Ði«u này không phäi chï nhæng nhà chính tr¸ m¡c phäi, mà ngay nhæng ng߶i tu h÷c cûng m¡c phäi. Ph¥n ðông chúng ta r¤t "h° h·i ph¤n kh·i" v« ðÕo giäi thoát, giác ngµ và an lÕc cüa chúng ta; tuy nhiên chúng ta chï nói nhi«u chÑ không nªm ðßþc. Chúng ta nói cuµc ð¶i là vô th߶ng, vô ngã, kh± ðau, chúng ta ði tìm chân tâm, an lÕc, giäi thoát và giác ngµ nhßng chúng ta có trñc tiªp nªm ðßþc cái giäi thoát và an lÕc ¤y hay không? Thñc t§p theo con ð߶ng Bøt dÕy, ta không nên làm nhß nhæng ng߶i chï nói v« các thÑc ån mà không bao gi¶ ðßþc ån. Không nên nhß nhæng ng߶i làm nhà bång m²i ngày chï ði ðªm ti«n dùm cho ng߶i khác. Chúng ta phäi trñc tiªp nªm cái v¸ t¸nh lÕc và giäi thoát mà ta ðã t×ng nói ðó.

Theo Bøt dÕy thì v¸ t¸nh lÕc và giäi thoát ðó chúng ta có th¬ nªm ðßþc ngay trong hi®n tÕi mà không c¥n phäi tu m߶i nåm hay hai mß½i nåm. Ngay trong ngày ð¥u tu h÷c ta cûng có th¬ ðÕt ðßþc ph¥n nào cái t¸nh lÕc và giäi thoát ðó. Chúng ta phäi ð£t lÕi c¤p bách câu höi ¤y: "cái an lÕc và giäi thoát mà ta nói ðó chúng ta ðã nªm ðßþc hay chßa?" Nªu chßa thì ta phäi nªm cho ðßþc trong ngày hôm nay. Thi«n duy®t mà Bøt nªm và dùng làm thÑc ån hàng ngày, chúng ta cûng phäi ðßþc nªm. HÕnh phúc mà chúng ta nói t¾i làm sao chúng ta nªm ðßþc ho£c tiªp xúc ðßþc? Bän ch¤t cüa hÕnh phúc ¤y là gì? Hôm nay chúng ta s¨ nói s½ lßþc v« cái ðó.

1.Yªu t¯ thÑ nh¤t là tñ do. Tñ do ðó là chü quy«n (sovereignty). Có khi ta d¸ch là tñ tÕi. Ta là ta. Ta không là nô l® cüa quá khÑ, cüa tß½ng lai, cüa hi®n tÕi; ta không là nô l® cüa nhæng phi«n não, và nhß v§y tñ do ðó ðßþc d¸ch là giäi thoát (freedom, liberation). Ðó là bän ch¤t cüa sñ an lÕc. Ðó là n«n täng t¤t yªu cüa sñ an lÕc. C¯ nhiên là mu¯n thñc t§p ðÕo Bøt trß¾c nh¤t là phäi thñc t§p tñ do. Nªu không có tñ do thì chúng ta không có hÕnh phúc. Ðó là ði«u mà ta không ch¯i cãi ðßþc. Ðó là n«n täng cüa thñc t§p trong ðÕo Bøt. Cái mà ta g÷i là chü quy«n ho£c tñ do ðó có khi ðßþc hình dung b¢ng mµt danh t× r¤t là kÏ ð£c: ngã. Ngã ðây không phäi là mµt bän ch¤t ho£c mµt thñc tÕi b¤t biªn. Nó không phäi là atma. Ngã ðây là sñ tñ do. Mµt trong b¯n ð¸nh nghîa cüa Niªt Bàn là ngã. Niªt Bàn có ngã. Ngã ðây không là ngã ch¤p mà là sñ tñ tÕi, không b¸ vß¾ng b§n.

Ta biªt r¢ng b¯n ð¸nh nghîa cüa Niªt Bàn là th߶ng, lÕc, ngã và t¸nh. Toàn bµ cüa giáo lý Bøt dÕy là ð¬ nói v« sñ thñc vô ngã và ð¬ di®t tr× nhæng khái ni®m v« ngã. Nhßng khi ð¸nh nghîa Niªt Bàn là ngã thì ta nên hi¬u ngã này chï có nghîa là tñ do ho£c là chü quy«n thôi. Khi ði thi«n hành, quý v¸ bß¾c t×ng bß¾c chân thänh th½i, an trú trong hi®n tÕi và không b¸ vß¾ng b§n vào nhæng phi«n não v« quá khÑ, nhæng lo l¡ng v« tß½ng lai thì quý v¸ có thänh th½i và tñ tÕi; quý v¸ tiªp xúc ðßþc v¾i bän thân và v¾i vû trø chung quanh. Cái thänh th½i tñ tÕi ðó ta có th¬ g÷i là ngã. Chæ ngã này không có nghîa là mµt thñc th¬ b¤t biªn, ð°ng nh¤t, tách r¶i v¾i nhæng gì ngoài ngã nhß ðßþc di­n tä trong khái ni®m ngã ch¤p. Chúng ta chï có hÕnh phúc khi nào chúng ta có cái tñ do ðó. Vì v§y khi ði thi«n hành hay ng°i thi«n, chính ta biªt là ta có tñ tÕi hay không, hay là ta b¸ bao vây b·i phi«n não, b·i nhæng chuy®n ðã qua và nhæng chuy®n s¡p t¾i. Nªu biªt r¢ng ta ðang b¸ bao vây b·i nhæng bñc bµi thì ta cûng biªt r¢ng ta ðang không có hÕnh phúc, vì ta không có tñ do. Và tu h÷c là ð¬ ðÕt t¾i tñ do. ÐÕt t¾i tñ do là c¡t ðÑt nhæng sþi dây ràng buµc cüa mình ð¬ có th¬ tiªp xúc ðßþc v¾i sñ s¯ng trong gi¶ phút hi®n tÕi. HÕnh phúc là tñ do, không hÕnh phúc là ràng buµc.

Khi ta ð£t câu höi: "HÕnh phúc cüa Bøt là gì? Chúng ta có quy«n và có khä nång nªm ðßþc thÑ hÕnh phúc ðó hay không?" Ta có th¬ trä l¶i r¢ng: "Có". Vì bän ch¤t cüa hÕnh phúc ðó là sñ tñ do và nªu ta có tñ do, có thänh th½i thì tÑc là ta ðã tham dñ vào cái hÕnh phúc cüa Bøt mµt cách trñc tiªp. Ta có th¬ làm ðßþc chuy®n ðó ngay t× bây gi¶. Kinh nói trß¾c khi r¶i thành ph¯ TÏ Sa Ly (Vaisali) l¥n chót ð¬ ði v« phß½ng B¡c, Bøt ðã nhìn thành ph¯ b¢ng c£p m¡t cüa mµt con voi chúa, r°i m¾i ngoänh m£t lÕi và tiªn v« hß¾ng B¡c. Nhìn b¢ng c£p m¡t cüa mµt con voi chúa là nhìn b¢ng cái nhìn th§t là sâu s¡c. Mình chï có th¬ nhìn sâu s¡c sñ v§t trên ð¶i này nªu mình có ðßþc cái tñ do l¾n, cái thänh th½i l¾n, không b¸ vß¾ng m¡c b·i nhæng sþi dây ràng buµc. Bøt hay khen thành ph¯ Vaisali và núi ThÑu là ð©p: trong nhæng giây phút ðó Bøt cûng an trú trong hi®n tÕi và ðßa c£p m¡t cüa mµt con tßþng chúa ð¬ nhìn.

Sáng nay ði thi«n hành v¾i ðÕi chúng v«, tôi có nói chuy®n v« ðôi m¡t cüa con tßþng chúa ðó. Tôi nói m²i ng߶i chúng ta trong khi ði thi«n hành thïnh thoäng cûng có th¬ d×ng lÕi và ðßa con m¡t tßþng vß½ng cüa mình ð¬ nhìn cänh v§t cüa xóm Thßþng. Nªu ta nhìn b¢ng con m¡t tñ do thì cái nhìn cüa ta s¨ bao g°m ðßþc cä vû trø trong giây phút ðó. Khi ta d×ng lÕi và d×ng lÕi v¾i t¤t cä con ng߶i cüa ta thì ta s¨ có cái nång lßþng cüa giäi thoát, và khi ta ðßa c£p m¡t voi chúa cüa ta mà nhìn cänh v§t xóm Thßþng thì nhæng vùng nång lßþng cüa giäi thoát s¨ ðßþc dâng lên m¡t. Nh¶ thª mà cái nhìn cüa ta tr· nên sâu s¡c và ch÷c thüng ðßþc bÑc màn th¤t ni®m và hôn mê.
Câu th½ cüa Thª Læ trong bài H± Nh¾ R×ng:

Trong ðêm t¯i m¡t th¥n khi ðã qu¡c
Là khiªn cho vÕn v§t ð«u im h½i
Ta biªt ta chúa t¬ cüa muôn loài
Giæa ch¯n thäo hoa không tên không tu±i

Khi c÷p ðßa m¡t cüa c÷p chúa mà nhìn cänh r×ng núi cüa nó, t¤t cä muôn loài ð«u nín im thin thít. Và nó biªt nó là chúa t¬ cüa r×ng núi. Khi mµt ng߶i có ð¸nh lñc l¾n ðßa c£p m¡t nhìn cänh v§t cüa xóm Thßþng thì tñ nhiên nhæng lo l¡ng và nhæng phi«n não s¨ l¡ng im phång ph¡c. Nªu chúng ta nhìn cänh v§t xóm Thßþng nhß v§y mµt l¥n trong ð¶i thôi, thì s¯ng trên ð¶i cûng ðã không u±ng. Hu¯ng gì chúng ta có th¬ nhìn nhi«u l¥n trong ngày? Thñc t§p là làm nhi«u l¥n. M²i giây phút là mµt viên ng÷c quý. Nªu Bøt nhìn sñ v§t v¾i c£p m¡t tßþng vß½ng thì khi bß¾c ði Bøt cûng bß¾c nhæng bß¾c chân cüa con sß tØ chúa. T×ng bß¾c thänh th½i dçm lên m£t ð¤t cüa thñc tÕi, và nhß v§y bß¾c ði cüa Ng߶i là bß¾c ði cüa giäi thoát an lÕc. Ta biªt hÕnh phúc cüa Ng߶i là hÕnh phúc cån cÑ trên tñ do. Vì v§y nªu b¸ quá khÑ phong töa và tß½ng lai lôi kéo thì chúng ta không có tñ do, không có hÕnh phúc.

Thñc t§p ðÕo Bøt là thñc t§p hÕnh phúc. Ta nên biªt chánh ni®m (mindfulness) là vû khí giúp chúng ta ðoÕt lÕi quy«n tñ do mà chúng ta ðã ðánh m¤t và ðang ðánh m¤t. Ng߶i tu mà không biªt sØ døng chánh ni®m thì không có vû khí nào khác cä ð¬ giành lÕi chü quy«n cüa mình. Chü quy«n ðó ðÕo Bøt ðÕi th×a g÷i là ngã. ÐÕo Bøt ðÕi th×a không sþ danh t×, trong ðó có danh t× "Ngã". Chánh ni®m là mµt thÑ vû khí giúp ta giành lÕi chü quy«n, nhßng ta còn mµt vû khí khác cûng quan tr÷ng l¡m, ðó là gi¾i lu§t.

Su¯t mùa hè chúng ta ðã h÷c và th¤y r¤t rõ là gi¾i lu§t không phäi nhæng gì do ng߶i khác b¡t buµc ta phäi theo mà là hoa trái cüa chánh ni®m. Gi¾i lu§t cån bän cüa t¤t cä các gi¾i lu§t là chánh ni®m. Chánh ni®m là m© cüa t¤t cä các gi¾i lu§t.

Nh¶ chánh ni®m tôi biªt r¢ng sát sanh tÕo ra ðau kh±. Nh¶ chánh ni®m tôi biªt r¢ng u¯ng rßþu và sØ døng các ch¤t ma túy tÕo ra kh± ðau. Vì chánh ni®m tôi biªt r¢ng tà dâm làm tan nát gia ðình và tÕo ra không biªt bao nhiêu là ðau kh±. Vì v§y tôi nguy®n không u¯ng rßþu, không sát hÕi và không tà dâm. Gi¾i lu§t, nhß v§y, là hoa trái cüa chánh ni®m. Gi¾i lu§t vì thª không phäi là mµt cái gì hÕn chª tñ do cüa mình. Nhæng ng߶i chßa h÷c Bøt và nh¤t là chßa thñc t§p, m²i khi nghe nói t¾i gi¾i thì cÑ tß·ng r¢ng gi¾i lu§t hÕn chª tñ do cüa mình. Sñ thñc, gi¾i lu§t bäo v® tñ do cüa mình, giúp mình có thêm tñ do. Phá gi¾i thì ta lâm vào cái vòng tù tµi (không phäi là cái vòng tù tµi cüa chánh quy«n ð£t ra mà là cái nhà tù cüa kh± ðau). Ví dø khi u¯ng rßþu và sØ døng các ch¤t ma túy ta tñ giam ta vào cái vòng nghi®n ng§p. Khång khång mình buµc l¤y mình vào trong. Mình tñ tÕo kh± ðau cho mình và tÕo kh± ðau cho nhæng ng߶i khác; mình tÕo ra nhæng cái nhà tù cho mình và cho nhæng ng߶i khác. Ta thØ nghî cho kÛ lÕi xem. Ta mà nghi®n ng§p thì cä gia ðình ta · tù hªt. Ta "tà dâm" thì cä gia ðình ta cûng "· tù" hªt. Cái nhà tù ðó là nhà tù cüa ðau kh±.

Trong mµt ðÕi chúng tu h÷c cûng v§y, nªu có mµt ng߶i phÕm gi¾i thì t¤t cä ðÕi chúng ð«u lãnh ðü hªt. Cho nên tñ do cüa mµt ng߶i, gi¾i lu§t cüa mµt ng߶i có liên h® t¾i hÕnh phúc và tñ do cüa nhæng ng߶i khác trong ðÕi chúng. Trong kinh Sa Môn Quä, Bøt có nói là khi mµt v¸ kh¤t sî giæ gi¾i thì v¸ ¤y ðßþc tñ do, v¸ ¤y không còn sþ hãi. Ngü dß¾i g¯c cây ta cûng cäm th¤y r¤t an lành. Các v¸ kh¤t sî giæ ðªn hai tråm nåm mß½i gi¾i thì tñ do càng l¾n. Khi có tñ do ta cûng có hÕnh phúc. Mà hÕnh phúc là an lÕc (peace and joy). Nªu mình nói tuy mình ðã có tñ do r°i mà mình vçn chßa có an lÕc thì mình hãy thØ tñ höi là cái tñ do ðó có phäi là tñ do thñc sñ chßa? B·i vì nªu ðó là tñ do th§t sñ thì dù không mu¯n mình vçn có an lÕc. Sñ th§t là nhß thª. Nhi«u khi không có tñ do mà mình cÑ tß·ng là mình có tñ do, cûng nhß r¤t nhi«u ng߶i có v¤n ð« v« ruµt mà vçn nghî là mình không h« có v¤n ð« v« ruµt. Có ng߶i có r¤t nhi«u nµi kªt mà cÑ tß·ng là không có nµi kªt.

Khi tôi nhìn cänh m£t tr¶i l£n rñc rÞ huy hoàng thì tôi có hÕnh phúc. Có kë nói r¢ng vì cänh m£t tr¶i kia là vô th߶ng, nên cái ð©p ¤y chï là cái hÕnh phúc cüa thª gian chÑ không phäi là cái hÕnh phúc cüa ng߶i giäi thoát. Cái ðó không ðúng. HÕnh phúc cüa ng߶i giäi thoát là hÕnh phúc mang theo tñ do và bi¬u lµ ðßþc tñ do. Còn hÕnh phúc cüa ng߶i không giäi thoát là hÕnh phúc mang theo sñ ràng buµc. Bøt có th¬ nhìn bông hoa và khen bông hoa ðó là ð©p mà vçn không b¸ vß¾ng m¡c, không b¸ ràng buµc b·i cái ð©p ¤y. Còn ng߶i không có giäi thoát nhìn vào mµt bông hoa có th¬ b¸ dính vào bông hoa. Khi nhìn bông hoa, Bøt th¤y ðßþc tính ch¤t vô th߶ng cüa bông hoa và ý thÑc v« vô th߶ng ðó chÑng tö r¢ng Bøt có giäi thoát.

Vì v§y khi Bøt nói v¾i th¥y A Nan: "Này th¥y A Nan, thành ph¯ Vaisali ð©p quá há!" Bøt quä th¤y thành ph¯ ð©p. Bøt biªt thß·ng thÑc thành ph¯ mà không b¸ vß¾ng m¡c vào thành ph¯. Chúng ta là nhæng ng߶i tu theo Bøt, chúng ta có th¬ th¤y ðßþc cuµc s¯ng m¥u nhi®m trong giây phút hi®n tÕi, chúng ta th¤y ðßþc cái ð©p và cái hay cüa vû trø vÕn hæu trong giây phút hi®n tÕi, chúng ta có th¬ hß·ng thø cái hÕnh phúc ðó v¾i ði«u ki®n là chúng ta th¤u ðßþc l¨ vô th߶ng, biªt rõ là nhæng hi®n tßþng ðó ð«u là nhæng sñ ki®n vô th߶ng s¨ tan biªn.

Nói mµt cách khác h½n là trong khi thß·ng thÑc nhæng cái ðó chúng ta vçn còn là nhæng con ng߶i tñ do. Thành ra an lÕc · ðây phäi ðßþc làm b¢ng ch¤t li®u cüa tñ do. Nªu không có ch¤t li®u tñ do thì không th¬ g÷i ðó là an lÕc chân thñc. Ng߶i kia ðang hß·ng thø nåm món døc lÕc (tài, s¡c, danh, thñc và thøy: moneÜ, sex, fame, uncontrolled eating, and oversleeping), tham ð¡m và ràng buµc vào nåm món døc lÕc nhß mµt con thiêu thân nhäy vào trong lØa. Ng߶i nhß v§y không có tñ do. Khi chúng ta ði thi«n hành hay u¯ng mµt ly nß¾c mát, ta có quy«n có sñ an lÕc. Chúng ta ð×ng tß·ng r¢ng có an lÕc nhß v§y là có tµi vì ðó là hÕnh phúc thª gian. Không, hÕnh phúc ðó cûng là hÕnh phúc giäi thoát, Bøt cûng hß·ng cái hÕnh phúc ðó mà Ng߶i không vß¾ng víu. Ta không th¬ hi¬u bän ch¤t cüa an lÕc trong ðÕo Bøt nªu ta không biªt r¢ng tñ do là bän ch¤t cüa an lÕc. Bøt dÕy các v¸ kh¤t sî khi ån nên quán chiªu v« thÑc ån. Các th¥y có th¬ th¤y ngon trong khi ån nhßng các th¥y cûng biªt r¢ng thÑc ån cûng b¤t t¸nh và khi nu¯t vào trong bøng r°i thì thÑc ån s¨ r¤t khác. Ðó là cách quán chiªu v« tính cách b¤t t¸nh cüa thÑc ån mà các th¥y ngày xßa th߶ng thñc t§p. C¯ nhiên khi t¡m gµi thân th¬ sÕch s¨ ta cûng biªt r¢ng phäi hi¬u nghîa sÕch s¨ ¤y theo tinh th¥n vô th߶ng, nghîa là mình biªt trong con ng߶i mình ð°ng th¶i có nhæng cái không sÕch. Vì v§y Bøt dÕy quán b¤t t¸nh. ChÆng phäi khi mình m¦y m° hôi d½ dáy mình m¾i quán b¤t t¸nh ðßþc mà khi m¾i t¡m sÕch mình cûng quán th¤y thân th¬ mình có tính b¤t t¸nh nhß th߶ng.

2. Yªu t¯ thÑ hai là an lÕc. An có nghîa là tâm tß không b¸ khu¤y ðµng. Cái cänh m£t tr¶i huy hoàng kia, ni«m vui trß¾c m¡t kia không khu¤y ðµng ðßþc tâm tß mình. Mình ðang thß·ng thÑc nó nhßng tâm mình vçn bình thän. Mình thß·ng thÑc nó nhßng nhæng huy hoàng kia không tÕo sóng gió và không tÕo ra nhæng phi«n não ràng buµc trong tâm mình. Cái ðó g÷i là an. An cûng có nghîa là không sþ hãi. Biªt r¢ng vÕn v§t vô th߶ng, chính ngû u¦n cüa ta cûng vô th߶ng nên ta không sþ hãi cái sanh và cái di®t. Ðó m¾i là thÑ an t¸nh væng chäi nh¤t. Ta biªt r¢ng hÕnh phúc trong môi tr߶ng tu h÷c ðßþc làm b¢ng bän ch¤t cüa sñ an t¸nh. Nªu con ng߶i không có bän ch¤t cüa sñ an t¸nh này thì không có hÕnh phúc. Còn cái "an lÕc" cüa ng߶i ðang say mê trong ngû døc không g÷i là an lÕc ðßþc. Ðó g÷i là ðam mê, là sñ ðánh m¤t mình. LÕc là khä nång vui s¯ng. Bøt b¢ng sñ s¯ng h¢ng ngày cüa Ng߶i chÑng tö là Ng߶i có sñ vui s¯ng.

Tôi r¤t l¤y làm lÕ là trong m¤y chøc nåm tu h÷c · tu vi®n, ðßþc h÷c r¤t nhi«u giáo lý sâu s¡c cüa ðÕo Bøt nhßng chßa bao gi¶ tôi ðßþc quý th¥y dÕy cho nhæng câu mà Bøt nói v¾i th¥y A Nan nhß: "Này th¥y A Nan, núi ThÑu ð©p quá! A Nan, Th¥y hãy nhìn xu¯ng cánh ð°ng lúa kia, ð©p không? TÕi sao th¥y không tìm cách may áo cüa các v¸ kh¤t sî theo mçu mñc cüa các cánh ð°ng lúa này? Th¥y A Nan, thành Vaisali ð©p quá phäi không?" (xem chú thích)

Bøt ðã chÑng tö là Ng߶i có r¤t nhi«u hÕnh phúc. Ng߶i an trú trong hi®n tÕi. Ng߶i có tñ do. Ng߶i ðã s¯ng ð¶i s¯ng thanh thän an lÕc. Ng߶i tu mà không có an và lÕc thì tu chßa giöi. HÕnh phúc ðó và sñ an lÕc ðó thuµc v« cái an lÕc xu¤t thª gian (lokottara), trong khi nhæng ng߶i tham ð¡m trong ngû døc thì quanh qu¦n trong cái g÷i là hÕnh phúc thª gian. Cûng là s¡c, thanh, hß½ng, v¸, xúc nhßng cách thÑc ðón nh§n khác nhau. Ðón nh§n b¢ng ràng buµc, n£ng n« và tham ð¡m thì ta s¯ng trong cänh thª gian.

Ðón nh§n b¢ng trí tu® giác ngµ, biªt chúng là vô th߶ng và vô ngã thì ta vçn duy trì ðßþc an t¸nh và tñ do cüa ta và vçn an trú trong thª gi¾i cüa t¸nh lÕc xu¤t thª gian. Ðây là t¸nh ðµ, t¸nh ðµ là ðây là nhß v§y. Niªt Bàn n¢m chính trong giây phút hi®n tÕi. Ðã biªt r¢ng an và lÕc làm b¢ng bän ch¤t tñ do thì ta rõ an lÕc ¤y không mong manh nhß sñ ð¡m chìm theo ngû døc. Vì không có tính cách gây khu¤y ðµng và gây tà kiªn vô minh nên an lÕc này có tính cách t¸nh và th߶ng. Có tính cách t¸nh, vì an lÕc ¤y không làm ðøc ng¥u cái tâm cüa mình và cái tâm cüa nhæng ng߶i khác, không tÕo ra kh± ðau trong nåm u¦n mình và trong nåm u¦n cüa nhæng ng߶i khác.

Khi thß·ng thÑc mµt tách trà, ta thß·ng thÑc v¾i chánh ni®m, v¾i tñ do. Tuy chúng ta biªt trà ¤y ngon nhßng chúng ta nghî là nªu không có trà chúng ta cûng u¯ng ðßþc nß¾c lÕnh, và nß¾c lÕnh cûng có cái ngon cüa nó. Vì v§y sñ thß·ng thÑc hÕnh phúc cüa chúng ta có tính cách t¸nh. Nó không khu¤y ðµng tâm ta. Trong khi thß·ng thÑc hÕnh phúc ¤y, biªt r¢ng hÕnh phúc ¤y không phäi là nguyên do cüa nhæng ðau kh± trong hi®n tÕi và trong tß½ng lai thì ta g÷i hÕnh phúc ¤y là t¸nh, b·i vì nó không có tác døng làm cho thª gi¾i và tâm h°n ta b¤t t¸nh. Còn nhß khi ta u¯ng rßþu và tham ð¡m, chúng ta không có chánh ni®m. Nªu có chánh ni®m, ta ðã biªt r¢ng rßþu làm hÕi gan. Rßþu lÕi có tác døng gây ðau kh± cho m÷i ng߶i, cho mình, cho xã hµi và cho các loài khác. Ta biªt r¢ng rßþu ðßþc làm b¢ng ch¤t ngû c¯c. H¢ng tri®u ng߶i ðang chªt vì thiªu ån: u¯ng rßþu tÑc là sát sanh và ð°ng th¶i làm hß gan cüa mình. Nªu nghi®n ng§p mình s¨ làm ðau kh± cho nhi«u ng߶i: lái xe có th¬ làm chªt ng߶i, say sßa s¨ làm nhi«u ði«u x¢ng b§y. Vì v§y u¯ng rßþu mà không có chánh ni®m là b¤t t¸nh. Mà nªu u¯ng rßþu trong chánh ni®m thì không th¬ nào có an lÕc hÕnh phúc ðßþc và nªu tiªp tøc u¯ng trong chánh ni®m ta s¨ bö rßþu không chóng thì ch¥y.

HÕnh phúc cüa ng߶i tu mang tính cách t¸nh ¤y. Tuy r¢ng thân th¬ ta miêu tä là b¤t t¸nh, các thÑc ta ån là b¤t t¸nh, nhßng nªu ta có tñ do, nªu ta có chÑng nghi®m v« vô th߶ng và vô ngã thì t¤t cä các vi®c mà ta làm m¾i xem qua tuy gi¯ng h®t nhß vi®c ng߶i khác làm nhßng bän ch¤t cüa chúng là t¸nh, b·i vì chúng không gây kh± ðau cho ta và cho ng߶i, bây gi¶ và trong tß½ng lai.

V« b¤t t¸nh quán, th¥y tôi ðã dÕy: "không phäi là th¤y ðßþc sñ d½ b¦n v« v§t ch¤t cüa sñ v§t m¾i g÷i là b¤t t¸nh quán". B¤t t¸nh quán là có th¬ nhìn v¾i con m¡t quán chiªu v« nhân quä. Mµt hành ðµng nào có th¬ gây ðau kh± trong tß½ng lai, mình quán chiªu th¤y ðßþc kªt quä ðau kh± ¤y thì ðó có th¬ g÷i là b¤t t¸nh quán r°i. Ðang ði ån c¡p mà chþt th¤y r¢ng ån c¡p thì có th¬ b¸ · tù, nhß v§y ðã là b¤t t¸nh quán. Quán nhß thª cho rõ ràng ta s¨ ngßng ý ð¸nh ån c¡p.

Nh¶ tñ do, chánh ni®m và gi¾i lu§t ng߶i tu có an lÕc và có thanh t¸nh. Niªt Bàn cüa chúng ta là cái mà ta có th¬ tiªp xúc ðßþc ngay trong ngày hôm nay t¾i mµt mÑc ðµ nào ðó. Trong khi ði thi«n hành, trong khi u¯ng trà, ta th¤y ðßþc và ta nªm ðßþc nó. Cái vui cüa ngû døc r¤t mong manh, có khi chï kéo dài mµt phút, vài phút nhßng vì mê ð¡m quá có ng߶i ðã nói "thà mµt phút huy hoàng r°i chþt t¡t...!" Nhßng hÕnh phúc cüa ng߶i giäi thoát thì có th¬ kéo dài bao lâu cûng ðßþc. Khi mình ng¡m nhìn mµt cµi cây lá vàng rñc rÞ trong mùa thu và mình thñc t§p h½i th· chánh ni®m: "Tôi ðang th· vào và tiªp xúc lá vàng rñc rÞ, tôi ðang th· ra và cäm th¤y hÕnh phúc." Thñc t§p nhß thª trong nåm phút ta có hÕnh phúc trong nåm phút. Nªu th· và ng¡m trong m߶i låm phút thì hÕnh phúc ta kéo dài m߶i låm phút. Dî nhiên cµi cây ¤y không vàng rñc su¯t ð¶i cho mình ng¡m ðâu. Lá vàng r°i lá ðö, và cây t× t× trøi lá. Khi mình không tham ð¡m màu vàng mình m¾i biªt t§n hß·ng màu ðö và cäm th¤y hÕnh phúc. R°i khi cây trøi lá mình cûng không tham ð¡m tiªc thß½ng lá. Biªt lá thª nào cûng s¨ tr· lÕi, mình m¾i th¤y ðßþc cái ð©p cüa cµi cây v¾i nhæng cành khÆng khiu trøi lá, hùng vî can tr߶ng trong sß½ng tuyªt và mình lÕi có hÕnh phúc. R°i khi xuân v«, mình lÕi ðßþc th¤y cái ð©p khi nhæng ch°i hoa lá xu¤t hi®n t× t× trên các cành khÆng khiu kia mµt cách th§t m¥u nhi®m. Cái hÕnh phúc không tham ð¡m ðó g÷i là th߶ng. Khi mà có tu® giác v« vô th߶ng r°i thì cây vàng mùa thu cûng ð©p mà cây trøi lá mùa ðông cûng ð©p. HÕnh phúc ðó là hÕnh phúc tr߶ng cØu, hÕnh phúc làm b¢ng chánh ni®m và b¢ng tñ do.

Nhæng danh t× th߶ng, lÕc, ngã và t¸nh ¤y có ng߶i sþ l¡m. H÷ xem nhæng danh t× ðó là kÜ, là không chánh th¯ng, là ngoÕi ðÕo. Ta phäi hi¬u b¯n tiªng ðó không phäi theo nghîa trái ch¯ng v¾i b¯n tiªng vô th߶ng, vô ngã, kh± và b¤t t¸nh. Th߶ng (permanence), lÕc (joy), ngã (sovereignty), t¸nh (non disturbance) · ðây là b¯n ðÑc cüa Niªt Bàn, Niªt Bàn có th¬ thñc chÑng ðßþc tÕi ðây và bây gi¶.

Bøt chï cho m÷i ng߶i th¤y tính cách vô th߶ng, kh±, vô ngã và b¤t t¸nh cüa m÷i sñ v§t. Chúng ta quán chiªu ð¬ th¤y ðßþc tính cách vô th߶ng, kh±, vô ngã và b¤t t¸nh cüa vÕn v§t vì v§y ta có khuynh hß¾ng t× bö thª gi¾i nåm u¦n ð¬ ði tìm cái mà Bøt dÕy, ðó là Niªt Bàn, trong ðó có th߶ng, lÕc, ngã và t¸nh. R¤t nhi«u ng߶i ðã ði lÕc vào trong cái quan ni®m cho r¢ng niªt bàn là mµt cái gì tách r¶i ra khöi cuµc ð¶i vô th߶ng, kh±, vô ngã và b¤t t¸nh này.

ÐÕo Bøt ðÕi th×a t¾i giúp ta nhìn sâu h½n, rõ h½n v« nhæng ði«u Bøt dÕy và nói r¢ng cái mà ta ðang ði tìm ðó, cái hÕnh phúc và Niªt Bàn ðó, chúng ta hãy tìm ngay trong thª gi¾i cüa vô th߶ng, kh±, vô ngã và b¤t t¸nh.

Vì v§y cho nên nªu khéo léo quý v¸ s¨ thñc t§p ðßþc tñ do, chánh ni®m, gi¾i lu§t, chï và quán và s¨ chÑng nh§p ðßþc Niªt Bàn, cänh gi¾i cüa th߶ng, lÕc, ngã, t¸nh tÕi ðây, ngay trong cuµc ð¶i này. B¯n t× này phäi ðßþc hi¬u theo nghîa cüa tñ do, cüa giäi thoát. HÕnh phúc mà chúng ta ði tìm có tính cách tr߶ng cØu, tr߶ng cØu vì ðßþc cån cÑ trên tu® giác v« vô th߶ng, cån cÑ trên phong ðµ và nh§n thÑc tñ do cüa chúng ta. HÕnh phúc ¤y ðem lÕi mµt ni«m vui væng b«n, nuôi n¤ng chúng ta b¢ng nhi«u ch¤t li®u lþi lÕc.

Thñc t§p là ð¬ c·i bö nhæng sþi dây ràng buµc, ð¬ có tñ do. Tñ do ¤y mà không có thì ta không có gì hªt. Khi s¯ng cuµc ð¶i cüa mình trong tu vi®n mà ðßþc nuôi dßÞng h¢ng ngày b¢ng b¯n ch¤t th߶ng, lÕc, ngã và t¸nh ¤y thì ta m¾i nên nói v« Ph§t pháp và m¾i nên ðem Ph§t pháp chia së v¾i ng߶i khác. Anh mu¯n giäng cho tôi nghe v« th߶ng, lÕc, ngã và t¸nh thì anh phäi nªm nó trß¾c. Anh hãy c߶i, hãy chÑng tö là anh có hÕnh phúc. Nªu không, tôi s¨ không theo h÷c v¾i anh.