Møc ðích cüa Triªt h÷c Tây Phß½ng · n½i truy cÑu lý, tìm hi¬u biªt nên không ch¸u lìa nh¤t ni®m vô minh, tÕi vì h­ vào phÕm vi vô thüy vô minh thì cäm th¤y mênh mông tr¯ng r²ng chÆng có lý gì ð¬ truy cÑu chÆng có ði«u hi¬u biªt gì ð¬ tìm, trái v¾i møc ðích cüa h÷. Nên nhà triªt h÷c Tây phß½ng t× xßa nay chßa ai tiªn vào cänh gi¾i vô thüy vô minh, không vào cänh gi¾i vô thüy vô minh thì chÆng th¬ phá vÞ không ch¤p cûng chÆng th¬ tiªn vào tuy®t ð¯i.

Møc ðích cüa nhà triªt h÷c Tây phß½ng là cÑu lý tìm hi¬u mà møc ðích cüa ng߶i tu trì Ph§t pháp · n½i li­u sanh thoát tØ.

Triªt h÷c Tây Phß½ng chú tr÷ng lý lu§n mà Ph§t pháp thì chú tr÷ng thñc ti­n nghîa là t× nh¤t ni®m vô minh tiªn thÆng ðªn tuy®t ð¯i.

Các thÑ h÷c thuyªt cüa khoa h÷c Triªt h÷c tung ra ðü thÑ ðü loÕi, b« ngoài so v¾i Ph§t pháp hình nhß phong phú h½n, nhßng ð«u thuµc v« chân lý tß½ng ð¯i, chÆng ai ðÕt ðªn tuy®t ð¯i, vì bän thân cüa nh¤t ni®m vô minh chính là tß½ng ð¯i v§y.

Ph§t pháp vì xét th¤y nh¤t ni®m vô minh hß huy­n chÆng th§t nên siêu vi®t nh¤t ni®m vô minh thÆng vào giai ðoÕn vô thüy vô minh r°i lÕi phü ð¸nh giai ðoÕn vô thüy vô minh ð¬ ðÕt ðªn bän th¬ tuy®t ð¯i cho nên nhà Ph§t r¤t chú tr÷ng phß½ng pháp thñc hành.

Giai ðoÕn ngã ch¤p là giai ðoÕn ti¬u th×a, ng߶i ti¬u th×a cho ngã v¾i thª gi¾i vÕn v§t ð«u là th§t có, là kë chü quan duy v§t lu§n, chï hß¾ng ngoÕi quan sát, t¤t cä ð«u l¤y cänh ngoài làm ð¯i tßþng ð¬ quan sát, cho nên phß½ng pháp cüa h÷ cûng là l¤y v§t làm ð¯i tßþng.

H÷ xem thª gi¾i vÕn v§t ð«u · trong quá trình thành trø hoÕi không, còn loài ng߶i thì · trong quá trình sanh-trø-d¸-di®t, tu¥n hoàn không dÑt. — ðây h÷ phát hi®n cµi ngu°n cüa tß½ng ð¯i, nghîa là t¤t cä ð«u · n½i sanh thành và hoÕi di®t, ¤y là mâu thuçn tñ nhiên, là vô th߶ng. T¤t cä mâu thuçn và vô th߶ng sanh ra kh± não và b¤t an. H÷ mu¯n vßþt qua vòng này cho nên mong c¥u "th߶ng", mong c¥u b¤t sanh b¤t di®t, ð¯i v¾i nhân sanh thì mong c¥u li­u sanh thoát tØ.

H÷ cho r¢ng mu¯n giäi thoát sñ mâu thuçn và kh± não cüa sanh tØ duy có phü ð¸nh tñ ngã, mu¯n phü ð¸nh tñ ngã duy có ðoÕn di®t løc cån vì t¤t cä kh± não ð«u do løc cån chiêu t§p vào v§y.

Nhà Triªt h÷c Hòa Lan Benedick, Baruch de Spinoza (1632-1677) cho r¢ng : "Mu¯n nghiên cÑu hình thái tß duy nh¤t ð¸nh cüa tinh th¥n con ng߶i trß¾c tiên c¥n phäi nghiên cÑu sñ hoÕt ðµng cüa c½ th¬.". Vi®c này so v¾i ng߶i ti¬u th×a ðem kh± não quy v« trên løc cån là có ch² gi¯ng nhau v§y.

Giai ðoÕn ti¬u th×a này thành l§p quá trình nh§n thÑc là s¡c th÷ tß·ng hành thÑc, g÷i là ngæ u¦n (24), cûng là l¤y v§t làm ð¯i tßþng. S¡c tÑc là hi®n tßþng tñ nhiên cüa ngoÕi cänh, Th÷ là løc cån thu nhiªp hi®n tßþng tñ nhiên vào, tß·ng là ch¸u änh hß·ng r°i sanh kh·i tß tß·ng, hành là do tß tß·ng mà hành ðµng, thÑc là do kinh nghi®m hành ðµng mà ðßþc nh§n thÑc.

Hai chæ Thanh-Vån (Vån Ph§t Thanh Giáo : nghe tiªng Ph§t dÕy mà ngµ ðÕo g÷i là Thanh-Vån), cûng có ý nghîa duy v§t tÑc là v§t (âm thanh) t× bên ngoài vào trong v§y.

Phß½ng pháp dÑt løc cån tÑc là ðóng bít cánh cØa tß tß·ng cäm giác khiªn trong tâm thanh thanh t¸nh t¸nh chÆng b¸ änh hß·ng bên ngoài. Hi®n tßþng bên ngoài là mâu thuçn xung ðµt, ðã chÆng vào ðßþc tÑc là không có "Th÷", ð°ng th¶i ðem ý cån ngßng lÕi thì không có "Tß·ng". Lúc này trong tâm chï còn nh¤t ni®m thanh t¸nh, nh¤t ni®m này tÑc là nh¤t ni®m vô minh, nó dù tÕm th¶i ngßng lÕi nhßng vçn chÆng thoát khöi tác døng cüa c½ th¬, phäi ch¸u hÕn chª cüa th¶i gian. Cho nên ng߶i ti¬u th×a nh§p ð¸nh dù träi qua bao nhiêu th¶i gian ði næa cûng chÆng th¬ duy trì mãi, c¥n phäi xu¤t ð¸nh, hu¯ng là khi ðóng bít các cØa løc cån vçn c¥n phäi có mµt ni®m thanh thanh t¸nh t¸nh ð¬ duy trì nó cûng là vi®c c¥n phäi ra sÑc.

H­ xu¤t ð¸nh thì ð÷a tr· lÕi trong gông cùm tß tß·ng cäm giác cüa tñ ngã, cho nên ng߶i ti¬u th×a m£c dù mu¯n phü ð¸nh ngã ch¤p nhßng kªt quä vçn không th¬ vßþt ra ngoài phÕm vi cüa ngã ch¤p.

Nhà triªt h÷c Hy LÕp Plato chia ra hai thÑ hi®n thñc, mµt thÑ là thª gi¾i cäm giác cüa tß½ng ð¯i, mµt thÑ khác là thª gi¾i lý ni®m cüa tuy®t ð¯i (kÏ thñc thª gi¾i lý ni®m vçn là tß½ng ð¯i, chßa vßþt qua phÕm vi nh¤t ni®m vô minh). Ông mong siêu vi®t thª gi¾i cäm giác mà tiªn vào thª gi¾i lý ni®m nhßng ông chÆng có cách nào vînh vi­n sinh t°n n½i thª gi¾i lý ni®m cüa ông, kªt quä vçn ð÷a lÕi gông cùm cüa thª gi¾i cäm giác.

Cái mong c¥u siêu vi®t cäm giác ðó cûng gi¯ng nhß ng߶i ti¬u th×a. Ng߶i ti¬u th×a ðem cánh cØa tß tß·ng cäm giác hoàn toàn ðóng bít mà Plato thì · trong tß tß·ng khai thác mµt thª gi¾i khác ð¬ mong làm ch² gi¤u thân. Nhßng nói ðúng sñ thñc thì thª gi¾i cüa ông vçn còn · trong phÕm vi nh¤t ni®m vô minh, chÆng qua chï là t× ð¥u này (cäm giác) chÕy qua ð¥u kia (lý ni®m), r¯t cuµc vçn chßa ra khöi "chu°ng ng߶i).

Cho nên phß½ng pháp phü ð¸nh ngã ch¤p cüa ti¬u th×a ðã th¤t bÕi, phäi ðªn bàn tay ng߶i trung th×a phß½ng pháp phü ð¸nh ngã ch¤p m¾i ðßþc hoàn thành.

Giai ðoÕn pháp ch¤p : ng߶i trung th×a xét th¤y sñ hß¾ng ngoÕi quan sát là không ðúng, cái kªt quä ðoÕn dÑt løc cån cüa ti¬u th×a chÆng th¬ siêu vi®t phÕm vi nh¤t ni®m vô minh, do ðó quay ð¥u lÕi hß¾ng trong tâm quan sát th¤y t¤t cä tß½ng ð¯i ð«u t× nh¤t ni®m vô minh sanh kh·i. Giæa các thÑ ð¯i l§p có mµt sñ tác døng liên kªt làm nhân duyên v¾i nhau, ly hþp vô th߶ng, khi hþp thì sanh khi ly thì di®t, ví nhß c½ th¬ do tÑ ðÕi và ngû u¦n hþp thành, tÑ ðÕi ngû u¦n ly tán thì c½ th¬ li«n tiêu di®t, c½ th¬ ðã di®t thì cái ngã chÆng th¬ t°n tÕi, cho nên nói : "T¤t cä vÕn v§t ð«u là "kh·i duy pháp kh·i, di®t duy pháp di®t", ngoài nhân duyên ly hþp ra t¤t cä ð«u chÆng th¬ t°n tÕi."

Trung th×a dùng Th§p Nh¸ Nhân Duyên ð¬ giäi thích quá trình cüa nhân sanh (tÑc là vô minh - là nh¤t ni®m vô minh chÆng phäi vô thüy vô minh - duyên Hành, Hành duyên ThÑc, ThÑc duyên Danh s¡c, Danh S¡c duyên Løc Nh§p, Løc Nh§p duyên Xúc, Xúc duyên Th÷, Th÷ duyên Ái, Ái duyên Thü, Thü duyên Hæu, Hæu duyên Sanh, Sanh duyên Lão TØ), m߶i hai nhánh này bao g°m quá trình tu¥n hoàn cüa tam thª (quá khÑ, hi®n tÕi, v¸ lai).

Vô minh tÑc là nh¤t ni®m vô minh (cûng g÷i nh¤t ni®m v÷ng ðµng tánh, vì b¤t giác kh·i ni®m sanh ra các thÑ hoÕt ðµng g÷i là Hành, hai nhánh này là nhân s· tác cüa kiªp trß¾c ; ThÑc là do hành ðµng mà tÕo thành nghi®p thÑc, ví nhß thân trung ¤m b¸ nghi®p lôi kéo mà ðªn ð¥u thai ; Danh S¡c là khi · trong thai s¡c thân chßa thành tñu, b¯n u¦n Th÷, Tß·ng, Hành, ThÑc chï có tên g÷i chßa có s¡c ch¤t ; Løc Nh§p là ch² nh§p cüa løc tr¥n tÑc là løc cån ðã hoàn thành ; Xúc là sau khi thai sanh ra løc cån tiªp xúc løc tr¥n ; Th÷ là lãnh th÷ t¤t cä hoàn cänh, Nåm nhánh này là quä s· th÷ cüa ð¶i này ; Ái là ð¯i v¾i cänh tr¥n móng kh·i ái døc ; Thü là do ái mà mu¯n chiªm có ; Hæu có nghîa là nghi®p, tÑc là kiªp này tÕo nghi®p kiªp sau th÷ báo, ba nhánh này là nhân s· tác cüa ð¶i hi®n tÕi ; Sanh là tùy theo chüng tØ nghi®p ðã gieo ð¶i nay mà th÷ sanh ð¶i sau ; Lão TØ là khi ðã có sanh ¡t phäi có lão tØ, hai nhánh này là cái quä ð¶i sau phäi ch¸u. Ðó là giäi thích Th§p Nh¸ Nhân Duyên theo thuyªt xßa.

Pháp bi®n chÑng cüa ng߶i Hy LÕp th¶i xßa ð¯i v¾i toàn th¬ quan h® giæa các thÑ hi®n tßþng trên thª gi¾i và trong sñ v§t cá bi®t cûng chßa ðßþc sáng tö, trong khi ðó th§p nh¸ nhân duyên cüa Ph§t pháp lÕi thuyªt minh thành mµt thª h® hoàn häo h½n.

Pháp bi®n chÑng cüa Ph§t là mu¯n nh¡c nh· nhæng quan ni®m và l§p tr߶ng cüa Bà La Môn và các tông phái khác (tÑc là nhæng truy«n th¯ng tôn giáo và th¥n thoÕi) ð¬ h÷ tñ xét lÕi.

Nhà Triªt h÷c Hy LÕp Heraclitus (535-475 trß¾c Tây l¸ch) nói : "M£c dù ðang yên t¸nh kÏ thñc ðang biªn hóa". L¶i này gi¯ng nhß duy-thÑc-h÷c. LÕi nói : "Th¥n là ban ngày cûng là ban ðêm, là mùa ðông cûng là mùa hè, là chiªn tranh cûng là hòa bình, là no cûng là ðói, lá t¤t cä ð¯i l§p." Chæ Th¥n cüa ông nói tÑc là nh¤t ni®m vô minh v§y.

Plato m£c dù cho lý ni®m là bän ch¤t cüa t°n tÕi, là thª gi¾i nguyên hình hi®n thñc cüa t¤t cä v§t th¬ và quan h®, chï có lý ni®m m¾i là cao nh¤t chân th§t nh¤t, nhßng ông lÕi nói :

"Lý ni®m chï có th¬ t× khái ni®m cüa tß duy ð¡c ðßþc, quyªt chÆng th¬ t× trong khái quát cüa kinh nghi®m cäm giác n¡m l¤y ðßþc nh§n thÑc chân chính."

Khoa h÷c thì chÆng th¬ chï t× cäm giác mà ðßþc, c¥n phäi t× ngu°n su¯i tß duy cüa pháp bi®n chÑng m¾i ðßþc. Còn ông Plato lÕi cho là lìa khöi cäm giác toàn nh¶ tß duy có th¬ ð¡c ðßþc tuy®t ð¯i.

KÏ thñc, cäm giác c¯ nhiên chÆng th¬ ðÕt ðªn tuy®t ð¯i, tß duy cûng chÆng th¬ ðÕt ðªn tuy®t ð¯i v§y.

H÷c thuyªt hi®n tßþng biªn ðµng cüa Aristote rõ ràng phän änh · trong h÷c thuyªt ð¯i l§p v§t cüa ông. Cái tß tß·ng v« ð¯i l§p v§t th¯ng nh¤t (gi¯ng nhß lý b¤t nh¸) là công lao vî ðÕi cüa nhà triªt h÷c Hy LÕp này.

Aristote ð¯i v¾i tß tß·ng Hæu và phi Hæu, th¤y cùng mµt tánh ch¤t th¯ng nh¤t. Ông dù có mãnh li®t ð¤u tranh nhßng lÕi chÆng th¬ tiªn thêm mµt bß¾c ð¬ giäi quyªt, ông m£c dù mu¯n nghiên cÑu tánh ch¤t cüa mâu thuçn lÕi không thiªt tha thñc hành theo.

Trong triªt h÷c Tây Phß½ng, lu§n v« sñ nh¸ nguyên và thoä hi®p s· dî l÷t vào sñ mâu thuçn ð«u tÕi chßa th¬ chân chính ðÕt ðªn tuy®t ð¯i m¾i sanh ra kªt quä nhß v§y.

T± sß cüa Thi«n Tông ð«u là nhà thñc ti­n mà chÆng phäi nhà lý tß·ng, h÷ r¤t phän ð¯i äo tß·ng ho£c mµng tß·ng. Thi«n tông ðem t¤t cä tâm và v§t ð«u biªn thành tuy®t ð¯i vô hÕn và hoàn toàn chÑng thñc nó.

Bän thân thñc th¬ cüa Spinoza · trên bän ch¤t ðã có tánh ch¤t cüa hình nhi thßþng h÷c, nó siêu vi®t th¶i gian mà t°n tÕi, b¤t v§n ðµng b¤t biªn hóa, phü ð¸nh t¤t cä v§n ðµng vì chï là trÕng thái biªn hình cüa th§t th¬. Th§t th¬ bän thân lÕi có cái tánh ch¤t b¤t ðµng cüa tr×u tßþng. Th§t th¬ lìa khöi v§t hæu hÕn cüa thª gi¾i biªn hóa mà t°n tÕi và ðã ði trß¾c trên thª gi¾i này.

KÏ th§t, thñc th¬ này chï là không tß·ng nên m¾i có mâu thuçn nhß v§y. Vì bän th¬ này là do suy nghî sanh ra, chÆng phäi ðích thân th¤y bän th¬ cüa tuy®t ð¯i v¯n sÇn có nên không th¬ ðÕt ðªn tñ do cüa tuy®t ð¯i.

Có ng߶i cho r¢ng ng߶i lý trí nhi«u ch×ng nào thì lìa khöi sñ thñc nhi«u ch×ng n¤y, ðúng "logic" nhi«u ch×ng nào thì phän bµi tñ nhiên nhi«u ch×ng n¤y. Nh§n ð¸nh này hþp v¾i nguyên t¡c cüa tß½ng ð¯i, do ðó có ng߶i chü trß½ng dùng trñc giác, tß·ng làm nhß thª thì có th¬ g¥n v¾i chân th§t.

KÏ th§t trñc giác và lý trí cùng · trong phÕm vi nh¤t ni®m vô minh, trñc giác m£c dù g¥n v¾i nguyên thüy cüa nh¤t ni®m vô minh h½n nhßng vçn chÆng th¬ tiªn vào tuy®t ð¯i. Giæa trñc giác và tuy®t ð¯i còn có mµt khoäng sa mÕc mênh mông ngån cách, trñc giác không cách nào thông qua ðßþc.

Nhà triªt h÷c Pháp Henri Bergson (sanh 1859 tÕi Paris) chính là ng߶i chü trß½ng dùng trñc giác ð¬ ðÕt ðªn chân th§t, ông mong mu¯n · trong phß½ng pháp huy«n h÷c Ðông Phß½ng tìm ra mµt ð߶ng l¯i nhßng ông không hi¬u phß½ng pháp chÑng nh§p tuy®t ð¯i cüa Ph§t và có th¬ vì hi¬u l¥m thi«n-pháp cüa Bà La Môn m¾i có chü trß½ng này, nên ông ðã b¸ th¤t bÕi v§y.

Ng߶i ta th߶ng xem v§t · bên ngoài cho là tñ nhiên. KÏ thñc cái tên g÷i tñ nhiên chï là do mµt ng߶i có h÷c thÑc danh tiªng nào ðó ð£t ra cái tñ nhiên cüa tñ mình mà thôi.

V§y tñ nhiên là gì ? E r¢ng chï có Ph§t Thích Ca m¾i chân chính hi¬u biªt. Chï có Ph§t m¾i rõ cái m£t mûi b±n lai cüa tñ nhiên, nó ¦n gi¤u sau lßng cüa vû trø tß½ng ð¯i, · ngoài phÕm vi gi¾i hÕn cüa tß tß·ng cäm giác con ng߶i tÑc là bän th¬ cüa tuy®t ð¯i v§y.

Ph§t Thích Ca g÷i bän th¬ này là Ph§t-tánh, là Chân-Nhß, là Nhß-Lai. Nói Chân-Nhß tÑc là chân th§t nhß bän th¬, nói Nhß-Lai tÑc là b±n lai nhß thª.

Khi t¤t cä sñ v§t trong cäm giác cüa con ng߶i giäi phóng ra r°i thì t¤t cä tr· v« bän lai di®n møc (Tñ Tánh) ¤y m¾i là tñ nhiên cüa chân chính.

Nªu ng߶i ta mu¯n th¤y cái tñ nhiên chân chính này chï có cách ðä phá cµi ngu°n cüa tß½ng ð¯i (vô thüy vô minh) thì s¨ tiªn vào qu¯c ðµ cüa tñ nhiên tuy®t ð¯i v§y.

Piere Joseph Proudhon (1809-1865) ng߶i Pháp nói : "Tài sän tÑc là tang v§t." Tôi thì nói : "Tß tß·ng tÑc là tang v§t", vì nó làm ô nhi­m tñ tánh, nó là tang v§t cüa tñ tánh trong sÕch.

HÞi con ng߶i ðáng thß½ng xót kia ! TÕi sao ông l¤y tang v§t cüa ông mà tñ hào v§y ? Nhæng ð° ô uª, hôi th¯i kh¡p tr¶i kia, con ru°i ðáng thß½ng xót kia sao ông vînh vi­n không mu¯n lìa khöi nó, cho ðªn m¤t cä sinh mÕng mà cûng không ch¸u lìa !

Ông mu¯n nh§n thÑc nh¤t ni®m vô minh chång ? Nay tôi giäi thích thêm ð¬ ông d­ hi¬u h½n: Khi ông an lÕc thì nó g÷i là an lÕc, khi ông th¯ng kh± thì nó g÷i là th¯ng kh±, khi ông bi ai thì nó g÷i là bi ai, khi ông phçn nµ thì nó g÷i là phçn nµ, khi ông yêu thì nó g÷i là yêu, khi ông ghét thì nó g÷i là ghét, khi ông tham thì nó g÷i là tham, khi ông sân thì nó g÷i là sân, khi ông si thì nó g÷i là si, khi ông cäm th¤y hÕnh phúc thì nó g÷i là hÕnh phúc, khi ông cäm th¤y tµi l²i thì nó g÷i là tµi l²i, khi ông v.v...., nói tóm lÕi t¤t cä ð«u là hóa thân cüa nh¤t ni®m vô minh. Nh¤t ni®m vô minh biªn hóa vô th߶ng ð«u là tß½ng ð¯i, cho nên nhæng hóa thân cüa nó cûng là tß½ng ð¯i.

Con ng߶i b¸ nh¤t ni®m vô minh chi ph¯i mà tñ chÆng biªt, su¯t ngày m×ng gi§n bu°n vui biªn hóa không ch×ng, nên nhà triªt h÷c Ðông Phß½ng nói : "Con ng߶i Ñng døng h¢ng ngày mà chÆng tñ biªt."

Thêm næa, nh¤t ni®m vô minh là do mµt ni®m b¡t ð¥u mà phát tri¬n thành vû trø phÑc tÕp cüa tß½ng ð¯i bao g°m sinh mÕng, tß tß·ng, cäm giác, døc v÷ng, ý chí, ðÕo ðÑc, nhân nghîa v.v.... Nó hi®n di®n kh¡p không gian th¶i gian, không ch² nào lúc nào mà không có nó, cho ðªn khi nó tr· v« vô thüy vô minh m¾i tÕm ngßng hªt lÕi. Ъn ðây chï c¥n ðä phá vô thüy vô minh ð¬ tiªn vào tuy®t ð¯i mà thôi.

Trái lÕi, Ph§t Thích Ca ð£t tên bän th¬ tuy®t ð¯i cu¯i cùng g÷i là Tánh. Tánh tÑc là Ph§t tánh, cûng g÷i là tñ tánh, chân nhß, nhæng danh t× này so v¾i nhæng danh t× trong triªt h÷c Tây Phß½ng nhß lý tánh, tánh ch¤t, tánh tình .... ý nghîa chÆng ð°ng.

Tánh cüa bän th¬ tuy®t ð¯i này tÑc là t°n tÕi chân th§t, là b¤t biªn, là vô l§u, là vô hÕn, là chân th§t, là b±n lai nhß thª nên cûng g÷i là Nhß-Lai, là khÆng ð¸nh tuy®t ð¯i, tôi g÷i nó là vû trø tuy®t ð¯i.

Mu¯n ðÕt ðªn vû trø tuy®t ð¯i trß¾c tiên phäi phü ð¸nh vû trø tß½ng ð¯i, mu¯n phü ð¸nh vû trø tß½ng ð¯i trß¾c tiên phäi tìm chüng tØ tß½ng ð¯i cüa vô thüy tÑc là cµi ngu°n cüa tß½ng ð¯i, ðem chüng tØ cu¯i cùng này phü ð¸nh r°i thì chÆng có gì ð¬ phü ð¸nh næa li«n tiªn vào tuy®t ð¯i.

Trong quá trình phát tri¬n ðÕi th×a Ph§t pháp · „n е có mµt phái chü trß½ng phát huy t× bän th¬ g÷i là Tánh-Tông, còn mµt phái khác chü trß½ng t× hi®n tßþng dçn d¡t vào bän th¬ g÷i là Tß¾ng-Tông.

KÏ thñc, Ph§t pháp cu¯i cùng ðÕt ðªn vû trø tuy®t ð¯i r°i thì bän th¬ và hi®n tßþng hþp mµt, tánh tß¾ng b¤t nh¸ cho nên cái Tánh cüa bän th¬ tuy®t ð¯i này Ph§t Thích Ca g÷i nó là Thñc Tß¾ng, là chï rõ khi tiªn vào tuy®t ð¯i thì tß¾ng cûng biªn thành chân thñc tuy®t ð¯i v§y. Nhßng khi chßa nh§p tuy®t ð¯i, tß¾ng tÑc là tß½ng ð¯i chÆng th§t, mu¯n tiªn vào bän th¬ tuy®t ð¯i c¥n phäi phü ð¸nh Tß¾ng ðÕt ðªn "không, vô tß¾ng, vô tác" m¾i cho là ðßþc giäi thoát bß¾c ð¥u tiên.

Ph§t Thích Ca ðem t¤t cä tß¾ng chia thành b¯n loÕi tÑc là : Ngã Tß¾ng, Nh½n Tß¾ng, Chúng Sanh Tß¾ng, Th÷ Giä Tß¾ng, g÷i chung là tÑ tß¾ng. B¯n tß¾ng này ðÕi di®n cho t¤t cä hi®n tßþng cüa nhân sinh vû trø tß½ng ð¯i, có th¬ dùng ð¬ giäi thích nµi tâm cüa con ng߶i ð¯i v¾i vû trø vÕn v§t s· sanh ðü thÑ sai l¥m.

Ví nhß b¯n tß¾ng trong kinh Viên Giác (26) là chuyên dùng ð¬ chï rõ ng߶i tu hành nh§n l¥m b¯n thÑ cänh gi¾i nµi tâm, b¯n tß¾ng trong kinh Kim-Cß½ng thì cûng cùng møc ðích ðµ chúng sanh mà chï rõ ràng chúng sanh vì ch¤p b¯n tß¾ng mà sanh kh·i sai l¥m; b¯n tß¾ng trong kinh Lång-Già thì dùng ð¬ phê bình cái ch¤p trß¾c do ngoÕi ðÕo s· kiªn l§p.

B·i vì t¤t cä tß tß·ng và hành vi cüa chúng sanh ð«u chÆng th¬ vßþt qua phÕm vi b¯n tß¾ng này, do ðó mu¯n chúng sanh giác ngµ sñ sai l¥m cüa h÷ t¯t nh¤t là dùng b¯n tß¾ng này ð¬ thuyªt minh.

Cái phß½ng pháp cüa Ph§t Thích Ca này r¤t cao minh và có h® th¯ng ¤y là vì Ngài ðã ðích thân tiªn vào tuy®t ð¯i, ðã th¤u rõ t¤t cä nµi tâm và ngoÕi v§t cüa nhân sanh vû trø, biªt t¤t cä chúng sanh s· dî l¥m vào l¯i të, tr¥m luân bi¬n kh± ð«u do ch¤p tß¾ng cho nên m¾i ð£t cái phß½ng pháp này ð¬ phá vÞ nó.

Con ng߶i t× khi biªt dùng bµ não và cäm giác ð¬ quan sát t¤t cä là ðã träi qua mµt quá trình lâu dài, ban s½ hß¾ng bên ngoài quan sát tÑc là quan sát sñ biªn ð±i cüa con ng߶i và cänh gi¾i thiên nhiên v.v... Kª ðó, tr· lÕi quan sát hoÕt ðµng tß tß·ng cäm giác thay ð±i không ch×ng cüa bän thân bµ não tÑc là quan sát cái công cø mà bän thân dùng ð¬ quan sát ðó. Công cø này g÷i là Tâm.

Khi chßa kiªn tánh tác døng cüa bµ não là giä, thª gi¾i vÕn v§t do bµ não quan sát ðßþc cûng là giä : Giä + Giä = Giä. Nªu theo ðó tu hành thì kªt quä vçn là giä nên lao nh÷c mà chÆng có công hi®u.

Khi ðã kiªn tánh thì bµ não là chân, thª gi¾i vÕn v§t ð«u là chân : Chân + Chân = Chân. Mµt chân thì t¤t cä chân nên chÆng c¥n tu g÷i là vô tu vô chÑng (27), ¤y là chuy¬n thÑc thành trí, thª gi¾i tß½ng ð¯i biªn thành thª gi¾i tuy®t ð¯i.

Chúng ta mu¯n có sñ ðánh giá chính xác ð¯i v¾i Ph§t pháp thì chÆng nên xem theo chi tiªt thª h® mà phäi th¤u ðÕt trung tâm. Th¬ h® cüa Ph§t m£c dù chia thành nhi«u môn nhi«u loÕi r¤t phÑc tÕp, nhßng trung tâm tß tß·ng cüa toàn th¬ h® chính là Ph§t tánh (tÑc là Tuy®t-ð¯i-lu§n), còn nhæng cái khác ð«u t× ðó suy di­n mà ra nhß TÑ-Thánh-Ъ, Th§p Nh¸ Nhân Duyên, Sáu Ba La M§t, và Tam Gi¾i Thân v.v... ð«u xu¤t phát t× trung tâm lý lu§n này v§y.

H÷c thuyªt cüa Plato s· dî thành cµi ngu°n cüa nh¸ nguyên lu§n là tÕi ông ðem cäm giác v¾i lý tánh phân chia cho là ðúng, nhß v§y không nhæng hoàn toàn khác bi®t mà lÕi ð¯i ngh¸ch v¾i nhau, do ðó làm cho hai lý không cách nào dung thông ðßþc. Cái nh¸ nguyên lu§n cüa ông ¡t phäi hi¬n hi®n n½i ð¯i l§p cüa quan ni®m và v§t ch¤t, tái hi®n n½i ð¯i l§p cüa cäm giác và tß tß·ng, lÕi hi®n n½i ð¯i l§p cüa nhøc th¬ v¾i linh h°n næa.

Ông ðem chân lý v¾i thñc tÕi ð¬ trên phß½ng di®n lý tánh mà chÆng ð¬ trên phß½ng di®n cäm giác, lý ¤y dù ðúng nhßng cäm giác v¾i lý tánh m£c dù phân chia thành khác bi®t lÕi cûng c¥n phäi nh¤t trí, nghîa là cä hai c¥n phäi khác su¯i mà ð°ng ngu°n m¾i ðßþc.

Di®u lý cüa Ph§t thì chÆng có khuyªt ði¬m k¬ trên, nó là r¤t viên mãn, r¤t nh¤t nguyên. Nó ban s½ phü ð¸nh cäm giác, cho cäm giác là hß v÷ng nên phü ð¸nh nó, nhßng cái cµi ngu°n hß v÷ng này chÆng phäi l²i cüa bän thân cäm giác mà do b¸ vô minh che khu¤t. Khi màn ðen vô minh m· ra thì hß v÷ng tiêu di®t, lúc ¤y cäm giác tÑc ð°ng v¾i lý tánh nghîa là v¾i Ph§t tánh chÆng khác. Cho nên cäm giác v¾i Ph§t tánh ban s½ m£c dù phân chia cu¯i cùng vçn ð°ng mµt th¬.

Cái cØa äi khó khån cüa nhà triªt h÷c Hy-LÕp và Tây Phß½ng · n½i sau khi siêu vi®t cänh gi¾i cäm giác nh§p vào cänh gi¾i tß tß·ng thu¥n túy r°i lÕi ð÷a tr· lÕi trong gông cùm cüa cänh gi¾i cäm giác næa.

Ph§t thì siêu vi®t hai cänh gi¾i này và ðÕt ðªn ch² cänh gi¾i mà triªt gia Tây Phß½ng chßa th¬ ðªn tÑc là cänh gi¾i Ph§t tánh v§y.

Cänh gi¾i này chÆng th¬ dùng tß tß·ng suy l߶ng, chÆng th¬ dùng ngôn ngæ vån tñ di­n tä, c¥n phäi thñc chÑng r°i m¾i biªt ðßþc. Sau khi chÑng ngµ t¤t cä cäm giác tß tß·ng ð«u không lìa Ph§t tánh, nên nói : "Duy có kë chÑng v¾i kë chÑng m¾i biªt ðßþc."

V« cänh gi¾i bi¬u th¸ trong Kinh và Ngæ løc T±-sß ho£c nói ho£c nín, kë chÑng thì th¤u hi¬u rõ ràng, kë chßa chÑng thì suy nghî mãi cûng không hi¬u, cûng nhß phß½ng pháp "niêm hoa th¸ chúng" cüa Ph§t và "hét g§y chØi m¡ng" cüa T± Sß ð«u v§y.

Có vô thüy vô minh r°i m¾i có nh¤t ni®m vô minh cho nên vô thüy vô minh v¾i nh¤t ni®m vô minh là tß½ng ð¯i, có ni®m thÑ nh¤t thì có ni®m thÑ nhì, có ni®m thÑ ba v.v...., cho ðªn cái ni®m vô cùng vô t§n, nghîa là t× tß½ng ð¯i sanh ra vô s¯ tß½ng ð¯i. Cho nên tß½ng ð¯i là chÆng th¬ cùng t§n, không có ch² dÑt, chÆng th¬ truy cÑu nhß cái vòng tròn chÆng có ð¥u m¯i nên g÷i là luân h°i.

Con ng߶i h­ sanh ra tÑc là tß½ng ð¯i, có da tr¡ng, da ðen, da vàng, da ðö v.v... do ðó sanh kh·i nhi«u mâu thuçn và phi«n não, nghîa là con ng߶i sanh ra thì phäi ch¸u ðñng cái v§n mÕng bi thäm v§y.

Vån tñ trong kinh giäi thích tuy®t ð¯i cüa Ph§t tánh ð«u chÆng th¬ dùng logic ð¬ chÑng minh vì Ph§t tánh v¯n chÆng th¬ giäi thích. Ph§t vì lþi ích chúng sanh ðã dùng m÷i phß½ng pháp ð¬ mong giäi thích mµt ph¥n nào nên vån tñ l¶i nói ¤y phäi träi qua bao sñ khó khån m¾i ðßþc c¤u tÕo thành kinh Ph§t. Ng߶i ð÷c b²ng nhiên chÆng th¤y hþp logic, thñc ra thì ðã siêu vi®t phÕm vi logic mà nh§p v¾i cänh gi¾i nghîa cú tuy®t ð¯i. Nªu th¤u ðÕt ý này thì ch² nào cûng là logic nhßng logic ðó là logic cüa tuy®t ð¯i v§y.

Tuy®t ð¯i lu§n tÑc là Ph§t tánh lu§n, Ph§t tánh cùng kh¡p không gian và th¶i gian, chÆng hoÕi chÆng tÕp, vô chÑng vô thü, chÆng b¸ huân nhi­m, xßa nay sÇn ðü nên g÷i là Tuy®t Яi. Còn vû trø vÕn tßþng ð«u thuµc v« Thành-trø-hoÕi-không, hß v÷ng chÆng th§t nên g÷i là tß½ng ð¯i.

Nay tôi làm lu§n này phäi dùng vån tñ l¶i nói ð¬ giäi thích. Vån tñ l¶i nói ð«u thuµc v« tß½ng ð¯i nhßng vì mu¯n hi¬n bày tinh lý cüa Ph§t nên phäi nh¶ sñ phß½ng ti®n cüa vån tñ này ð¬ hi¬n bày chánh lý, ðµc giä ch¾ nên k©t n½i vån tñ, c¥n phäi ðßþc ý quên l¶i v§y.

Triªt h÷c Tây Phß½ng có ðÕi ngã, ti¬u ngã, là tß½ng ð¯i mà Ph§t, chúng sanh, ngã ð«u b¤t nh¸ là tuy®t ð¯i. Tß½ng ð¯i thì b¤t bình ðÆng, tuy®t ð¯i thì bình ðänh. B¤t bình ðÆng nên có tranh lu§n có ð¤u tranh, bình ðÆng nên không tranh lu§n không ð¤u tranh.

Pháp thân phäi dña theo th¶i gian không gian r°i m¾i biªt sinh mÕng là v§t gì, nó kéo dài th¶i gian, nó hoÕt ðµng không gian, nhß vßþt qua th¶i gian không gian thì chÆng nói là sinh mÕng nhßng chÆng phäi không có sinh mÕng vì bän thân cüa sinh mÕng tÑc là tuy®t ð¯i cûng g÷i là pháp thân.

Con ng߶i chï biªt · n½i th¶i gian không gian ð¬ nh§n biªt sinh mÕng tß½ng ð¯i mà không ch¸u siêu vi®t th¶i gian không gian ð¬ nh§n biªt sinh mÕng tuy®t ð¯i, do ðó sinh mÕng b¸ th¶i gian không gian s· phü ð¸nh.

Kë sinh mÕng tuy®t ð¯i lÕi phü ð¸nh th¶i gian không gian nên nói : "Tr¶i ð¤t chßa sanh v§t này ðã có, tr¶i ð¤t hüy hoÕi v§t này chÆng hoÕi."

Pháp ngã tÑc là cái ngã cüa vÕn sñ vÕn v§t · ngoài tñ ngã ví nhß âm nhÕc, ngh® thu§t, v§n ðµng v.v..., ð«u là pháp ngã. Chúng ta khi nghe âm nhÕc ho£c thß·ng thÑc ngh® thu§t s¨ ðßþc quên tñ ngã. Lúc ¤y có th¬ tñ do an lÕc h½n, nhßng tñ ngã dù quên lÕi l÷t n½i phÕm vi pháp ngã. Pháp ngã vçn b¸ hÕn chª trong th¶i gian không gian ví nhß nghe âm nhÕc chï ðßþc · trong mµt khoäng th¶i gian nào, khi th¶i gian qua ði vçn té tr· lÕi trong gông cùm, tñ ngã mà tiªp tøc ch¸u ðñng th¯ng kh±, do ðó chúng ta mu¯n tìm mµt an lÕc l¾n h½n nên bö pháp ngã vào n½i Không ngã.

Không Ngã thì an lÕc h½n, ch² ðó chï là mênh mông không t¸ch, t¤t cä v§t ngoài chÆng th¬ xâm nh§p, ðây là cänh gi¾i di®t t§n ð¸nh (28) cüa Ti¬u Th×a Thi«n. Khi ¤y, thân tâm khinh an, ðÕm nhiên tñ ð¡c, là mµt thÑ cänh gi¾i Niªt Bàn cüa tß½ng ð¯i, nhßng Không Ngã vçn b¸ th¶i gian hÕn chª, khi ông bß¾c ra cänh Không, ông vçn b¸ té tr· lÕi trong gông cùm tñ ngã næa.

Cho nên ông nªu mu¯n ð¡c ðßþc an vui tri®t ð¬ c¥n phäi bö cái Không Ngã ð¬ chÑng nh§p cänh gi¾i chân nhß Ph§t tánh, lúc ¤y m¾i không b¸ th¶i gian không gian hÕn chª, nghîa là giäi thoát t¤t cä kh± cüa con ng߶i, m¾i là tñ do tñ tÕi cüa tuy®t ð¯i, m¾i là an lÕc cüa tuy®t ð¯i.

Immanuel Kant mu¯n nh¶ toán h÷c c¤u tÕo mµt màng lß¾i vû trø ð¬ b¡t con cá to cüa tuy®t ð¯i, kªt quä chÆng nhæng không ðßþc gì cä trái lÕi tñ thân lÕi b¸ b÷c trong màng lß¾i mà chÆng th¬ tñ thoát.

Thi«n tông Trung Qu¯c có kë ti«u phu d¯t nát nghe mµt l¶i nói li«n chÑng ngµ tuy®t ð¯i, có kë thì th¤y hoa ðào n· li«n chÑng tuy®t ð¯i, có kë thì nghe tiªng trúc mà ngµ tuy®t ð¯i. ChÆng biªt ng߶i Tây Phß½ng ðªn nåm nào m¾i hi¬u ðßþc nhæng vi®c này.

Nhà triªt h÷c Tây Phß½ng ðang sinh s¯ng n½i thª gi¾i tß½ng ð¯i, h÷ ðßþc mâu thuçn tñ nhiên cüa tß½ng ð¯i kh½i ðµng, lþi døng toán h÷c và v§t lý h÷c cüa tuy®t ð¯i trong tß½ng ð¯i ð¬ phü ð¸nh v§t chung quanh cüa tß½ng ð¯i, ¤y là dùng phß½ng pháp tß½ng ð¯i ð¬ phü ð¸nh tß½ng ð¯i vì h÷ chßa hoàn toàn biªt rõ bän thân cüa Toán h÷c và V§t lý h÷c tÑc là tß½ng ð¯i. Nªu lìa khöi th¶i gian không gian cüa tß½ng ð¯i thì Toán h÷c và V§t lý h÷c cho ðªn t¤t cä khoa h÷c ð«u không th¬ hoÕt ðµng gì ðßþc næa. Sau hªt, khi Toán h÷c và V§t lý h÷c siêu vi®t th¶i gian không gian cüa tß½ng ð¯i tiªn vào th¶i gian không gian cüa tuy®t ð¯i, thì Toán h÷c và V§t lý h÷c t¤t cä ð«u thành tuy®t ð¯i. Lúc ¤y bän thân cüa Toán h÷c và V§t lý h÷c tÑc là tuy®t ð¯i, hoàn toàn thoát khöi bµ não ngu dÕi cüa con ng߶i mà tñ t°n tÕi n½i vû trø cüa tuy®t ð¯i, h÷ do ðó ð¡c ðßþc vînh sanh v§y.

Tuy®t ð¯i nguyên là ðÕi di®n cho Ph§t pháp ÐÕi th×a ¤y là tß tß·ng t¯i cao cüa con ng߶i chÆng ai có th¬ vßþt qua. Vì nó siêu vi®t không gian và th¶i gian nên träi qua muôn kiªp cûng nhß m¾i, vì nó chÆng lìa th¶i gian và không gian nên trong ð¶i s¯ng Ñng døng hàng ngày mà chÆng có chß¾ng ngÕi. Nay mu¯n · trong tñ ði¬n cüa Triªt h÷c Tây Phß½ng ð¬ tìm mµt tên g÷i cûng không th¬ ðßþc.

Cái nh¤t nguyên lu§n cüa Tây Phß½ng là nh¤t nguyên lu§n cüa tß½ng ð¯i, cái tuy®t ð¯i lu§n cüa Tây Phß½ng là tuy®t ð¯i lu§n cüa tß½ng ð¯i, so v¾i cänh gi¾i tuy®t ð¯i cüa ÐÕi th×a Ph§t pháp thì chßa ðßþc ðúng ð¡n. Duy có tuy®t ð¯i nh¤t nguyên cüa ÐÕi th×a Ph§t pháp m¾i là tuy®t ð¯i lu§n chân chính. Mu¯n xem nó là bän th¬ lu§n thì không ðúng, g÷i nó là hình nhi thßþng h÷c cûng không ðúng b·i vì · cänh gi¾i tß½ng ð¯i chân nhß, bän th¬ và hi®n tßþng ðã ð°ng mµt, hình nhi thßþng (tß duy tr×u tßþng) v¾i hình nhi hÕ (hi®n tßþng cø th¬) cûng chÆng có khác bi®t. Nói tóm lÕi, nào là duy tâm, nào là duy v§t, nào là bän th¬, nào là hi®n tßþng, nào là nh§n thÑc, nào là nhân sinh v.v.... ð«u bao g°m hªt trong ðó chÆng thiªu sót, chúng ta chÆng có tên gì ð¬ g÷i, tÕm g÷i nó là Tuy®t Яi Nh¤t Nguyên cüa ÐÕi Th×a Ph§t Pháp v§y.

Nªu ng߶i Tây Phß½ng ch¸u theo ðó thñc hành thì s¨ ðßþc ðä phá vô thüy vô minh mà tiªn vào vû trø t°n tÕi tuy®t ð¯i v§y.

Ngoài ra, chúng tôi có ¤n hành riêng Ð߶ng L¯i Thñc Hành và C½ Bän Tham T± Sß Thi«n là pháp Thi«n trñc tiªp cüa Ph§t Thích Ca ðích thân truy«n dÕy, ð÷c giä có th¬ tìm xem (T× Ân Thi«n Ð߶ng có ¤n t¯ng).

Ph¥n thñc hành s¨ ðßþc hß¾ng dçn trñc tiªp tÕi :

• Ch¤p th§t cái thân th¬ và sñ suy nghî cûa bµ não là Ta g÷i là Ngã ch¤p.
• Ch¤p th§t vÕn sñ vÕn v§t trong vû trø pháp gi¾i do ta hi¬u biªt ðßþc cho là có Th§t Tánh Th§t Tß¾ng, g÷i là Pháp Ch¤p.
• Phá ðßþc Ngã ch¤p, Pháp ch¤p, th¤y t¤t cä ð«u không, ch¤p cái không này là th§t Không g÷i là Không Ch¤p.

Là bi®t danh cüa Tñ Tánh, Tñ Tâm. Chân th§t ðúng nhß bän th¬ cüa Tñ Tánh Tñ Tâm g÷i là Chân Nhß.

4. Ph§t Tánh : Ph§t nghîa là giác ngµ, có tánh giác ngµ g÷i là Ph§t tánh.

5. B° Ы : là tiªng PhÕn, d¸ch nghîa là giác ngµ.

6. Pháp môn b¤t nh¸ :

B¤t nh¸ có nghîa hi¬n bày th¬ døng cüa Tñ Tánh cùng kh¡p không gian và th¶i gian, chÆng th¬ dùng tß tß·ng ð¬ suy l߶ng nên vßþt ra ngoài ð¯i ðãi và cûng chÆng phäi Mµt. Pháp môn tu t§p ð¬ ðßa ðªn ch² b¤t nh¸ này g÷i là pháp môn b¤t nh¸.

8. Kh± quán : cho t¤t cä là kh±. Kh± tÑc nhiên là kh± r°i, vui lÕi làm nhân cho kh± nên cûng là kh±.

9. Hoát nhiên ðÕi ngµ : không có qua bµ óc lý giäi mà ch½n tâm ðµt ngµt sáng tö, tñ ðµng hi¬u biªt ðúng nhß thñc tª trùm kh¡p không gian th¶i gian.

10. Nh¤t ni®m vô minh : t× ngu°n g¯c vô thüy vô minh (cûng là ch² vô ni®m cüa bµ óc) kh·i lên mµt ni®m g÷i là nh¤t ni®m vô minh.

11. Vô thüy vô minh : ngu°n g¯c phát sinh ra ý thÑc phân bi®t sai l¥m gây tai hÕi t× lâu ð¶i. Cûng là ch² m¸t mù ðen t¯i.

12. Bát Nhã : th¬ døng cüa trí hu® Tñ Tánh, không c¥n qua bµ óc tác ý, tñ ðµng tùy duyên hi®n ra sÑc døng g÷i là Bát Nhã.

13. Chân Ngã : tÑc là Tñ Tánh, cûng g÷i là chân nhß Ph§t tánh.

14. M߶i Phß½ng chß Ph§t : t¤t cä Ph§t · trong không gian.

15. Vô dß Niªt Bàn : Niªt là không sanh, Bàn là không di®t. Bän th¬ cüa Niªt Bàn cùng kh¡p không gian và th¶i gian chÆng còn ch² nào lúc nào thiªu sót nên g÷i là Vô dß Niªt Bàn.

16. Vô l§u giäi thoát : l§u là t§p khí phi«n não. ChÆng còn phi«n não ðßþc tñ tÕi g÷i là vô l§u giäi thoát.

17. Ph§t nhãn : chiªu soi cùng kh¡p không gian th¶i gian không có ch² nào lúc nào thiªu sót.

18. M· m¡t chiêm bao : lúc ngü chï mµt mình thÑc thÑ 6 (ý thÑc) hoÕt ðµng hi®n ra cänh gi¾i chiêm bao g÷i là "nh¡m m¡t chiêm bao". Lúc thÑc tïnh thì thÑc thÑ 6 cùng v¾i ti«n ngû thÑc (g°m nhãn, nhî, tÖ, thi®t, thân thÑc) ð°ng th¶i hoÕt ðµng hi®n ra cänh gi¾i cuµc s¯ng hàng ngày ð«u g÷i là · trong "m· m¡t chiêm bao".

Nh¡m m¡t chiêm bao thì sau khi ngü ðü r°i s¨ tñ ðµng thÑc tïnh, còn m· m¡t chiêm bao thì không bao gi¶ tñ ðµng thÑc tïnh ðßþc, phäi tham thi«n ðªn kiªn tánh m¾i ðßþc thÑc tïnh, cûng g÷i là giác ngµ.

19. A-LÕi-Da-ThÑc : cûng g÷i là thÑc thÑ 8 hay TÕng ThÑc (TÕng là kho chÑa) chuyên chÑa các thÑ chüng tØ cüa vÕn sñ vÕn v§t.

20. Tham thoÕi ð¥u : ThoÕi là l¶i nói, khi chßa n±i ni®m mu¯n nói là thoÕi ð¥u, nªu ðã n±i ni®m mu¯n nói dù chßa nói ra mi®ng cûng là thoÕi vî r°i. Nhß v§y thoÕi ð¥u tÑc là khi mµt ni®m chßa sanh. Tham là nghi, nghi là không hi¬u không biªt. Nªu mµt vi®c gì ðã hi¬u biªt r°i thì hªt nghi, hªt nghi tÑc là không có tham.

V§y tham thoÕi ð¥u tÑc là nhìn ngay ch² mµt ni®m chßa sanh, không biªt ðó là cái gì, Thi«n Tông g÷i là nghi tình, có nghi tình m¾i ðßþc g÷i là tham thoÕi ð¥u. Do nghi tình này ðßa ðªn ch² giác ngµ g÷i là kiªn tánh thành Ph§t.

21. иnh-hu®-bình-ðÆng : иnh là th¬, hu® là døng. Tâm chÆng loÕn là ð¸nh, døng chÆng sai là hu®. Khi ð¸nh thì tñ ðµng hi®n ra hu®, lúc hu® thì phäi · trong ð¸nh, tÑc là ngoài ð¸nh không có hu®, ngoài hu® không có ð¸nh, cho nên nói ð¸nh hu® bình ðÆng.

22. B° Tát : theo tiªng PhÕn là B° Ы Tát Ðöa, nói t¡t là B°-Tát nghîa là giác ngµ hæu tình. Hæu tình ðßþc giác ngµ m¾i có th¬ lìa kh± ðßþc vui, chuyên ðµ cho chúng sanh lìa kh± ðßþc vui g÷i là B° Tát.

23. B¯n Th×a : g°m ba th×a (Ti¬u, Trung, ÐÕi Th×a) thêm T¯i Thßþng th×a næa là b¯n.

24. ÐÕi vô úy, sß tØ h¯ng : ðây là thí dø v« uy lñc thuyªt pháp cüa Ph§t. Bá thú ð«u sþ sß tØ, sß tØ không sþ bá thú. Cûng v§y, khi Ph§t thuyªt pháp thì không sþ tà mà khu¤y r¯i nên g÷i là ðÕi vô úy.

25. Ngû u¦n : là S¡c, Th÷, Tß·ng, Hành, ThÑc. S¡c là tª bào cüa c½ th¬ do tÑ ðÕi kªt hþp thành. Th÷ là lãnh th÷ sñ bu°n, vui, thß½ng, ghét v.v.... cüa cäm tình. Tß·ng là tß tß·ng suy l߶ng. Hành là sñ sanh di®t biªn ð±i cüa tª bào và hành vi. ThÑc là tác døng cüa bµ óc hay nh§n thÑc phân bi®t t¤t cä sñ v§t sanh di®t trong vû trø.

26. Hæu l§u : còn t§p khí phi«n não g÷i là hæu l§u.

27. B¯n tß¾ng trong kinh Viên Giác, Kim Cß½ng và Lång Già : Nói chung tä sñ nh§n l¥m b¯n thÑ cänh gi¾i nµi tâm. B¯n tß¾ng có 2 thÑ :

1. B¯n tß¾ng mê thÑc cüa phàm phu :

• ch¤p nh§n cái thân ngû u¦n này là Ta g÷i là Ngã tß¾ng
• Bö Ngã tß¾ng ch¤p vào toàn nhân loÕi g÷i là Nhân tß¾ng
• Bö nhân loÕi ch¤p vào toàn chúng sanh g÷i là Chúng sanh tß¾ng.
• Ch¤p có th¶i gian chân th§t g÷i là Th÷ giä tß¾ng.
2. B¯n tß¾ng mê trí cüa b§c thánh :
• B§c thánh tâm biªt có c½ s· chÑng, dù chÑng ðªn mÑc nào ð«u thuµc v« Ngã tß¾ng.
• Nay ngµ thêm mµt b§c, biªt chÆng phäi ta chÑng, siêu vi®t t¤t cä chÑng, nhßng còn cái tâm nång ngµ g÷i là Nhân tß¾ng.
• Nay tiªn thêm mµt b§c næa, li­u tri nång chÑng nång ngµ là Ngã tß¾ng, Nhân tß¾ng, ch² Ngã tß¾ng Nhân tß¾ng chÆng th¬ ðªn, chï còn tâm li­u tri, g÷i là chúng sanh tß¾ng.
• R°i tiªn thêm mµt b§c næa, chiªu soi tâm li­u tri cûng b¤t khä ð¡c, chï mµt giác th¬ thanh t¸nh, g÷i là cÑu kính giác, t¤t cä t¸ch di®t, cûng g÷i là Niªt Bàn. Nªu còn trø n½i Niªt Bàn thì mÕng cån chßa dÑt, g÷i là th÷ giä tß¾ng.

29. Di®t t§n ð¸nh : có 2 thÑ :

1. Là cõi tr¶i tÑ không, ðã di®t hªt t¤t cä v÷ng tß·ng nhßng chßa t§n g¯c, còn ch¤p A LÕi Da ThÑc là ngã, chßa ra khöi luân h°i.
2. Là di®t t§n ð¸nh cüa A-La-Hán, ðã dÑt hªt kiªn ho£c và tß ho£c cüa tam gi¾i, chÆng còn nhân-ngã nên ðßþc ra khöi luân h°i.