Hòa Thßþng Thánh Nghiêm sinh nåm 1930 · Giang Tô Trung Qu¯c, ð² tiªn sî · ÐÕi h÷c Tokyo nåm 1975, sáng l§p Trung tâm Thi«n · New York Hoa KÏ nåm 1980, và sáng l§p Vi®n Nghiên CÑu Ph§t H÷c Trung Qu¯c nåm 1985.

ÐÑc Ph§t Là Gì

Ph§t hay nói ðü h½n là Ph§t ðà, d¸ch âm t× chæ Sanskrit c±. T× ngæ Ph§t bao hàm các nghîa: Tñ mình giác ngµ, giác ngµ cho ng߶i khác, và giác ngµ là th¤y biªt t¤t cä, không gì là không th¤y biªt,không lúc nào là không th¤y biªt. Vì v§y mà Ph§t còn có các danh hi®u "NhÑt thiªt trí" hay là "Chánh biªn tri".

Ph§t ðà, nói ng¡n h½n là Ph§t, Nguyên là Thái tØ T¤t ÐÕt Ða, sinh tÕi thª gi¾i này, cách ðây 2589 nåm tÑc nåm 623 trß¾c công nguyên, · thành Ca TÏ La V®, „n е. Sau khi thành ðÕo, thì có danh hi®u là Thích Ca Mâu Ni. Thích Ca là giòng h÷, Mâu Ni là danh h i®u chung, chï các b§c Thánh th¶i c± ðÕi · „n е, và có nghîa là tînh l£ng. Ðó là v¸ giáo chü cüa ðÕo Ph§t.

Thª nhßng, cån cÑ vào giáo lý do Ph§t Thích Ca giäng dÕy, chúng ta biªt r¢ng, tÕi thª gi¾i này, t× th¶i xa xßa ðã có nhæng v¸ Ph§t ra ð¶i, và trong mµt tß½ng lai r¤t xa sau này cûng s¨ có các v¸ Ph§t khác xu¤t hi®n. Và hi®n nay, tÕi các thª gi¾i khác trong m߶i phß½ng, cûng ðang có nhi«u Ph§t t°n tÕi. Nhß v§y, theo ðÕo Ph§t, thì Ph§t không phäi chï có mµt v¸ có mµt không hai mà trong quá khÑ, hi®n tÕi và trong th¶i v¸ lai, có vô lßþng vô s¯ Ph§t. H½n næa, Ph§t giáo còn cho r¢ng, t¤t cä chúng sinh, t¤t cä các loài hæu tình, dù hi®n nay có tin Ph§t hay không tin Ph§t, ð«u có khä nång thành Ph§t trong tß½ng lai. Ph§t giáo cho r¢ng Ph§t là chúng sanh ðã ðßþc giác ngµ, còn chúng sinh là Ph§t chßa giác ngµ. ÐÑng v« m£t cäng gi¾i mà nói, phàm thánh tuy khác nhau, nhßng ðÑng v« bän ch¤t mà nói, Ph§t tính là bình ðÆng, Ph§t hay chúng sinh ð«u có Ph§t tánh nhß nhau không khác. Nói tóm lÕi, Ph§t giáo không sùng bái Ph§t nhß là v¸ Th¥n, cûng không xem Ph§t nhß là Chúa sáng thª.

Vû Trø Và Sinh M®nh T× Ðâu Ъn

Ph§t giáo ðã bác bö quan ni®m có mµt Chúa sáng thª, nhßng vû trø t°n tÕi là không th¬ hoài nghi, sinh m®nh t°n tÕi là không th¬ phü ð¸nh. Ph§t giáo cho r¢ng, nhæng nguyên t¯ tÕo thành vû trø có tính ch¤t vînh h¢ng. Cûng nhß nhæng nhân tÕo ra sinh m®nh cûng có tính vînh h¢ng. Nói cách khác, v§t ch¤t tÕo ra vû trø là b¤t di®t, mà tinh th¥n c¤u thành sinh mÕng cûng là b¤t di®t. Vînh h¢ng nghîa là v¯n là nhß v§y, không có sinh ra và hüy di®t. Tình hình thñc tª cüa vû trø và sinh m®nh là nhß v§y.

Ph§t giáo cho r¢ng, sñ biªn hoá cüa vû trø, sñ lßu chuy¬n cüa sinh mÕng, là do nghi®p lñc cüa chúng sinh tÕo thành.

Nghi®p lñc (sÑc mÕnh cüa nghi®p) chính là nhæng hành vi thi®n hay ác cüa chúng sinh, chúng gi¯ng nhß màu s¡c v§y, mµt cách liên tøc không dÑt ðoÕn, huân nhi­m tâm thÑc cüa chúng sinh, là chü th¬ cüa sinh mÕng, r°i lÕi t× · trong tâm thÑc, theo ngoÕi duyên (ði«u ki®n bên ngoài) mà hi®n hành bµc lµ, cûng nhß hÕt gi¯ng gieo trong ð¤t, nh¶ có các ngoÕi duyên là ánh sáng, ðµ ¦m và không khí mà sinh trß·ng. Ðó là cái mà sách Ph§t g÷i là hi®n hành cüa nghi®p. Hi®n hành cüa nghi®p chính là kªt quä tÕo tác cuä nghi®p. Ðó là ý tÑ cüa câu: "thi®n ác ðáo ð¥u chung hæu báo", nghîa là thi®n hay ác cu¯i cùng ð«u có quä báo.

Nghi®p có th¬ do cá nhân mµt mình làm ra, cûng có th¬ do cá nhân cùng v¾i nhi«u ng߶i khác cùng làm, có nhæng nghi®p tuy là do cá nhân riêng mình tñ làm, nhßng làm tß½ng tñ nhß nhi«u ng߶i khác làm. Có nhæng nghi®p tuy cùng v¾i nhi«u ng߶i khác làm, nhßng sñ tham gia lÕi nhi«u ít khác nhau.

Do v§y, có th¬ chia ra hai loÕi nghi®p là cµng nghi®p tÑc nghi®p cùng làm và b¤t cµng nghi®p tÑc nghi®p không cùng v¾i ng߶i khác làm.

Vì là cµng nghi®p cho nên dçn t¾i quä báo gi¯ng nhau. Trái ð¤t này là do cµng nghi®p cüa vô s¯ chúng sinh tÕo ra trong quá khÑ và hi®n tÕi mà hình thành. Do cµng nghi®p khác nhau mà có nhæng thª gi¾i khác nhau. Trong vû trø, có vô s¯ lßþng chúng sinh s¯ng trong vû trø này. Vì v§y, nªu trên hoä tinh có chúng sinh thì hình dáng cüa chúng sinh ðó không nh¤t thiªt gi¯ng hình dáng ng߶i s¯ng trên trái ð¤t chúng ta. Ngoài ra, còn có nhæng tinh c¥u không có ng߶i ·, th§m chí cûng không có sinh v§t næa, nhßng sñ t°n tÕi cüa chúng là c¥n thiªt ð¯i v¾i cuµc s¯ng cüa chúng sinh · các tinh c¥u có sinh v§t ·. Nói cách khác, sñ t°n tÕi cüa vÕn v§t trong vû trø bao la này ð«u có lý do, có nguyên nhân t°n tÕi cüa chúng. Thí dø, trên m£t tr¶i không th¬ có sinh v§t t°n tÕi, thª nhßng nªu không có m£t tr¶i, thì sinh v§t trên trái ð¤t này cûng không th¬ t°n tÕi. Hi®n nay, khoa h÷c chßa có th¬ chÑng minh ðßþc sñ t°n tÕi cüa nhi«u hi®n tßþng và sñ v§t. Còn ðÕo Ph§t thì giäi thích ðó ðèu do cäm Ñng cüa nghi®p lñc cüa chúng sinh.

Còn v« sñ t°n tÕi cüa sinh v§t (cûng tÑc là sinh mÕng) trên ð¸a c¥u này, thì Ph§t cho r¢ng ð«u do biªn hoá mà thành, và ði«u này ðúng v¾i sinh v§t ð½n bào cûng nhß ð¯i v¾i con ng߶i là loÕi sinh v§t cao c¤p. Khi ð¸a c¥u m¾i hình thành, thì con ng߶i ð¥u tiên xu¤t hi®n là t× · cõi tr¶i Quang âm thiên, là cõi tr¶i thÑ sáu thuµc cõi s¡c gi¾i bay t¾i, nhßng sau vì ån phäi mµt loÕi thñc v§t thiên nhiên trên ð¸a c¥u này, thân th¬ tr· nên n£ng n« không bay ðßþc næa, r°i vînh vi­n ð¸nh cß trên ð¸a c¥u này (Theo kinh thª kÖ, kinh ÐÕi Lâu Khôi, kinh Kh·i Thª).

Trên thñc tª, ðó cûng là do nghi®p báo cüa chúng sinh thuµc loài Tr¶i ðó. Phúc báo · cõi Tr¶i ðã hß·ng hªt r°i thì phäi ð÷a xu¯ng ð¸a c¥u này tùy theo nghi®p mà ch¸u báo. Cûng nhü nhæng con ng߶i hay chúng sinh s¯ng trên quä ð¸a c¥u này cûng v§y, do cµng nghi®p mà chidêu cäm ð¸a c¥u này thì phäi sinh · ð¸a c¥u này mà ch¸u báo. Ch¸u báo hªt r°i, cûng tùy theo nghi®p cüa mình ðã tÕo hay ðß½ng tÕo mà vãng sinh · các cõi s¯ng khác ð¬ tiªp tøc ch¸u báo. аng th¶i lÕi do b¤t cµng nghi®p, cho nên tuy là cùng sinh ra trên ð¸a c¥u này, nhßng ð¸a v¸ cao th¤p cüa m²i chúng sinh lÕi khác nhau. Có chúng sinh là côn trùng, có chúng sinh là loài ng߶i. Và giæa ng߶i và ng߶i cûng có ng߶i sang kë hèn, ng߶i s¯ng th÷, kë chªt y¬u.

Trên thñc tª, cµng nghi®p ð°ng th¶i cûng là mµt dÕng cüa b¤t cµng nghi®p. Vì sao? Nªu ðÑng trên góc ðµ ð¸a c¥u mà nói thì ð¸a c¥u và cuµc s¯ng · ð¸a c¥u là do cµng nghi®p cüa chúng sinh · ðây mà hình thành. Nhßng nªu ðem ð¯i chiªu v¾i chúng sinh · mµt cõi s¯ng khác, trên mµt hành tinh khác, thì chính là do b¤t cµng nghi®p mà có sñ khác bi®t giæa cuµc s¯ng · hành tinh ðó v¾i cuµc s¯ng trên ð¸a c¥u chúng ta. Nói cµng nghi®p là mµt giäng cüa b¤t cµng nghi®p, ý tÑ là nhß v§y. Thª nhßng ngßþc lÕi, cµng nghi®p cûng là mµt dÕng cüa b¤t cµng nghi®p. Thª nhßng loài ng߶i · Phi Châu có da ðen, loài ng߶i · Á Châu có da vàng. Ðó lÕi là do ng߶i · Phi Châu và ng߶i · Á Châu có b¤t cµng nghi®p mà thành nhß v§y. Nhßng vì cä hai gi¯ng ng߶i ðó ð«u cùng s¯ng trên mµt quä ð¸a c¥u, cho nên cûng lÕi do cµng nghi®p làm ng߶i mà sinh ra nhß thª. T× ðó mà suy ra, m¾i hi¬u ðßþc vì sao, trong cùng mµt qu¯c gia, th§m chí trong cùng mµt gia ðình, vçn có r¤t nhi«u khác bi®t trong ph¦m ch¤t, tính cách và cänh ngµ giæa ng߶i và ng߶i v¾i nhau. T¤t cä muôn vàn sai bi®t ð«u là do cµng nghi®p và b¤t cµng nghi®p tÕo thành.

Ðó là l¯i giäi thích cüa Ph§t giáo ð¯i v¾i sñ t°n tÕi cüa vû trø và sinh mÕng.

Vì Sao G÷i Là ÐÕi Th×a Và Ti¬u Th×a

Trong th¶i Ph§t tÕi thª, v¯n không có phân bi®t Ti¬u th×a và ÐÕi th×a. Ph§t pháp là mµt v¸ thu¥n nh¤t. Chï do ð¯i tßþng thuyªt pháp không gi¯ng nhau cho nên nµi dung và cänh gi¾i thuyªt pháp cûng khác nhau mà thôi.

Яi v¾i nhæng ng߶i có trình ðµ th¤p, Ph§t chï giäng ðÕo lý làm ng߶i, giäng nåm gi¾i, và m߶i ði«u thi®n g÷i là nhân thiên th×a. Яi v¾i nhæng ng߶i nhàm chán thª gian, Ph§t giäng phß½ng pháp thoát ly sinh tØ, g÷i làThanh vån ti¬u th×a. Яi v¾i nhæng ng߶i có trình ðµ cao, (1) có tâm nguy®n cÑu nhân ðµ thª, thì Ph§t giäng giáo ly ÐÕi th×a B° tát.

Trên sñ thñc, Ph§t pháp chia ra làm nåm th×a: Nhân th×a, Thiên th×a, Thanh vån th×a, еc giác th×a, và B° tát th×a.

Tu theo nåm gi¾i và m߶i ði«u thi®n · b§c cao thì s¨ ðßþc sinh lên các cõi Tr¶i. Tu theo nåm gi¾i và m߶i ði«u thi®n · b§c trung thì s¨ ðßþc sinh làm ng߶i. T±ng hþp cä hai g÷i chung là con ð߶ng loài Ng߶i và loài Tr¶i. Hàng Thanh vån nh¶ nghe pháp tu hành mà ðßþc giäi thoát khöi sinh tØ. Hàng еc giác không nghe pháp, không có th¥y mà tñ mình giác ngµ, ðßþc giäi thoát khöi sinh tØ. T±ng hþp cä hai lÕi g÷i chung là con ð߶ng giäi thoát cüa Nh¸ th×a.

Con ð߶ng B° tát là pháp môn v×a c¥u giäi thoát, v×a không tách r¶i con ð߶ng loài Ng߶i và loài Tr¶i, do ðó con ð߶ng B° tát ÐÕi th×a là con ð߶ng t±ng hþp cä hai con ð߶ng giäi thoát và con ð߶ng loài Ng߶i và loài Tr¶i.

Tu theo nåm gi¾i và m߶i ði«u thi®n trong con ð߶ng loài Ng߶i và loài Tr¶i thì vçn còn là phàm phu. Ng߶i tu hành, chÑng ðÕo giäi thoát không còn luân h°i sinh tØ næa, m¾i g÷i là b§c Thánh. Vì chï lo l¡ng cho bän thân mà c¥u Ph§t pháp ð¬ ðßþc giäi thoát, không có tâm nguy®n quay tr· lÕi cÑu ðµ chúng sinh, cho nên g÷i là ti¬u th×a. Con ð߶ng B° tát g÷i là ÐÕi th×a, vì r¢ng v¸ B° tát, trên thì c¥u ðÕo Ph§t vô thßþng ð¬ giäi thoát sinh tØ, dß¾i thì phát nguy®n ðµ thoát vô lßþng chúng sinh ð¬ cùng thoát khöi bi¬n kh± sinh tØ.

V« m£t phân b¯ ð¸a lý mà nói, thông th߶ng g÷i Ph§t giáo B¡c truy«n theo vån h® Sankrit, l¤y Trung Hoa làm trung tâm ði¬m, bao g°m các nß¾c nhß Nh§t Bän, Tri«u Tiên, Mông C±, Tây TÕng, và Vi®t Nam thì g÷i là Ph§t giáo ÐÕi th×a. Còn Ph§t giáo Nam truy«n dùng kinh ði¬n thuµc vån h® Pali, l¤y nß¾c Tích Lan làm trung tâm ði¬m và bao g°m các nß¾c nhß Miªn Ði®n, Thái Lan, Lào, và Campuchia, th߶ng ðßþc g÷i là Ph§t giáo Ti¬u th×a.

Thñc ra, ðó chï là sñ phân bi®t cüa riêng Ph§t giáo B¡c truy«n, còn Ph§t giáo Nam truy«n thì không công nh§n sñ phân bi®t ðó. Фy là do, trong lu§t tÕng cüa Hæu Bµ, quy¬n 45 và TÕp A Hàm quy¬n28 trang 69 ð«u có ghi danh ÐÕi th×a ð¬ chï nhæng ng߶i tu theo Bát chánh ðÕo, và TÕp A Hàm quy¬n 26 trang 204 dùng danh t× ÐÕi sî chï cho nhæng ng߶i tu hÕnh B¯n nhiªp pháp (2). Tång Nh¤t A Hàm quy¬n 19 cûng nói rõ sáu ðµ thuµc v« ÐÕi th×a. Ph§t giáo B¡c truy«n, trong lînh vñc lý lu§n, có ph¥n phát huy h½n Ph§t giáo Nam truy«n, thª nhßng v« m£t thñc ti­n sinh hoÕt thì Ph§t giáo B¡c truy«n không phäi t¤t cä theo ÐÕi th×a, và Ph§t giáo Nam truy«n cûng không phäi ð«u theo Ti¬u th×a.

Ph§t giáo Trung Hoa, ngoài vi®c ån tr߶ng trai ra, cûng không có gì xu¤t s¡c h½n Ph§t giáo Nam truy«n. Ph§t giáo Trung Hoa, do ch¸u änh hß·ng cüa tß tß·ng Lão Trang và l¯i h÷c nói suông chuy®n thanh cao cho nên cûng b¸ l¾p sî phu ð¶i Ngøy T¤n ð¯i ðãi nhß là mµt thÑ huy«n h÷c ð¬ tiêu khi¬n. Lý lu§n cüa các tông phái · Trung Hoa nhß Thiên Thai Tông và Hoa Nghiêm Tông ð«u có ch¸u mµt ph¥n änh hß·ng cüa h÷c phong này. Chính vì v§y, có mµt h÷c giä Nh§t Bän c§n ðÕi, Ông Mµc Thôn Thái Hi«n phê bình Ph§t giáo Trung Hoa là loÕi Ph§t giáo h÷c v¤n, không phäi là loÕi Ph§t giáo thñc ti­n. Phê bình nhß v§y không phäi là không có lý do. Trên sñ thñc, c¤u trúc tß tß·ng cüa Hoa Nghiêm Tông và Thiên Thai Tông ð«u xu¤t phát t× cänh gi¾i chÑng ngµ cüa các cao tång Trung Hoa, chÑ không có y cÑ ð¥y ðü trong tß tß·ng lý lu§n cüa Ph§t giáo „n е. Do ðó, có th¬ nói tinh th¥n ÐÕi th×a chân chính cüa Ph§t giáo Trung Hoa, cho ðªn nay vçn chßa ph± c§p ðªn dân gian Trung Qu¯c, chÑ còn nói gì làm n½i quy tø cüa tín ngßÞng dân gian Trung Qu¯c! Vì v§y mà có ng߶i nói, Ph§t giáo Trung Qu¯c v« tß tß·ng là ÐÕi th×a, v« hành vi là Ti¬u th×a.

Chú thích:

(1) Trình ðµ cao hay th¤p chï là mÑc ðµ ch¤p cüa chúng sinh. Ch¤p nhi«u là th¤p, ch¤p ít hay không ch¤p là cao.

(2) B¯n nhiªp pháp là (1) b¯ thí, (2) Nói l¶i d¸u hi«n, (3) làm ði«u có lþi cho ng߶i khác, và (4) cùng làm vi®c v¾i ng߶i.