Nói theo Pascal: "Con ng߶i
là mµt cây s§y biªt tß tß·ng",
nhßng nªu tß tß·ng giúp con ng߶i
vßþt xa loài v§t thì cûng chính
tß duy giam hãm con ng߶i trong vòng l¦n
qu¦n cüa v÷ng tß·ng và ðßa
ðªn kiªn ch¤p. Cuµc chiªn tranh ý
thÑc h® ngày nay cûng ðü chÑng
minh r¢ng nhân loÕi ðang tñ tiêu di®t
trong chính tß tß·ng cüa mình. Vì
v§y ÐÕo Ph§t chü trß½ng giäi
phóng ðßþc tß tß·ng tÑc
là giäi thoát.
Con ð߶ng ðßa ðªn
cuµc giäi phóng tß tß·ng là
suy nghî ch½n chánh: Chánh Tß Duy.
Chánh Tß-Duy là mµt
chi pháp trong Bát-Chánh ÐÕo. Danh t×
PhÕn ngæ g÷i là Sammà sankappa. Sammà
là chân chánh, Sankappa do ðµng t×
Sankappeti là suy tß hay nghî tß·ng. Nhæng
danh t× phÕn ngæ Sannà (tß·ng),
Vipassanà (Quán), Cintà (tß), Anupassanà
(tr¥m tß m£c tß·ng) tuy có nghîa
riêng cüa nó nhßng · ðây ðßþc
xem nhß ð°ng nghîa v¾i Sankappa (Tß Duy).
Trong Tam Hu®, Tß duy là mµt
pháp rèn luy®n trí hu®, nhßng tß
duy ðó phäi là mµt thÑ suy nghî
ch½n chánh. Có suy nghî chân chánh
thì tri kiªn m¾i ch½n chánh, hành
ðµng và l¶i nói m¾i chân chánh,
nhß thª chúng ta th¤y r¢ng Chánh Tß
Duy ðóng mµt vai trí quan tr÷ng trong vi®c
tu t§p ð¬ chóng ðÕt t¾i ðích
giäi thoát giác ngµ.
V§y thª nào g÷i là
Chánh Tß Duy?
Tß tß·ng chân chánh
là pháp ð¯i tr¸ ba thÑ v÷ng
tß·ng hay tà tß duy:
1. Døc tß·ng: Suy nghî
ðªn døc lÕc (kàmasukha), nói mµt
cách khác là tß tß·ng bám
víu trong tài, s¡c, lþi, danh hay trong ngû
tr¥n: S¡c, Thinh, Hß½ng, V¸, Xúc.
2. Sân tß·ng: Là
nuôi tâm ni®m b¤t bình gi§n h¶n
ganh ghét v« nhæng ð¯i tßþng không
v×a lòng hþp ý.
3. HÕi tß·ng: Suy nghî
nhæng phß½ng kª hãm hÕi kë thù
ngh¸ch v¾i mình, nh¤t là tiêu di®t
ð¯i thü.
Trái v¾i ba v÷ng tß·ng
ðó là Chánh Tß Duy :
1. Ly døc tß·ng: H¢ng
suy nghî ðªn tính cách vô th߶ng,
tÕm bþ cüa pháp tr¥n. ÐÑc Ph§t
ví sñ tan hþp cüa ngû tr¥n hay nói
chung là pháp hæu vi nhß gi¤c mµng,
nhß trí huyn hóa, nhß b÷t nß¾c,
nhß äo änh, nhß sß½ng mai, nhß
ánh ch¾p trên không trung (Nh¤t thiªt
hæu vi pháp, nhß mµng, huyn, bào, änh,
nhß lµ di®c nhß ði®n ßng tác
nhß th¸ quán). Suy nghî nhß thª là
ð¬ thoát d¥n ra khöi trói buµc cüa
døc lÕc ngû tr¥n. жi s¯ng cüa
chúng ta hÆn s¨ tñ tÕi, hÕnh phúc
h½n khi không còn b¸ døc lÕc chi
ph¯i. ðúng nhß mµt nhà tß tß·ng
Tây phß½ng ðã nói: "Mu¯n có
ðßþc nhæng hÕnh phúc cao thßþng
thì hãy lánh xa nhæng lÕc thú
ðê hèn".
2. Ly sân tß·ng: Không
nuôi trong lòng nhæng tß tß·ng sân
h§n. Trong Pháp Cú kinh ÐÑc Ph§t có
dÕy:
"Nó nhøc mÕ ta, ðánh
ð§p ta, chiªn th¡ng ta và cß¾p
ðoÕt cüa ta. Ng߶i nào h¢ng ôm
¤p nhæng tâm ni®m nhß thª thì
oán h§n không bao gi¶ nguôi ... nhßng
kë nào xä ly ðßþc nhæng tâm
ni®m ¤y thì oán h§n ¡t phäi tiêu
tan" (Akkochimam avadhimam, ajinimam ahàsime.
Ye tam upa nayhanti, veram tesam nasammati... ye tam nu panayhanti veram
tesùpasammati).
Mµt ðoÕn kinh khác dÕy:
"Phäi
dÑt bö sân h§n, phäi tránh xa ngã
mÕn và ðoÕn lìa m÷i ràng
buµc thì phi«n não không th¬ chi ph¯i
ðßþc". Th§t v§y ng߶i ôm
¤p tß tß·ng sân h§n tñ ð¯t
cháy l¤y mình b¢ng chính tß tß·ng
sân h§n ðó trß¾c khi gia hÕi
ðßþc kë khác.
Mu¯n giäi phóng tß tß·ng
ra khöi sân h§n phäi di®t tr× tâm
ni®m ðó b¢ng cách rèn luy®n ÐÑc
tính T× Bi HÖ Xä. Vì chï có lòng
T× Bi m¾i di®t ðßþc h§n thù
(Averana veràni sammanti). Trái lÕi h§n thù
chï làm cho h§n thù thêm ch°ng ch¤t.
Trong 40 ð« møc thi«n ð¸nh,
ð« møc ð¯i tr¸ tâm ni®m sân
h§n là T× Bi Quán (Mettà Bhavana). T×
Bi Quán là räi t× tâm ðªn t¤t
cä chúng sanh không phân bi®t thân hay
thù, ng߶i hay v§t. Nhß v§y ng߶i
hành T× Bi Quán phäi luôn luôn giæ
tâm c·i m·, trong lành và mát
d¸u nhß nß¾c cam l°, phäi h¢ng ni®m
tß·ng nhß v¥y:
-- "Nguy®n cho t¤t cä
chúng sanh ð×ng có oan trái lçn nhau,
hãy cho ðßþc an vui." (Sabbe sattà averàhontu,
sukhità hontu).
Chúng ta có th¬ ni®m tß·ng
nhß thª b¤t cÑ lúc nào chÑ
không c¥n phäi ng°i kiªt già hàng
gi¶ nhß khi thñc hành các ð«
møc thi«n ð¸nh khác.
H°i hß¾ng công ðÑc
sau m²i lúc ta làm ðßþc mµt ði«u
phß¾c thi®n, cûng là mµt hình
thÑc khác cüa T× Bi Quán. Nh¶ ni®m
tâm t× mà d¥n d¥n hành giä d©p
bö ðßþc lòng oán h§n, ganh t¸,
b½n sën, v¸ kÖ và phát huy tâm
bác ái, hoan hÖ, quäng ðÕi, v¸
tha.
Mµt b§c chï có th¬
g÷i là B° Tát khi ðã phát tâm
cÑu ðµ chúng sanh, nghîa là phäi
có tâm t× bi xu¤t chúng, chÑ không
th¬ tñ xem mình là B° Tát khi tâm
còn ôm ¤p h§n thù oan trái.
3. Ly hÕi tß·ng: Là
d©p bö nhæng ý nghî hãm hÕi
kë khác. Con ng߶i vì quá ch¤p
ngã và ngã s· nên sÇn sàng
hãm hÕi, tiêu di®t kë nào ðøng
ðªn quy«n lþi, danh dñ cüa mình.
Nhßng nªu mình biªt tñ ái, biªt
tñ bäo v® hÕnh phúc và sñ s¯ng
còn cüa mình thì tÕi sao không tôn
tr÷ng hÕnh phúc và sñ an nguy cüa
kë khác? ÐÑc Kh±ng TØ dÕy:
"KÖ s· b¤t døc v§t thi ß nhân"
(cái gì ta không mu¯n thì ð×ng
làm cho ng߶i). V§y ta không mu¯n ðau
kh± thì tÕi sao tìm hÕnh phúc
trên sñ ðau kh± cüa kë khác. Và
sao ta không tìm hÕnh phúc b¢ng cách
ðem an vui ðªn tha nhân, nhß câu châm
ngôn Tây phß½ng nói r¢ng: "Bàn
tay t£ng hoa h°ng tñ nó thöm trß¾c."
Ng߶i Ph§t tØ nên
ghi nh¾ l¶i dÕy sau ðây cüa ÐÑc
T× phø:
"Ai ai cûng sþ gß½m
ðao, ai ai cûng ð«u sþ chªt. L¤y
bøng ta suy bøng ng߶i, không nên
giªt hÕi, cûng không nên bäo ai giªt
hÕi mà phäi thñc hành tâm hÖ
xä, bao dung ð¬ di®t tr× tâm ni®m hãm
hÕi kë khác".
Trên ðây là chúng ta
v×a nói ðªn ba Pháp Chánh-Tß-Duy
ð¬ ð¯i tr¸ v¾i ba ác tß·ng.
Trong kinh khác ÐÑc Ph§t lÕi dÕy thêm
10 Pháp Tß-Duy g÷i là Th§p Tß·ng.
1. Vô th߶ng tß·ng
(Aniccà
Sannà): Suy tß·ng ðªn nguyên lý
thÑ nh¤t cüa vÕn hæu là Vô
Th߶ng. Nhìn sñ sinh di®t cüa hi®n
tßþng ngoÕi gi¾i cûng nhß chính
nµi tâm, ta biªt r¢ng: "Các Pháp do
nhân duyên hþp kh·i ð«u phäi b¸
ð¸nh lu§t biªn ð±i chi ph¯i" (Sabbe
Sankhàrà aniccà). Suy nghî nhß thª
là ð¬ giäi phóng tß tß·ng
ra khöi các v÷ng ch¤p tß¾ng.
2. Kh± tß·ng (Dukkha
Sannà): Suy nghî ðªn tính cách kh±
não cüa ð¶i s¯ng trong hi®n tßþng
gi¾i. Chæ kh± · ðây không hoàn
toàn ám chï thân kh± hay tâm kh±,
nhß sinh, già, ðau, chªt, phi«n muµn,
u¤t Ñc ... mà còn bao hàm tính
cách b¤t lþi, phi«n toái cüa pháp
hæu vi (sabbe sankhàrà dukkhà). ÐÑc
Lão TØ than r¢ng: "Ngô s· dî hæu
ðÕi hoÕn giä, v¸ ngô hæu thân,
c§p ngô vô thân ngô hæu hà hoÕn."
Cái thân ÐÑc Lão TØ nói ðây
thuµc v« pháp hæu vi nghîa là do
nhân duyên sinh kh·i và cái ðÕi
hoÕn ðó chính là chæ Kh± trong
ÐÕo Ph§t. Pháp hæu vi khiªn ta vß¾ng
m¡c không ðßþc tñ tÕi nên
là ðÕi hoÕn, là kh± v§y.
3. Vô ngã tß·ng (Anatta
Sa¿n¿nà): Suy nghî ðªn bän ch¤t
r²ng không cüa các pháp. Hi®n tßþng
luôn luôn biªn ð±i nên không có
thñc th¬, con ng߶i ðßþc xem nhß
là mµt hi®n tßþng tâm v§t lý,
g°m danh (nàma) hay tâm gi¾i và s¡c
(rùpa) hay v§t th¬ gi¾i. V§y toàn bµ
cái g÷i là Ta cûng không có thñc
th¬ nghîa là vô ngã. Không phäi
riêng hi®n tßþng tâm v§t lý m¾i
là vô ngã, mà t¤t cä các
pháp ð«u không có thñc th¬ (Sabbe
dhammà anattà), nh¶ suy tß·ng nhß
thª mà d¥n d¥n ta thoát ra khöi ch¤p
ngã và ngã s· ð¬ ði ðªn
ch² tñ tÕi vô ngÕi.
4. Yªm ly thñc tß·ng
(Ahàre
patikkulasannà): Tß tß·ng không vß¾ng
b§n trong vi®c mßu sinh. Tøc ngæ Pháp
nói r¢ng: ån ð¬ s¯ng chÑ không
phäi s¯ng ð¬ ån. Vì v§y ÐÑc
Ph§t dÕy các v¸ TÏ Khßu phäi tiªt
ðµ trong vi®c ¦m thñc (Bhojanamhi mattannum)
và quán tß·ng v§t thñc chï
là tÑ ðÕi, ta phäi dùng ð¬
duy trì sÑc khoë h¥u tu hành theo ðÕo
cao thßþng. Quán tß·ng nhß v§y
là ð¬ chúng ta không còn nô l®
vào v§t ch¤t mµt cách quá ðáng.
M¾i xem ra yªm ly thñc tß·ng có
vë t¥m th߶ng nhßng l¸ch sØ ðã
chÑng minh r¢ng nhi«u cuµc chiªn tranh ðçm
máu t× c± chí kim gây ra b·i tranh
giành änh hß·ng kinh tª, nói mµt
cách nôm na là vì miªng cöm manh áo.
Nhß thª chúng ta phäi xem
ån u¯ng chï là phß½ng ti®n, chÑ
ð×ng ð£t nó làm møc ðích
cüa cuµc s¯ng, vì cÑu cánh cüa
ð¶i s¯ng phäi là cái gì cao thßþng
h½n.
5. Nh¤t thiªt thª gian b¤t
khä lÕc tß·ng (Sabbaloke
anabhitasannà): Tß tß·ng tñ tÕi
ð¯i v¾i t¤t cä thª gian pháp. Chæ
Thª gian (loka) theo ð® nh¤t nghîa ðª
(paramattha sacca) là nhæng gì phát xu¤t
t× cån Tham, Sân và Si, nói mµt cách
khác là kªt quä cüa vô minh và
ái døc. ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng, chúng
sanh b¸ chi ph¯i b·i Tám Pháp Thª
Gian là: ðßþc lþi, m¤t lþi, ðßþc
danh, m¤t danh, ðßþc khen, b¸ chê, ðßþc
vui, b¸ kh±. Ng߶i nào tñ giäi
phóng tß tß·ng ra khöi ba cån b¤t
thi®n, không vß¾ng m¡c trong Tám Pháp
Thång Tr¥m cüa thª gian thì ch¡c ch¡n
ðßþc tñ do, giäi thoát.
6. TØ tß·ng (Marana
sannà): Suy nghî ðªn cái chªt t¤t
hæu cüa mình. Có ng߶i m¾i nghe
ðªn hai chæ TØ Tß·ng ðã vµi
cho r¢ng ððao Ph§t bi quan ðªn n²i ðang
s¯ng mà ðã nghî ðªn cái chªt,
nhßng th§t ra ðó là mµt thái
ðµ r¤t tích cñc và can ðäm.
Can ðäm vì dám ð¯i di®n v¾i
mµt sñ th§t phû phàng, và tích
cñc vì không bó tay ch¸u chªt mà
ðÑng lên tranh ð¤u và sÇn sàng
ð¯i phó v¾i tØ th¥n. Nhß mµt
nhà tß tß·ng nói r¢ng: "Ngh®
thu§t s¯ng gi¯ng nhß ðánh vþt phäi
luôn luôn sÇn sàng ð¬ ð¯i phó
v¾i nhæng cú b¤t ng¶."
H½n næa ÐÑc Ph§t
dÕy suy nghî ðªn cái chªt là gián
tiªp bäo chúng ta phäi:
-- Chiªn ð¤u t×ng giây
t×ng phút, không ð¬ m¤t mµt gi¶
kh¡c nào trong sÑ mÕng tñ giác,
giác tha.
-- Ch¤p nh§n cái chªt
nhß mµt sñ ki®n hi¬n nhiên, trong khi
n² lñc tu ni®m nhß mµt chiªn sî
cäm tØ ra m£t tr§n ðã ch¤p nh§n
trß¾c cái chªt cüa mình nên
m¾i dám xông pha trong gßöm ðÕn.
-- Th¤y s¯ng chªt là sñ
th߶ng ð¬ không còn b¸ chi ph¯i
b·i nhæng thång tr¥m cüa cuµc ð¶i.
Thi«n sß VÕn HÕnh ðã
dÕy chúng ta:
Thân nhß ði®n änh
hæu hoàn vô
VÕn mµc xuân vinh thu hñu
khô
Nh§m v§n th¸nh suy vô
b¯ úy
Th¸nh suy nhß lµ thäo
ð¥u phô.
Thân nhß bóng ch¾p
chi«u tà
Cö xuân tßöi t¯t,
thu qua røng r¶i
Sá chi suy thÕnh vi®c ð¶i
ThÕnh suy nhß hÕt sß½ng
röi ð¥u cành (Thích M§t Th¬ d¸ch)
7. Ða quá tµi tß·ng
(Asabhà
sannà): Asabhà là b¤t t¸nh, ám
chï 32 th¬ trßþc trong thân ta. Vì sao
ÐÑc Ph§t dÕy ta phäi quán tß·ng
thân b¤t t¸nh? Nhß chúng ta t×ng
th¤y, nhi«u ng߶i vì quá tr÷ng
thân xác và bäo v® nó v¾i b¤t
cÑ giá nào. ÐÕo Ph§t g÷i ðó
là thân kiªn, thân kiªn là mµt
trong m߶i kªt sØ mà mµt ng߶i
mu¯n giäi thoát phäi c¡t ðÑt. Nhßng
ð×ng hi¬u l¥m r¢ng di®t thân kiªn
là tñ hüy bö xác thân mình.
Chính ðÑc Ph§t dÕy phäi giæ gìn
cho thân th¬ tráng ki®n ð¬ d dàng tu
ni®m. Và chúng ta phäi biªt r¢ng giæ
gìn thân th¬ khoë mÕnh là khác
còn quá quí tr÷ng thân xác là
chuy®n khác. Mµt ng߶i khoë mÕnh
có th¬ hy sinh thân mình cho nghîa cØ
v¸ tha cao ð©p, còn ng߶i quá quí
tr÷ng xác thân thì trái lÕi có
th¬ hãm hÕi kë khác ð¬ mình
ðßþc vinh thân phì gia.
8. Ly tß·ng (Pahàna
sannà): Tß tß·ng xu¤t ly tam gi¾i.
Mµt trong b¯n ði«u làm cho chúng sanh
chìm ð¡m trong vòng luân h°i là
døc l§u, có nghîa là mê ch¤p
vào sñ hi®n hæu trong tam gi¾i. Ngay cä
b§c thi«n cao nh¤t là Phi Tß·ng Phi
Phi Tß·ng xÑ cûng còn g÷i là
hæu l§u. Bao lâu chßa di®t t§n hæu
l§u thì chßa th¬ giäi thoát ðßþc.
Lúc B° Tát Sî ÐÕt Ða vào
r×ng t¥m ðÕo, Ngài ðßþc nhi«u
v¸ thi«n sß Bà La Môn chï giáo
và chÆng bao lâu Ngài ð¡c ðßþc
các b§c thi«n. Яi v¾i nhæng v¸
Bà La Môn nhß thª Ngài ðã giäi
thoát, nhßng B° Tát tñ th¤y tß
tß·ng cüa mình vçn còn l® thuµc
trong vòng tam gi¾i r°i Ngài quyªt thoát
ra khöi nhæng hæu l§u vi tª nh¤t còn
ti«m tàng ngay trong các thi«n tâm. Cu¯i
cùng dß¾i cµi cây B° ð« tÕi
Bodhigàya Ngài ðã toàn t¤t cuµc
giäi phóng t¯i h§u và ðã ðßþc
siêu xu¤t tam gi¾i.
9. Di®t tß·ng (Nirodha
sannà): Là h¢ng hoài bão tâm ni®m
di®t t§n phi«n não. Phi«n não có
nhi«u thÑ, nhß 10 kiªt sØ, 14 tâm
s· b¤t thi®n, 11 thÑ là phi«n não;
b¯n ho£c l§u... nhßng nói chung là
tham, sân, si hay vô minh và ái døc. Chính
phi«n não là mµt cái lß¾i
phong töa, hay lò là (höa trÕch) thiêu
ð¯t chúng sanh. Tß tß·ng chï ðßþc
giäi phóng khi ðã d©p tan ðßþc
nhæng k«m chª cüa nhæng phi«n não.
10. Vô ái tß·ng (Viràga
sannà): Cu¯i cùng là giäi phóng tß
tß·ng ra khöi ái døc. Kinh Dhammapàda
(Pháp Cú), ph¦m Piya vagga, dÕy r¢ng:
"Ái
døc sinh ra s¥u muµn, ái døc sinh ra lo
sþ. Ng߶i ðã hoàn toàn d§p
t¡t ái døc không còn s¥u muµn,
lo sþ næa." Th§t v§y, tß tß·ng
cüa chúng ta còn b¸ änh hß·ng
ái døc thì chßa th¬ tñ tÕi
vô ngÕi ðßþc.
Nói tóm lÕi, mµt cuµc
cách mÕng khó khån nh¤t là cuµc
cách mÕng giäi phóng tß tß·ng
ra khöi ràng buµc ngoÕi gi¾i cûng
nhß nhæng ô nhim nµi tâm, vì tß
tß·ng ðòi höi nhi«u thØ thách
cam go qua các giai ðoÕn hu¤n luy®n và
ph¤n ð¤u ð¬ tìm tñ do. Cho ðªn
khi tß tß·ng ðßþc hoàn toàn
tñ chü không l® thuµc vào mµt
s· tri chß¾ng, mµt phi«n não chß¾ng
nào, ðó chính là Chánh Tß
Duy v§y.
(hi®u ðính 06/1999)
.
[Index][00]
[01] [02][03][04][05][06][07][08][09][10][11][12][13][14][15][16][17][18][19][20][21][22]
.