Trong kinh Thü Lång Nghiêm, Ph§t có l¤y mµt ví dø ð¬ nói v« nghi®p v÷ng kiªn. Khi ðó ÐÑc Ph§t nói: Trß¾c mµt cây ðèn ðang cháy, ng߶i nh£m m¡t th¤y chung quanh ng÷n ðèn có mµt cái vòng ðö ho£c xanh. Còn nhæng ng߶i m¡t lành thì chï th¤y ng÷n ðèn ðang cháy mà không th¤y vòng ðö hay vòng xanh. Cái vòng quanh ðèn chï có ð¯i v¾i ng߶i b¸ nh£m m¡t, ðó là do nghi®p riêng cüa ng߶i b®nh m¡t mà có th¤y, còn ng߶i không b¸ nh£m m¡t thì không th¤y. Cûng v§y, trong cuµc s¯ng giæa ð¶i này tuy s¯ng có m¯i liên h® v¾i nhau, nhßng m²i ng߶i ð«u có m²i cái nghi®p riêng cüa h÷.

Ví dø: Ng߶i có nghi®p chüng ð°ng bóng nhß th¥y bùa, th¥y pháp thì h÷ cho r¢ng có ma quï. Còn ng߶i có tinh th¥n khoa h÷c thñc tª thì h÷ không tin có ma quï, h÷ chï tin nhæng sñ vi®c mà h÷ th¤y và chÑng minh cø th¬. V§y nhæng sñ vi®c mà mµt hay vài ng߶i th¤y ðó là nghi®p riêng cüa h÷, vì h÷ chuyên làm cùng ngh« cùng nghi®p thì h÷ hß·ng Ñng v¾i nó. Cûng sñ ki®n ðó mà ng߶i khác không th¤y là vì h÷ không có nghi®p ðó.

Kinh Ph§t ví dø: Có hai vþ ch°ng kia, ch°ng thì mù, vþ thì ðiªc, hai vþ ch°ng d¡t nhau ra chþ, ch°ng ðàn vþ hát ð¬ kiªm ti«n sinh s¯ng. Hôm ðó có mµt ðám tang l¾n ði qua, ng߶i ch°ng nghe tiªng tr¯ng kèn bèn nói v¾i vþ:
- Ðám ma l¾n quá, th±i kèn ðánh tr¯ng inh öi.
Ng߶i vþ cãi lÕi:
- Ông nói b§y, ðâu có kèn tr¯ng, tôi chï th¤y c¶ phß¾n, ch¾ không nghe tiªng kèn tr¯ng. Ng߶i ch°ng không ch¸u cãi lÕi:
- Bà nói b§y, tôi chï nghe th¤y kèn tr¯ng, ch¾ ðâu có th¤y c¶ phß¾n.
Có nhß thª mà hai ông bà cãi lµn nhau, ch°ng thì nói có kèn tr¯ng không có c¶ phß¾n, vþ thì nói có c¶ phß¾n mà không có kèn tr¯ng. Ch°ng tñ cho là mình ðúng, vþ cûng cho là mình không sai, hai vþ ch°ng cãi nhau hoài không ai ch¸u thua, gi§n tÑc n±i lên li«n ðánh lµn nhau. Ng߶i ði ð߶ng th¤y m¾i can gián và höi duyên c¾. Ng߶i ch°ng phân bua:
- Tôi nghe ðám ma th±i kèn ðánh tr¯ng, tôi nói có kèn tr¯ng bä không ch¸u, bä nói tôi nói b§y, bä nói chï có c¶ phß¾n, không có kèn tr¯ng, nên m¾i cãi nhau r°i n±i gi§n ðánh lµn.
Ng߶i ði ð߶ng m¾i nói:
- Thßa ông bà, hai ông bà ð«u ðúng cä, mà hai ông bà cûng ð«u sai. Vì ðám ma này có kèn có tr¯ng nhß ông nghe mà cûng có c¶ phß¾n nhß bà th¤y.

Nªu ng߶i ch°ng nghe tiªng kèn tr¯ng mà nh¾ mình mù không th¬ th¤y c¶ phß¾n, và ng߶i vþ th¤y c¶ phß¾n mà nh¾ mình ðiªc không th¬ nghe tiªng kèn tr¯ng thì ðâu có cãi vä và ðánh lµn nhau. TÕi ng߶i nào cûng chü quan, cho cái th¤y nghe cüa mình là chân lý nên m¾i xäy ra cuµc cãi vä và ðánh lµn nhau. Ðó là nghi®p khác nhau, không th¬ ch¤p nh§n nhau.

Cûng v§y, chúng ta sanh ra ð¶i m²i ng߶i mang theo nghi®p riêng cüa mình mà cùng s¯ng chung v¾i nhi«u ng߶i khác, m²i ng߶i ch¤p giæ và làm theo nghi®p riêng cüa mình mà không th×a nh§n nghi®p riêng cüa ng߶i khác, nên m¾i có sñ cãi vä tranh ch¤p. Trong mµt gia ðình, ông ch°ng thì huân t§p cái nghi®p cüa ng߶i nam, bà vþ thì huân t§p cái nghi®p cüa ng߶i næ. Hai cái nghi®p nam næ tuy có vài ði¬m tß½ng ð°ng, nhßng cûng có nhi«u ði¬m khác bi®t. Nên có nhi«u gia ðình vþ ch°ng gây cãi, ðánh ð§p nhau hoài là vì ch¤p lý cüa mình là ðúng, vþ cûng ch¤p lý cüa mình là ðúng không biªt dung hòa nhau ð¬ s¯ng. Cái ðúng cüa ng߶i ch°ng là do thói quen huân t§p cái nghi®p cüa ng߶i nam. Cái ðúng cüa ng߶i vþ là theo thói quen huân t§p cái nghi®p cüa ng߶i næ, thª nên phäi thông cäm nhau ð¬ ð¯i xØ cho t¯t ð©p, ðem lÕi sñ an vui hòa thu§n trong gia ðình.
Khi chúng ta biªt m²i ng߶i có nghi®p riêng thì không chü quan, không ch¤p mà thông cäm hòa nh¸n ðßþc cuµc s¯ng v¾i m÷i ng߶i.

Xßa có mµt gia ðình, ng߶i vþ thì tß½ng ð¯i t¯t, biªt b±n ph§n, biªt lo làm ån, ng߶i ch°ng thì bê tha rßþu chè c¶ bÕc. M²i l¥n ông c¶ bÕc thua, v« nhà là khäo ti«n, nªu bà không có ð¬ Ñng thì ông chØi ðánh th§m t®. Ng߶i thân thuµc, láng gi«ng ai th¤y cûng ðau lòng th¡c m¡c tÕi sao bà không ly d¸ cho r°i, cÑ ð¬ ông hành hÕ kh± s· nhß thª? nhßng khi höi bà, thì bà không th¬ ly d¸ vì bà còn thß½ng ông.

Có nhi«u gia ðình có nhæng ðÑa con ng² ngh¸ch b¤t hiªu, phá gia sän g¥n khánh t§n. V§y mà gia ðình vçn thß½ng, không th¬ t× bö, vì cha m© có cái nghi®p riêng v¾i con. Ь th¤y cái nghi®p riêng cüa ng߶i, mình là kë ngoÕi cuµc không có nghi®p ðó thì không ch¤p nh§n, không ch¸u n±i. Còn ng߶i ðã có nghi®p, có nþ n¥n nhau, dù b¸ ðánh ð§p, phá phách, ð¯i xØ tàn t® mà ng߶i ta vçn ch¤p nh§n chung s¯ng, không th¬ r¶i nhau ðßþc.

Nhß v§y, nªu biªt ðßþc m²i ng߶i có cái nghi®p riêng thì chúng ta có thái ðµ s¯ng hªt sÑc dung hòa, không th¡c m¡c, không trách cÑ nhæng hoàn cänh khó khån r¡c r¯i mà ng߶i trong cuµc không giäi quyªt dÑt khoát ðßþc, vì nghi®p riêng cüa h÷.

Nghi®p chung tÑc là ð°ng nghi®p v÷ng kiªn. Cûng trong kinh Thü Lång Nghiêm Ph§t có dÕy: Ng߶i có nghi®p chung m¾i sinh ra · chung mµt nß¾c, nói cùng mµt ngôn ngæ, s¯ng cùng mµt t§p quán... Nªu có cùng nghi®p x¤u thì cùng th¤y ði«m b¤t t߶ng nhß sao ch±i, sao phß¾n... Chï có dân nß¾c ðó trông th¤y mà dân nß¾c khác không th¤y. Cûng gi¯ng nhß nhæng ng߶i nh£m m¡t cùng th¤y chung quanh ng÷n ðèn ðang cháy có mµt cái vòng xanh hay ðö, còn nhæng ng߶i không nh£m m¡t thì không th¤y. V§y, ng߶i cùng nghi®p thì cùng cäm nh§n hi®n tßþng gi¯ng nhß nhau.

Có nhi«u ng߶i th¡c m¡c tÕi sao anh ch¸ em cùng cha m© sanh ra trong mµt gia ðình, r¥y la cãi hoài. Ho£c vþ ch°ng ch¤p nh§n s¯ng chung trong mµt gia ðình, mà kë ý này ng߶i ý kia, b¤t hòa h¶n gi§n nhau hoài là tÕi sao? Nªu không có duyên nghi®p v¾i nhau tÕi sao g£p nhau, s¯ng chung v¾i nhau ð¬ kh±?

Chúng ta nên biªt khi g£p nhau là ðã có nghi®p ð°ng ph¥n r°i, tÑc là ðã có cµng nghi®p nên cùng · chung v¾i nhau. Tuy · chung v¾i nhau, mà m²i ng߶i cûng có cái nghi®p riêng nên không ai gi¯ng ai. Nªu có gi¯ng chång chï gi¯ng nåm sáu mß½i ph¥n tråm là t¯i ða, không bao gi¶ có hai ng߶i gi¯ng nhau t× hình dáng ðªn tính tình. Ph¥n gi¯ng nhau thì g÷i là ð°ng nghi®p, vì ð°ng nghi®p nên m¾i cùng nhau sanh trong mµt gia ðình, trong mµt ð¤t nß¾c. Và vì m²i ng߶i có cái nghi®p riêng nên có ng߶i thì giàu sang sung sß¾ng, an vui hÕnh phúc, lÕi có ng߶i b¥n cùng kh¯n kh±. Ho£c anh em cùng cha m© sinh ra, h÷c chung mµt tr߶ng mà có ng߶i h÷c giöi có ng߶i h÷c d·. Ðó là trong cái ð°ng nghi®p vçn có cái bi®t nghi®p, mà dù là ð°ng nghi®p hay bi®t nghi®p ÐÑc Ph§t ð«u g÷i là v÷ng kiªn.

V÷ng kiªn là cái th¤y hß d¯i không th§t. TÕi sao nói nghi®p là v÷ng kiªn? Ví dø có ng߶i nói l¶i xúc não làm cho mình n±i gi§n, khi n±i gi§n thì nói l¶i hung ác m¡ng chØi, tay thì ðánh ð§p ng߶i ta. Khi ðánh ð§p chØi m¡ng ng߶i, thì b¸ lu§t pháp tr×ng tr¸, cái kh± cüa tµi phÕm pháp này ít nh¤t cûng mµt tháng. Và nªu mình có sÑc mÕnh, có võ ngh®, ðánh ng߶i chªt tÕi ch², thì tù tµi kh± s· ít nh¤t cûng 10, 15 nåm. V§y, mi®ng nói b§y, thân làm b§y, ðó là nghi®p ác, và nghi®p ác ðó t× ý n±i sân mà ra. Ý sân chï n±i lên khoäng 5, 10 phút mà h§u quä không l߶ng ðßþc. Nghi®p ác cüa mi®ng và thân có ra, là do ý ác chü ðµng, ý ác tÑc là ni®m sân, chúng ta nhìn xem tß¾ng trÕng cüa nó ra sao? Khi (chúng ta) nhìn nó thì nó m¤t tiêu, không th¤y hình dáng tß¾ng mÕo nó · ðâu cä, mà không hình dáng không tß¾ng mÕo thì không th§t. Nhß v§y, chính cái chü ðµng tÕo nghi®p (ý sân) là không th§t. Cái không th§t mà chï vì chúng ta mê chÕy theo nó ð¬ tÕo nghi®p th÷ kh± thì thành có th§t. Nên Ngài Khuê Phong nói: "Thª không mà thành sñ". Bän ch¤t cüa c½n gi§n v¯n là không, b¤t giác theo nó tÕo nghi®p nên tr· thành th§t. Ðó là nghi®p ác. Còn nghi®p lành cûng v§y, giä sØ chúng ta ði ð߶ng g£p ng߶i b®nh t§t ðang n¢m rên rï bên ð߶ng, chúng ta kh·i lòng thß½ng ðem h÷ vô l« ð߶ng kêu xe ch· t¾i b®nh vi®n ð¬ chæa tr¸. V§y, lòng thß½ng hình dáng tß¾ng mÕo nhß thª nào? Có th§t không? Không. Nhßng khi theo nó thì tÕo nghi®p lành, thân mi®ng ý nói làm lþi ích cho ng߶i. Cái g¯c tÕo nghi®p ác hay nghi®p lành bän ch¤t nó không có th§t, nhßng khi theo nó thì s¨ thành nghi®p ho£c lành hay dæ.

Ph§t dÕy nghi®p là cái không th§t, tuy không th§t, nªu ðã làm thì s¨ cho quä, ch¾ không tránh khöi. Tr¯n tránh ng߶i thª gian thì ðßþc, mà nghi®p thì không th¬ tr¯n ðßþc. Vì khi tÕo nghi®p thì m¡t th¤y tai nghe thân cäm th÷, chüng tØ nghi®p ðã chÑa vào tÕng thÑc r°i, hµi ðü duyên thì quä kªt tø.

V« ý nghîa ð°ng nghi®p, trong kinh có ghi: Mµt hôm Ph§t · trong hß½ng th¤t trong núi Linh ThÑu, g¥n ðó có nhi«u ðoàn TÏ Kheo ði thi«n hành. Ðoàn thÑ nh¤t ði theo Tôn Giä Xá Lþi Ph¤t. Ðoàn TÏ Kheo thÑ hai dçn ð¥u là Tôn Giä Møc Ki«n Liên. Ðoàn thÑ ba các TÏ Kheo ði sau Tôn Giä Ma Ha Ca Diªp. Ðoàn thÑ tß g°m nhæng TÏ Kheo ði theo Tôn Giä A Na Lu§t. Ðoàn thÑ nåm là mµt s¯ TÏ Kheo ði theo Tôn Giä Phú Lâu Na. Ðoàn thÑ sáu là nhæng TÏ Kheo ði theo sñ hß¾ng dçn cüaa Tôn Giä ¿u Ba Ly. Ðoàn thÑ bäy là nhæng TÏ Kheo ði theo sau Ы Bà ÐÕt Ða. Khi ðó Ph§t m¾i nói v¾i các v¸ TÏ Kheo ðang · bên cÕnh: Nhæng TÏ Kheo cùng ði theo Xá Lþi Ph¤t là nhæng TÏ Kheo có trí tu® l¾n. Nhæng TÏ Kheo cùng ði v¾i Møc Ki«n Liên là nhæng TÏ Kheo có ðÕi th¥n thông. Nhæng TÏ Kheo ði theo Ma Ha Ca Diªp là nhæng TÏ Kheo ßa tu hÕnh ð¥u ðà... Còn nhæng TÏ Kheo mà ði theo Ы Bà ÐÕt Ða là nhæng TÏ Kheo có tâm ác døc". Và Ph§t kªt lu§n r¢ng: Ai cùng ði theo ng߶i nào là ðã có cái nghi®p chung v¾i ng߶i ðó. Nhæng TÏ Kheo ði theo Tôn Giä Xá Lþi Ph¤t là có cái nghi®p chung v¾i Ngài v« trí hu®. Nhæng TÏ Kheo ði theo Tôn Giä Møc Ki«n Liên là có nghi®p chung v¾i ngài v« th¥n thông. Cho t¾i các TÏ Kheo ði theo Ы Bà ÐÕt Ða cùng có nghi®p chung v« ác døc.

Cái nghi®p chung ðó có t× quá khÑ, hi®n tÕi, v¸ lai cÑ theo nhau không r¶i. Ðó là cµng nghi®p cüa nhæng TÏ Kheo th¶i xßa, ðßþc Ph§t dÕy trong kinh. Còn cµng nghi®p trong th¶i hi®n tÕi, chúng ta th§y r¤t thñc tª và cø th¬. Ng߶i thích rßþu chè say sßa thì cùng ån ch½i thân c§n v¾i ng߶i u¯ng rßþu Ng߶i ßa c¶ bÕc thì giao du v¾i ng߶i c¶ bÕc. Ng߶i chuyên c¥n h÷c hành nghiên cÑu thì t¾i lui thân c§n v¾i ng߶i nghiên cÑu h÷c hành. Ng߶i thích ði chùa tøng kinh ni®m Ph§t thì kªt bÕn v¾i ng߶i ði chùa tøng kinh ni®m Ph§t.

Nhß v§y, ng߶i này thích ng߶i kia là h÷ có chung nghi®p (ð°ng nghi®p) nên m¾i hþp nhau. Ь th¤y trong cuµc s¯ng này, m÷i ng߶i cùng có nghi®p chung, nên m¾i tr· thành ch°ng vþ, cha con, anh em, bÕn bè. Và vì ai cûng có nghi®p riêng n½i dáng mÕo, tánh tình nång khiªu, trí tu® sai khác, không ai gi¯ng ai.

V§y, nghi®p nó chi ph¯i cä ð¶i s¯ng chúng ta, nªu huân t§p sâu nghi®p nào thì nghi®p ðó có sÑc mÕnh, có h¤p lñc thu hút chúng ta ðªn môi tr߶ng cüa nghi®p ðó. Vì v§y, ng߶i Ph§t tØ biªt tu hành thì thân kh¦u ý luôn luôn phäi thi®n lành, m¾i chiêu cäm ðßþc bi®t nghi®p t¯t và ð°ng nghi®p thi®n. Nªu tu còn trong vòng tß½ng ð¯i, thì phäi biªt tránh nghi®p ác, tÕo nghi®p lành ð¬ tÕo thân t¯t, tÑc là ðßþc bi®t nghi®p t¯t và sanh trong cõi thi®n, có ð°ng nghi®p thi®n. Tiªn thêm mµt bß¾c næa, nªu bi®t nghi®p là không th§t, do ý sanh ra, mà ý cûng không th§t có, nó là ni®m phân bi®t chþt hi®n chþt m¤t, nên không theo là d×ng nghi®p ý. Nghe nói trái tai v×a n±i bñc tÑc mu¯n ðánh chØi ng߶i, li«n nhìn lÕi xem coi cái bñc tÑc hình tß¾ng thª nào, phát xu¤t t× ðâu? Tìm lÕi không th¤y hình tß¾ng cüa bñc tÑc, mà ngu°n g¯c kh·i bñc tÑc cûng không còn næa. Th¤y cüa ng߶i lòng tham v×a móng kh·i mu¯n lén l¤y, li«n nhì lÕi coi tß¾ng trÕng cüa tham lam nhß thª nào, phát xu¤t t× ðâu? Khi nhìn kÛ lÕi thì không th¤y hình dáng cüa tham lam, và n½i ch¯n phát xu¤t ra tham lam cûng không có næa.

Nhß v§y, nghi®p phát xu¤t t× ý, r°i mi®ng, ra thân, mà ý là g¯c phát ra nghi®p ðã không th§t, thì nghi®p mi®ng nghi®p thân làm gì có th§t? S· dî th¤y nghi®p có th§t là do mê. Nhæng n½i khác dÕy khi ð±i duyên xúc cänh, nªu có kh·i tham lam sân gi§n, thì cÑ lo ni®m Ph§t nh¾ Ph§t, thì tham lam sân gi§n s¨ l¡ng xu¯ng. Ðó cûng là mµt cái thu§t ð¯i tr¸ b®nh tham b®nh sân. — ðây thì chúng tôi chü trß½ng dùng trí nhìn lÕi nhæng cái x¤u nhß tham, sân, kiêu mÕn... hình dáng tß¾ng trÕng ra sao, phát xu¤t t× ðâu? Khi nhìn lÕi nªu nó tan biªn là nó không th§t thì nó không có sÑc mÕnh khiªn mình nói làm theo nghi®p ác. Và cÑ m²i l¥n ð±i duyên xúc cänh, nªu có tham sân... d¤y kh·i lên nhìn lÕi xem t߶ng t§n th¤u ðáo, th¤y nó không th§t thì nó không chi ph¯i mình nói làm sai qu¤y. Khi tâm chúng ta thanh t¸nh là ðã c¡t ðÑt ðßþc dòng tÕo nghi®p là v÷ng tß·ng là ý nghi®p không còn luân h°i sanh tØ, ðßþc giäi thoát.
Thích Thanh T×