hành nói thì d­, tß·ng tßþng thì d­, s¯ng trong thu§n cänh cûng d­. Nhßng, ð¯i di®n v¾i thØ thách, vßþt qua mµt cách thän nhiên, không b¸ sân si phi«n não làm ô nhi­m m¾i th§t là khó.
        Thª th߶ng, ng߶i ð¶i khi b¸ chØi m¡ng, ðánh ð§p, l¤n hiªp thì cho ðó là ma quï theo phá không cho tu. Ngßþc lÕi, ð¯i v¾i ng߶i tu Ph§t, th¤y ðó là B° Tát ngh¸ch hÕnh, giúp cho mình cái duyên thù th¡ng ð¬ s¾m thành tñu viên mãn công hÕnh tu hành. V§y khi quí v¸ phát tâm tu, nªu g£p duyên thu§n g¥n gûi ðßþc bÕn lành t§n tâm giúp ðÞ m÷i m£t, thì biªt ðó là thi®n hæu tri thÑc · m£t thu§n, chúng ta cûng phäi n² lñc tu tiªn ch¾ b¢ng lòng trong cänh thu§n r°i quên tu. Nªu g£p ngh¸ch duyên, ng߶i x¤u ác phá phách làm chß¾ng ngÕi, thì biªt mình ðang g£p thi®n hæu tri thÑc · m£t ngh¸ch, chúng ta càng c¯ g¡ng n² lñc vßþt qua, không th¯i chí nän lòng bö tu. Яi trß¾c ng߶i giúp ðÞ hay làm chß¾ng ngÕi mình vçn bình thän, tâm không chao ðµng, ¤y m¾i là oán thân bình ðÆng. Nên khi giúp ðÞ h÷ thì giúp nhß nahu tâm không thiên v¸. Hi¬u nhß thª, khi ð÷c kinh Pháp Hoa th¤y Ph§t k¬ chuy®n Ы Bà ÐÕt Ða träi qua nhi«u kiªp v« trß¾c, tÕo nhi«u duyên ngh¸ch trong ð¶i tu hành cüa Ph§t. Sau ðó Ph§t kªt lu§n: Ы Bà ÐÕt Ða là thi®n hæu tri thÑc b§c nh¤t cüa Ngài, nh¶ Ы Bà ÐÕt Ða mà Ngài mau thành tñu Ph§t quä, thì chúng ta không th¡c m¡c.
        Ng߶i tu mà chï mong g£p cänh thu§n, g£p ng߶i hi«n thì không biªt rõ khä nång tu cüa mình. Ng߶i mong ß¾c nhß thª chï tu v¾i Ph§t ch¾ không tu v¾i chúng sanh. Song, Ph§t không c¥n chúng ta tu v¾i Ngài, vì lÕy Ph§t hoài Ngài cûng không m×ng, chê Ph§t mãi Ngài cûng không bu°n. Thª nên không c¥n tu v¾i Ph§t, mà phäi tu v¾i chúng sanh, thì sñ tu hành m¾i có ý nghîa. Mu¯n ðßþc nhß thª phäi luôn nh¾: Ng߶i chØi m¡ng gây phi«n chß¾ng mình biªt ðâu là B° Tát trá hình giúp mình tu tiªn.
        Chúng ta không nên tß·ng B° Tát là nhæng v¸ t× trên tr¶i giáng hÕ, có hào quang có phép linh, ð¬ chúng ta ðªn ðänh l­ c¥u xin vi®c này vi®c n÷. B° Tát hi®n thân r¤t thñc tª, có khi lÕi t¥m th߶ng, · bên cÕnh chúng ta mà chúng ta không biªt. Sách xßa · Trung Hoa có ghi lÕi câu chuy®n: TÕi chùa Qu¯c Thanh · núi Thiên Thai có hai v¸ B° Tát tên Hàn S½n và Th§p Сc. Ngài Hàn S½n không ai biªt rõ tông tích. Mµt hôm tr¶i lÕnh nhß c¡t, Ngài t× trong núi lÕnh ði ra, qu¥n áo rách rß¾i b¦n thïu vô chùa xin ·. Do t× núi lÕnh ði ra, nên Ngài ðßþc g÷i là Hàn S½n. Còn ngài Th§p Сc thì do Thi«n sß Phong Hiên ði kh¤t thñc v«, g£p ðÑa bé b¸ bö bên ð߶ng b½ v½, Ngài ðem v« chùa nh¶ nuôi, ð£t tên là Th§p Сc, nghîa là lßþm ðßþc. Hai v¸ s¯ng trong chùa r¤t là b¥n ti®n, ån thì không ng°i trên quä ð߶ng nhß chúng, lÕi ra sau bªp lßþm c½m dß c½m ð± l÷c rØa lÕi ð¬ ån. Ngü thì ngü ngoài hiên chùa, s¯ng không c¥n ai biªt ðªn. Tuy nhiên, các Ngài s¯ng r¤t vô tß h°n nhiên. Sau khi Thi«n sß Phong Hiên t¸ch, quan tri phü · g¥n chùa b¸ b¸nh, n¢m mµng th¤y Ngài Phong Hiên chï cho món thu¯c, ông u¯ng là b¸nh. Nên ông r¤t tin tß·ng Ngài Phong Hiên. LÕi mµt hôm ông mµng th¤y Ngài Phong Hiên bäo ông có mu¯n ðänh l­ B° Tát, thì ðªn chùa Qu¯c Thanh tìm hai Ngài Hán S½n và Th§p Сc mà ðänh l­. Hai Ngài là B° Tát Vån Thù và Ph± Hi«n th¸ hi®n. Quan tri phü ðªn chùa tìm, Hòa thßþng trø trì b¤t ð¡c dî cho g÷i hai Ngài ra. Tuy th¤y hai Ngài ån m£c lôi thôi d½ dáy thái ðµ ngây ngô, nhßng ông vçn ðänh l­. Hai Ngài biªt tông tích mình ðã bÕi lµ, li«n cõng nhau chÕy vô núi, m¤t luôn. Ðó là B° Tát th§t mà m÷i ng߶i không nh§n ra ðßþc. Nên ng߶i ð¶i th߶ng Ö mình khôn lanh, tranh giành h½n thua, l¡m khi phÕm tµi v¾i B° Tát mà không hay !
        Tóm lÕi, ði«u giác ngµ thÑ sáu Ph§t dÕy: B° Tát khi làm vi®c lþi tha, phäi biªt rõ tâm lý hoàn cänh cån c½ cüa t×ng ng߶i, thñc hành lòng t× bi bình ðÆng, không phân bi®t thân s½ ân oán, tha thÑ m÷i l²i l¥m cho ng߶i, nh¤t là thß½ng xót cÑu giúp ng߶i nghi®p chß¾ng n£ng n« tÕo nhi«u tµi ác.