"Con Ð߶ng HÕnh Phúc", Viên Minh & Tr¥n Minh Tài 
Nhß Lai Thi«n Vi®n, San Jose, Hoa KÏ (1993) 

Vô Th߶ng

Tam Tß¾ng (Tilakkahana), Vô Th߶ng (Aniccà), Kh± não (Dukkha) và Vô Ngã (Anattà) là ba yªu t¯ cån bän cüa toàn bµ giáo lý ÐÑc Ph§t. Thêm vào ba yªu t¯ này, mµt m®nh ð« th߶ng ðßþc giáo lý ðÕi th×a ð« c§p ðªn là "VÕn Pháp Nhß Th¸". Thñc ra m®nh ð« này không phäi là yªu t¯ m¾i mà chï là mµt h® lu§n cüa ba ð¸nh lý trên. Cûng v§y khi nói "T¤t cä Hæu Vi Pháp ð«u Kh± não" (Sabbe sankhàrà dukkhà) chúng ta phäi hi¬u r¢ng m®nh ð« này chï ð¬ nh¤n mÕnh nguyên lý thÑ nh¤t "T¤t cä Hæu Vi Pháp ð«u Vô Th߶ng" (Sabbe Sankhàrà Aniccà). 

Lý Vô Th߶ng không phäi là giáo lý duy nh¤t cüa ÐÕo Ph§t. Vào thª kÖ thÑ 6 trß¾c Tây L¸ch, mµt triªt gia Hy-LÕp Herakleitos ðã nói "T¤t cä ð«u · trong trÕng thái biªn ð±i" (All is in a state of flux) hay "M÷i v§t ð«u trôi chäy" nghîa là vÕn hæu ð«u b¸ chi ph¯i b·i lu§t Vô Th߶ng, biªn ð±i. V« phß½ng di®n hi®n tßþng gi¾i, chân tính cüa lý Vô Th߶ng ðã ðßþc chÑng thñc mµt cách hùng h°n qua kinh nghi®m giác quan cüa chúng ta. 

"Không có thñc tÕi. Chï có biªn ð±i. Tình trÕng cüa m÷i cá th¬ ð«u b¤t ð¸nh, tÕm th¶i và ch¡c hÆn phäi hüy di®t. Trong m²i sinh c½ bao g°m nhæng yªu t¯ v§t ch¤t và mµt chu²i yªu t¯ tâm linh liên tøc. Chính sñ ph¯i hþp giæa nhæng yªu t¯ này ðã tÕo ra cá nhân. M÷i ng߶i, m÷i v§t và cä Chß Thiên vì thª cûng là t§p thành, duyên hþp. Và trong m²i cá nhân, sñ liên h® giæa nhæng ph¥n tØ t§p thành luôn luôn thay ð±i, không bao gi¶ t°n tÕi trong hai sát na liên tiªp. Khi mµt cá th¬ v×a m¾i t§p thành thì sñ phân tán cûng ðã b¡t d¥u. Không có mµt cá th¬ nào không t§p thành, không mµt t§p thành nào không thay ð±i, không mµt thay ð±i nào không d¸ biªn, và không mµt d¸ biªn nào lÕi không phân tán, hüy di®t, chu trình ðó không s¾m thì muµn cûng phäi hoàn t¤t" (Rhys Davids).  Nhßng chúng ta có th¬ höi tÕi sao vÕn hæu ð«u vô th߶ng, biªn ð±i? 

Nên biªt r¢ng lu§t Vô Th߶ng ph± quát liên h® m§t thiªt v¾i ð¸nh lý nhân quä, trong ðó sñ hình thành phöng ð¸nh hüy di®t và sñ hüy di®t phöng ð¸nh mµt sñ hình thành khác. 

Nhß kinh Màhàparinibbàna (ÐÕi Niªt Bàn, Tr߶ng Bµ Kinh) dÕy: "Cái gì hi®n hæu cûng phäi có nguyên nhân, ði«u ki®n và hüy di®t". 

Lu§t Vô Th߶ng ðßþc bi¬u th¸ qua ba phß½ng di®n: 

- Vô Th߶ng cüa kiªp s¯ng 
- Vô Th߶ng qua sát na
- Vô Th߶ng trong Pháp hæu vi  1. Vô th߶ng trong kiªp s¯ng: Ngày nay không ai phü nh§n tính cách b¤t khä hüy di®t cüa v§t ch¤t. Ph§t Giáo nhìn nh§n vÕn pháp t°n tÕi qua ba th¶i ði¬m: quá khÑ, hi®n tÕi và v¸ lai. Chính kinh Pháp Hoa (Saddharma Pundarìka) dÕy r¢ng: "VÕn pháp nhß th¸". V« phß½ng di®n vû trø, thì không có b¡t d¥u, không có ch¤m dÑt (vô thüy, vô chung). Th§t v§y, khó mà ch¤p nh§n ðßþc r¢ng "Có" sinh t× "Không", hay "Không" sinh ra t× "Có". Làm gì có mµt v§t tñ sinh mà không do nhæng ði«u ki®n ðã có sÇn, và cûng không th¬ có mµt v§t ði ðªn hüy di®t hoàn toàn? 

Tuy v§y, v« phß½ng di®n cá th¬, không mµt ai thoát khöi ð¸nh lu§t Vô Th߶ng. Trong kinh Pháp Cú (Dhammapada) ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng: 

Na antalikkhe na samuddamajjhe
Na pabbatànam vivaram pavissa
Navijjàtì so jagatippadeso
Yatthatthitam nappasaheyya maccu 

"Dù trên không trung, giæa ðÕi dß½ng hay trong hang sâu núi thÆm, không ðâu trên thª gian này có th¬ tránh khöi tØ vong". 

Sinh, Lão và TØ là nhæng b¤t hÕnh l¾n lao cüa kiªp ng߶i. Mµt ð¶i s¯ng ðßþc k¬ là b¡t d¥u t× khi m¾i sinh và träi qua các giai ðoÕn trß·ng thành, d¸ biªn (b·i b¸nh, lão) và cu¯i cùng ch¤m dÑt b¢ng cái chªt. 

Vào thª kÖ thÑ 4, Ngài Asanga (Vô Trß¾c), mµt v¸ lu§n sß ðÕi th×a sáng l§p phái Yogàcàra (Du Già) ðã viªt trong Trung Quán Lu§n (Madhyànugama): 

"VÕn pháp ð«u tÕo thành b·i sñ kªt hþp giæa nhân và duyên, nên không có tñ tánh, khi sñ kªt hþp ðã b¸ phân hóa thì ch¡c ch¡n phäi có sñ hüy di®t. Thân cüa chúng sanh g°m TÑ ÐÕi (ð¤t, nß¾c, gió, lØa), và khi tÑ ðÕi dung giäi thành nguyên t¯ thì sñ chªt s¨ tiªp theo".  2. Vô th߶ng qua sát na: Danh t× sát na (Khana) ðßþc dùng ð¬ chï th¶i gian ch¾p nhoáng cüa m²i biªn ð±i. Theo Abhidhamma Mahàvibhàsa (ÐÕi Trí Lu§n) nhæng sñ biªn ð±i cüa hi®n tßþng gi¾i ðßþc giäi thích mµt cách rõ ràng nhß sau: "VÕn pháp luôn luôn biªn ð±i, không mµt v§t gì có th¬ t°n tÕi trong hai sát na liên tiªp". Mµt ngày 24 gi¶ ðßþc tính b¢ng sáu ngàn b¯n tråm tÖ, chín vÕn, chín ngàn, chín tråm tám mß½i sát na. 

Vào thª kÖ thÑ 5, Ngài Ph§t Âm (Buddhaghosa) ðã viªt trong Visuddhimagga (Thanh T¸nh ÐÕo) nhß sau: 

"Theo nghîa r¯t ráo, m²i sát na cüa sñ sinh t°n r¤t ng¡n ngüi, ch¾p nhoáng nhß mµt ý ni®m phát kh·i. Gi¯ng nhß mµt bánh xe, khi lån chï tiªp xúc v¾i m£t phÆng tÕi mµt ði¬m, khi d×ng cûng chï tña trên mµt ði¬m, cûng v§y m²i sát na sinh t°n cüa chúng sanh chï t°n tÕi trong mµt tâm ni®m, khi tâm ni®m ch¤m dÑt, thì ð¶i s¯ng chúng sanh ¤y cûng ch¤m dÑt. — quá khÑ, chúng sanh ¤y chï s¯ng trong mµt tâm ni®m quá khÑ chÑ không s¯ng trong mµt tâm ni®m hi®n tÕi và v¸ lai; trong hi®n tÕi chúng sanh ¤y chï s¯ng trong mµt tâm ni®m hi®n tÕi, không s¯ng trong mµt tâm ni®m quá khÑ, v¸ lai; trong v¸ lai chúng sanh ¤y chï s¯ng trong mµt tâm ni®m v¸ lai chÑ không s¯ng trong tâm ni®m quá khÑ và hi®n tÕi."  Nhß v§y, có mµt nguyên ðµng lñc nào nh¶ ðó m÷i v§t biªn ð±i hay không? T¤t cä xe cµ chÕy ðßþc là nh¶ dùng mµt ðµng cö, máy xay chÕy b¢ng gió, quä ð¤t quay quanh trøc và quî ðÕo vì änh hß·ng cüa nó ð¯i v¾i m£t tr¶i. Ngay cä mµt ngón tay cüa ta cûng không tñ nó cØ ðµng ðßþc. Vì thª ðµng lñc cüa sñ biªn ð±i, th¬ hi®n theo mµt công thÑc g÷i là TÑ-Hæu-Vi-Tß¾ng: "Sanh, Trø, D¸, Di®t", hay "Thành, Trø, HoÕi, Không", g÷i là TÑ Tß¾ng. 

Theo Nh¤t Thiªt Hæu Bµ (Sarvastivàda), b¯n tính ch¤t cüa Pháp hæu vi ðßþc din tä nhß sau : 

Trong giai ðoÕn hình thành, m÷i v§t ðßþc ðßa t× tình trÕng quá khÑ ðªn tình trÕng hi®n hæu. 

Trong giai ðoÕn duy trì, m÷i v§t ðßþc giæ nguyên tình trÕng hi®n hæu trß¾c khi ði vào tình trÕng v¸ lai. 

Trong giai ðoÕn d¸ biªn, m÷i v§t trß·ng thành và suy vi. 

Trong giai ðoÕn hüy di®t, m÷i v§t b¸ ðßa tr· v« quá khÑ. 

T¤t cä m÷i v§t thay ð±i ð«u qua b¯n tác ðµng trên. Tuy nhiên có mµt v¤n ð« ðã ðßþc bàn lu§n sôi n±i trong nhæng thª kÖ sau khi ÐÑc Thª Tôn nh§p Niªt Bàn là b¯n tính ch¤t sinh, trø, hoÕi, di®t xäy ra ð°ng th¶i hay kª tiªp nhau. Nh¤t Thiªt Hæu Bµ (Sarvastivàda) và Thßþng T÷a Bµ (Theravada) chü trß½ng ð°ng th¶i, trong khi Sautrantika cho là kª tiªp. 

3. Vô th߶ng trong pháp Hæu Vi: Pháp Hæu Vi là t¤t cä nhæng gì hi®n hæu do nhi«u nhân và duyên tÕo thành. Trong sñ biªn ð±i cüa pháp hæu vi, chúng ta có th¬ ch¤p nh§n ngay r¢ng m÷i v§t ð«u có sñ sinh di®t, nhßng khó mà th¤y ðßþc sñ sinh di®t ðó trong t×ng gi¶, t×ng phút. M£c dù m®nh ð« "VÕn Pháp Giai Không" có th¬ ðßþc xem nhß là kªt lu§n cu¯i cùng cüa ð¸nh lu§t vô th߶ng, nhßng ðó cûng chính là mµt cái bçy nguy hi¬m cho các h÷c giä nghiên cÑu ÐÕo Ph§t. Các h÷c giä Tây Phß½ng d¸ch chæ "Không" (Sunyatà) là "Hß Vô" (Nothingness) hay t® h½n næa là "Hüy Di®t" (Annihilation), và vì thª Mahàsunàtavàda b¸ gán là "Hß Vô Lu§n" (Nihilism). Ng߶i Ph§t TØ phäi hi¬u "VÕn Pháp Giai Không" là t¤t cä các Pháp Hæu Vi trong hi®n tßþng gi¾i ð«u biªn ð±i không ng×ng. Ngài Nàgàrjuna (Long Th÷), mµt lu§n sß ðÕi th×a, ðã viªt trong cu¯n Madhyamika: "Chính vì 'Không' mà m÷i v§t tr· thành khä hæu, thiªu nó thì không mµt v§t gì trên thª gian này có th¬ có ðßþc". 

Nªu vÕn hæu không th߶ng biªn chuy¬n thì làm thª nào có sñ tiªn hóa và phát tri¬n? Và nªu cuµc s¯ng cÑ tiªp tøc giæ nguyên nhß lúc b¡t ð¥u không có hoÕi, di®t thì kªt quä và ý nghîa cüa nó s¨ ra sao? 

Trong cu¯n Ph§t Giáo ÐÕi Th×a Cß½ng Yªu, thi«n sß Suzuki viªt: 

"Sunyatà (Không) không có nghîa là hß vô, nhß các nhà lu§n giäi ðôi khi ðã phiên d¸ch, mà chï có nghîa là ði«u ki®n tính hay tính cách tÕm bþ cüa m÷i hi®n hæu trong thª gi¾i hi®n tßþng, nó ð°ng nghîa v¾i Aniyata (b¤t ð¸nh) hay Pratiyà (duyên). Vì thª 'Không' trong Ph§t Giáo theo nghîa tiêu cñc là v¡ng bóng cüa tính cách ð£c thù, là phi hæu tính cüa m÷i cá th¬, và theo nghîa tích cñc là tình trÕng d¸ biªn cüa hi®n tßþng gi¾i, là dòng chuy¬n hóa liên tøc, mµt chu²i quä nhân b¤t t§n. Không nên hi¬u theo nghîa 'hüy di®t' hay 'hß vô' vì ð¯i v¾i Ph§t Giáo, Hß-Vô-Lu§n chï là mµt thñc-tÕi-lu§n ngây thö."  Nhßng mµt v¤n ð« ðßþc nêu lên là: -- ÐÑc Ph§t có chü trß½ng Không Lu§n nhß mµt vài ð® tØ sau này cüa Ngài hay không? Câu trä l¶i là ÐÑc Ph§t không h« l§p mµt môn phái hay mµt triªt lu§n riêng r¨ nào cä. Ngài cûng không khuyªn khích môn ð® cüa Ngài chü trß½ng h÷c thuyªt này hay môn phái n÷, Ngài chï dÕy con ð߶ng tñ giác cho nhæng ai tín nhi®m Ngài. L¶i dÕy cüa Ngài không phäi ð¬ ng߶i sau rút tïa thành nhæng triªt phái riêng cüa mình r°i c¯ ch¤p và bäo thü, mà chï ð¬ cho nhæng ai Ñng døng l¶i dÕy ðó nhß mµt phß½ng ti®n cho cÑu cánh giäi thoát ra khöi thª gi¾i vô th߶ng giä tÕm này. 

(Hi®u ðính: 06-1999)

.
[Index][00] [01] [02][03][04][05][06][07][08][09][10][11][12][13][14][15][16][17][18][19][20][21][22]