Cuµc s¯ng chung quanh ta ð¥y nhæng m¥u nhi®m, b¥u tr¶i xanh, ánh n¡ng trong và nø c߶i h°n nhiên cüa em bé có th¬ cho ta biªt bao ni«m vu¸ H½i th· cüa ta cûng r¤t tuy®t di®u, nó cho ta sñ s¯ng m²i ngàÜ Thª mà có ng߶i ðþi khi b¸ suyn hay b¸ ngh©t mûi r°i m¾i th¤y h½i th· là quý. S¯ng có chánh ni®m là biªt trân qúy t×ng phút giây cüa hÕnh phúc. HÕnh phúc lúc nào cûng có m£t trong ta và ngoài ta, chï c¥n có chánh ni®m là chúng ta nh§n di®n nó d dàng. Và khi ta nh§n di®n ðßþc nó thì nhæng hÕt gi¯ng an vui, tß½i mát, lành mÕnh càng phát tri¬n mÕnh m¨ trong tÕ
Dù · ðâu, b¤t cÑ lúc nào, ta cûng có th¬ thß·ng thÑc ðßþc mµt tia n¡ng ¤m, mµt h½i th· ng÷t ngào hay sñ hi®n di®n cüa mµt ng߶i thß½ng. Ta ðâu c¥n phäi ði ðâu xa, ta chï c¥n có chánh ni®m là hÕnh phúc có th¬ có m£t trong t¥m taÜ Trách Móc Không Giúp Ðßþc Gì Nªu ta tr°ng cäi xà lách, mà cäi xà lách m÷c không t¯t, thì ta ðâu có trách móc cäi xà lách ðâø B·i vì ta có th¬ tìm biªt nguyên do t× ðâu cäi xà lách không m÷c t¯t: có th¬ nó thiªu nß¾c, có th¬ nó c¥n thêm phân, có th¬ vì n¡ng nhi«u quá. Ta hi¬u v§y nên ta không trách móc cây cäi xà lách. Thª mà khi ta có v¤n ð« v¾i gia ðình hay v¾i bÕn bè, ta lÕi hay trách móc ð± l²i cho nhaø Nªu chúng ta không chåm sóc nhau kÛ lßÞng thì chúng ta cûng không m÷c lên ðßþc t¯t tß½i nhß nhæng cây cäi xà lách v§Ü Cho nên trách móc qua lÕi không có lþi ích gì hªt. Chï c¥n hi¬u là ðü, không c¥n lý lu§n phân tr¥n. Khi bÕn chÑng tö mình hi¬u ðßþc và mình thß½ng ðßþc là tình thª thay ð±i tÑc kh¡c.
Trong mµt khóa tu · Paris, mµt hôm tôi nói pháp thoÕi v« cây cäi xà lách. Sau pháp thoÕi tôi ði thi«n hành mµt mình. Khi ði ngang qua mµt góc v߶n, tôi nghe mµt em bé gái tám tu±i nói v¾i m©: "M© ½i, con là cây cäi xà lách cüa m© ðó nhé. M© nh¾ tß¾i nß¾c cho con nhé!" Tôi r¤t vui khi th¤y em bé hi¬u t߶ng t§n ý cüa tô¸ Sau ðó tôi nghe bà m© trä l¶i: "Ðúng r°i, m© s¨ nh¾ nhßng con cûng ð×ng quên r¢ng m© cûng là cây cäi xà lách cüa con ðó ngh© V§y con cûng phäi nh¾ tß¾i cho nó nhé!" Th§t ð©p thay khi cä m© và con ð«u cùng thñc t§p.
Hi¬u Và Thß½ng Hi¬u và Thß½ng tuy hai chæ mà mµt ý. Mµt bu±i sáng kia, c§u con trai cüa bÕn thÑc d§y thì th¤y ðã g¥n gi¶ ði h÷c. C§u li«n ðªn ðánh thÑc em gái cüa mình còn ðang ngü, ð¬ hai anh em có th¬ k¸p ån sáng trß¾c khi ði ðªn tr߶ng. Em bé ¤y thay vì cám ½n lÕi g§t ð¥u lên: "Ði ði! K® tôi!" C§u bé có th¬ ðã n±i gi§n vì thái ðµ không d thß½ng cüa em và có th¬ ði vào bªp ð¬ mách lÕi v¾i bÕn chuy®n ðó. Nhßng c§u bé chþt nh¾ r¢ng t¯i hôm qua em bé ðã ho nhi«u, ch¡c em ðã b¸ s¯t, không ngü ðßþc, nên sáng nay m¾i khó ch¸u nhß v§Ü Khi hi¬u ðßþc ði«u ðó, c§u bé không còn th¤y gi§n em gái næÕ Khi bÕn ðã hi¬u, không th¬ nào mà bÕn không thß½ng. Và khó mà bÕn có th¬ tiªp tøc gi§n ðßþc. Khi bÕn ðã hi¬u thì bÕn biªt phäi làm gì ð¬ ng߶i kia b¾t ðau kh±, bÕn làm chuy®n ¤y r¤t tñ nhiên không th¤y c¥n phäi c¯ g¡ng nhi«ø Cho nên mu¯n hi¬u sâu, ta nên t§p nhìn m÷i loài v¾i con m¡t t× b¸ Tình Thß½ng Chân Th§t Mu¯n thß½ng ai, ta phäi hi¬u ng߶i ðó. Nªu chï mu¯n chiªm hæu ng߶i ðó làm cüa riêng thì ðó chßa phäi là thß½ng. Ta không th¬ g÷i ðó là thß½ng nªu ta chï biªt lo cho ta, cho nhæng nhu c¥u cüa riêng ta còn nhæng nhu c¥u cüa ng߶i ðó, nhæng khát v÷ng, kh± ðau cüa ng߶i ðó thì ta không h« ð¬ ý ðªn.
Tình thß½ng chân th§t chï có khi ta th¤y ðßþc nhæng gì ng߶i thß½ng ta c¥n hay không c¥n. Khi ta ðã hi¬u rõ ai, không th¬ nào mà ta không thß½ng cho ðßþc. Lâu lâu ta nên ng°i sát cÕnh ng߶i thß½ng cüa ta, c¥m tay ng߶i ¤y và kh¨ nói: "Này em cüa anh, em có nghî là anh ðã hi¬u em chßä Hay anh vçn còn vøng v« và làm cho em ðau kh±? Hãy nói cho anh biªt, b·i anh mu¯n thß½ng em thñc lòng!" Nªu ta thñc tâm mu¯n tìm hi¬u ng߶i thß½ng thì gi÷ng nói cüa ta s¨ bi¬u lµ ði«u ¤y và ng߶i ¤y s¨ müi lòng. Cánh cØa cäm thông ðã m·, chuy®n gì mà ta làm chÆng ðßþc.
Ng߶i cha ðôi khi không có thì gi¶ ho£c không ðü can ðäm ð¬ höi con trai cüa mình nhæng câu höi tß½ng tñ: "Con cüa ba, ba thß½ng con, nhßng không biªt ba ðã hi¬u ðßþc con chßä" Ta phäi có can ðäm ð£t câu höi ðó v¾i con cái ta, nªu không, thß½ng mà không hi¬u thì thß½ng ðó chßa ðúng cách, trái lÕi, càng thß½ng ta càng làm cho ng߶i ta thß½ng b¸ thß½ng. Phäi có hi¬u m¾i có thß½ng th§t sñ. Khi ðßþc hi¬u, ng߶i ðßþc thß½ng s¨ n· nhß mµt bông hoÕ
T× Bi Quán T× là ðem ni«m vui ðªn cho ng߶i, bi là l¤y n²i kh± cüa ng߶i rÕ Chúng ta ai cûng có hÕt gi¯ng t× bi, và nh¶ thñc t§p quán chiªu "thß½ng ng߶i nhß th¬ thß½ng thân", ta tri¬n khai nhæng hÕt gi¯ng này thành nhæng ngu°n nång lßþng d°i dà÷ T× bi là tình thß½ng ðích thñc không kÏ th¸ vß¾ng m¡c nên không gây kh± ðau phi«n nã÷ Ch¤t li®u cüa t× bi là sñ hi¬u biªt, khä nång ði vào da th¸t cüa ng߶i kia, làm mµt v¾i h÷, v¾i m÷i ni«m ðau n²i kh± cüa h÷. Bi có nghîa là thông cäm v¾i cái kh± cüa ng߶i và có nång lñc chuy¬n hóa cái kh± ðó.
Chúng ta có th¬ b¡t ð¥u t§p quán chiªu v« nhæng ng߶i ðau kh± v« th¬ ch¤t, nhæng ng߶i yªu ðu¯i b®nh hoÕn, nhß ng߶i cùng cñc b½ v½ không có ai nß½ng tñÕ Nhæng ng߶i này · ðâu cûng có, r¤t d th¤Ü Có nhæng tr߶ng hþp vi tª h½n. Có nhæng ng߶i có vë không có gì là ðau kh±, h÷ r¤t kín ðáo, nhßng nªu quan sát kÛ, ta cûng th¤y ðßþc nhæng d¤u hi®u chÑng tö h÷ cûng có nhæng ni«m ðaø Cä nhæng ng߶i s¯ng trên nhung løa cûng có nhæng ðau kh± cüa h÷. Khi ta quán chiªu v« nhæng ng߶i này, l¤y h÷ làm ð¯i tßþng cho sñ thñc t§p quán chiªu v« t× bi, ta phäi nhìn cho sâu và cho lâu vào n²i ðau cüa h÷, ta phäi nhìn cho kÛ ð¬ th¤u tri®t n²i ðau cüa h÷ ðªn khi ta cäm th¤y ni«m xót thß½ng trào dâng trong lòng. Nh¶ quán chiªu sâu s¡c nhß v§y mà xúc cäm cüa ta biªn thành hành ðµng. Ta th¤y câu nói "tôi thß½ng anh vô cùng" chßa ðü mà ta phäi tìm ðü m÷i cách ð¬ làm v½i n²i kh± cüa ng߶i kiÕ T× bi có m£t khi ta thñc sñ làm ng߶i kia b¾t kh±. Cho nên ta phäi làm n¦y n· và nuôi dßÞng lòng t× bi trong tÕ Khi ta tiªp xúc v¾i ng߶i kia, ý nghî, l¶i nói và hành ðµng cüa ta phäi th¬ hi®n ðßþc lòng t×, dù thân kh¦u cüa ng߶i kia chßa thanh t¸nh cûng v§Ü Ta phäi thñc t§p nhß thª nào mà lòng t× bi cüa ta lúc nào cûng có m£t chÑ không phäi chï có m£t khi ng߶i kia d thß½ng. Tình thß½ng cüa ta nhß v§y m¾i ðích thñc và væng ch¡c. Ta có nhi«u an lÕc h½n và ng߶i kia cûng ðßþc an lÕc the÷ Ni«m ðau cüa h÷ s¨ t× t× giäm thi¬u và ð¶i s¯ng cüa h÷ s¨ d¥n d¥n sáng süa và tß½i vui h½n. Ta cûng có th¬ quán chiªu v« nhæng ng߶i làm ta ðau kh±. S· dî h÷ làm ta ðau kh± vì chính h÷ cûng ðang ðau kh±. Ðó là ði«u ch¡c ch¡n. Chï c¥n t§p theo dõi h½i th· và quán chiªu là ta có th¬ th¤y ðßþc ni«m ðau cüa h÷. Mµt ph¥n nhæng ðau kh± và khó khån cüa h÷ là do cha m© h÷ trao truy«n t× khi h÷ còn nhö. Mà cha m© h÷ cûng có th¬ là nÕn nhân cüa ông bà t± tiên h÷. Nhæng hÕt gi¯ng x¤u cÑ nhß v§y ðßþc truy«n trao t× ð¶i này sang ð¶i kiÕ Nªu th¤y rõ ði«u ðó, ta s¨ không còn trách cÑ hay gi§n h¶n h÷ næÕ Ta ðã hi¬u ðßþc lý do vì sao h÷ ð¯i xØ không ð©p v¾i tÕ Ta không gi§n mà trái lÕi ta c¥u mong sao cho h÷ b¾t kh± ðaø Ta không c¥n phäi tìm ðªn h÷ ð¬ hòa giä¸ Khi ta biªt nhìn sâu, ta ðã hòa giäi v¾i chính ta r°¸ M²i v¤n ð« ðã ðßþc giäi quyªt. Lòng ta nh© nhàng và môi ta n· nø c߶i tß½¸ S¾m muµn gì ng߶i kia cûng th¤y ðßþc thái ðµ hòa ái cüa ta và cûng s¨ tr· nên tß½i mát nhß tÕ Cho nên có t× bi, ta có an lÕc hÕnh phúc mà ng߶i khác cûng có ðßþc an lÕc hÕnh phúc.
Chánh ni®m là ch¤t li®u nuôi dßÞng cây hi¬u biªt ð¬ t× ðó hoa t× bi töa ngát hß½ng th½m. T× bi không phäi là mµt ý tß·ng chï n¢m trong ð¥u tÕ Không phäi chï c¥n ng°i yên mµt ch² và quán tß·ng v« t× bi là ta có th¬ gieo r¡c tình thß½ng ðªn m÷i n½i nhß gØi ði nhæng lu°ng âm thanh hay ánh sáng. T× bi phäi ðßþc th¬ hi®n cø th¬ h½n qua cách ta ån · ð¯i xØ v¾i m÷i ng߶i chung quanh. Tình thß½ng là mµt ngu°n su¯i dÕt dào n¢m sâu trong lòng ta, chï c¥n ý thÑc ðßþc ði«u ðó là ta ðã có th¬ ban phát ni«m vui ðªn cho bao ng߶¸ Mµt câu nói hi¬u biªt d thß½ng cûng ðü làm v½i b¾t n²i kh±, ðánh tan m÷i nghi kÜ hi¬u l¥m, ðem lÕi tin yêu và tñ d÷ Mµt hành ðµng ðúng lúc có th¬ cÑu s¯ng mµt mÕng ng߶¸ Mà hành ðµng và l¶i nói ta chân chánh là nh¶ ý nghî ta chân chánh. Khi có tình thß½ng chân th§t thì t¤t cä nhæng gì ta nghî, nói và làm ð«u tr· nên phép lÕ và ðem lÕi nhi«u lþi lÕc. Thích Nh¤t HÕnh (1995)