"Con Ð߶ng HÕnh Phúc", Viên Minh & Tr¥n Minh Tài 
Nhß Lai Thi«n Vi®n, San Jose, Hoa KÏ (1993) 
 

Thu thúc løc cån

Khi m¡t ta nhìn mµt v§t ta s¨ nh§n biªt v§t ðó to hay nhö, màu xanh hay vàng, ðö, tím v.v. M¡t nhìn th¤y v§t thì tâm xao ðµng và trí tß tß·ng v« v§t ðó ngay. Khi nhìn mµt v§t ta nh§n biªt ðßþc màu s¡c, ðµ l¾n và tính ch¤t cüa nó. Nhß khi nhìn là ta biªt là nóng, là màu ðö, là ð¬ n¤u ån... nhìn dòng nß¾c chäy, nhìn ly nß¾c, ta biªt ðßþc tính ch¤t uy¬n chuy¬n cüa nß¾c. 

Xa h½n næa, l¡m khi m¡t ta không nhìn th¤y v§t, nhßng tâm ta nghî ðªn. Tâm ta nhìn th¤y, thì trí ta cûng liên tß·ng ðªn tính ch¤t, ðµ l¾n, màu s¡c cüa v§t, cüa sñ ki®n mà ta ðang nghî. Không nhìn th¤y v§t, óc ta có th¬ tß·ng tßþng ðßþc hay hình dung ðßþc v§t ¤y nh¶ hoài ni®m. 

Khi giác quan b¸ kích thích b·i mµt ð¯i tßþng ngoÕi gi¾i, mµt v§t hay mµt hi®n tßþng, m²i ng߶i có mµt nh§n xét, phán ðoán hay liên tß·ng khác nhau. Nhß khi tai nghe mµt âm thanh, dù có th¤y v§t hay không, ta vçn ðoán ðßþc mµt cách tß½ng ð¯i v§t phát ra âm thanh ðó. ChÆng hÕn khi nghe tiªng chuông, ta liên tß·ng ðªn mµt cái chuông, mµt cái dùi chuông ðang ðßa lên ðánh, mµt cánh tay c¥m dùi chuông, mµt ng߶i ðang ðánh chuông, r°i cái chuông ðßþc treo lên mµt giá g²,bên góc chùa hay tÕi gác chuông. Nhßng tùy theo m²i ng߶i, khi tâm tiªp nh§n ð¯i tßþng, phän Ñng tâm lý không hoàn toàn gi¯ng nhau. 

Nhìn mµt ng߶i ðang ng°i yên l£ng, m¡t ðåm ðåm hß¾ng v« mµt phía, ta không ðoán ðßþc ng߶i ¤y ðang nghî gì, h÷ ðang m½ mµng hay ðang tß tß·ng. Có th¬ ð¥u óc h÷ ðang chÑa ch¤t nhæng hình änh, vøt biªn, vøt hi®n, xªp ð£t phÑc tÕp, nhi«u lúc chï là äo tß·ng, nhß nhìn th¤y ng߶i chªt tr· v«, th¤y mình có cánh bay b±ng lên trên không. 

Trên thñc tª, nhæng hình änh hi®n lên trên "màn bÕc tâm gi¾i" ðßþc xªp ð£t theo thÑ tñ trß¾c sau, hình änh sau kª tiªp hình änh trß¾c và th߶ng sñ ki®n trß¾c tÕo ði«u ki®n cho nhæng sñ ki®n kª tiªp ð¬ din biªn, tiªp n¯i liên tøc tÕo thành giòng hi®n tßþng tâm gi¾i. Nhß lúc ta ðang nghî ðªn mµt công vi®c s¡p làm, ta s¨ hoÕch ð¸nh nhæng gì ta s¨ làm trß¾c, nhæng gì ta s¨ làm sau, nhæng tr· ngÕi, nhæng khó khån khi g£p phäi, bi®n pháp giäi quyªt ð¬ ði ðªn thành công ... 

Chï trong mµt phút, mµt giây, mµt ði¬m nhö cüa th¶i gian, tß tß·ng ðã tÕo nên, ðã hüy di®t ðßþc biªt bao hình änh. Theo Abhidhamma (Vi Di®u Pháp) thì t¯c ðµ cüa tß tß·ng 16 l¥n nhanh h½n t¯c ðµ biªn ð±i cüa v§t ch¤t. Khi m¡t th¤y mµt v§t th¬, tai nghe mµt tiªng ðµng, mûi ngØi mµt mùi hß½ng, lßÞi nªm mµt v¸... thân tiªp nh§n mµt v§t, thì biªt bao nhiêu hình änh, bao nhiêu cäm xúc s¨ xäy ðªn, s¨ hi®n ra. Nhi«u khi cä mµt chu²i dài th¶i gian hi®n ra trong nháy m¡t. Mµt loÕt sñ ki®n liên tøc và phÑc tÕp ð¥y màu s¡c linh ðµng chï thu g÷n trong mµt tích t¡c, trong mµt cái nhìn, mµt sñ tiªp xúc nh© nhàng mau chóng. 

Khi løc cån tiªp xúc v¾i løc tr¥n, tÑc là khi: M¡t th¤y s¡c, tai nghe tiªng, mûi ngØi mùi, lßÞi nªm v¸, thân ðøng chÕm và ý suy nghî; thì tâm ta ðã phän Ñng v¾i nhæng cäm xúc, th߶ng g÷i là phän Ñng tâm lý nhß: gi§n h¶n, thß½ng mªn, ghét bö. T¤t cä nhæng cäm xúc ðó s¨ dçn chúng sanh ðªn cänh gi¾i thích Ñng. B·i v§y, Thu Thúc Løc Cån là mµt trong "TÑ Thanh T¸nh Gi¾i" mà v¸ TÏ Khßu phäi vâng giæ. Thu Thúc · ðây không có nghîa là nh¡m m¡t, b¸t tai, ng°i mµt ch² không tiªp xúc v¾i ai, nhßng ð×ng ð¬ ngoÕi cänh chi ph¯i mình, ð×ng quá quyªn luyªn và say mê løc tr¥n. 

Pháp thu thúc bao g°m cä hai cái nhìn, cái nhìn phân tích và cái nhìn không phân tích. Lúc nào ta nên nhìn v¾i c£p m¡t phân tích và khi nào nên nhìn b¢ng c£p m¡t dØng dßng? 

ÐÑc Ph§t chú tr÷ng nh¤t cái tâm chúng sanh. ð¸a ngøc hay thiên ðàng, tr¥m luân hay giäi thoát ð«u do · tâm. Nhßng cái gì khiªn cho tâm xao ðµng? Chính løc cån tiªp xúc v¾i løc tr¥n, khiªn cho ngû uçn: S¡c, Th÷, Tß·ng, Hành,ThÑc có cö phát hi®n. Khi m¡t th¤y s¡c, tai nghe tiªng, mûi ngØi mùi, lßÞi nªm v¸, thân tiªp xúc, tâm nghî ðªn ði«u gì thì li«n lúc ¤y ngû uçn cûng ch¤m dÑt ngay. Tâm tña vào løc cån ð¬ nh§n biªt løc tr¥n và phát hi®n qua ngû uçn, mà ngû uçn v×a hi®n lên lÕi v×a biªn m¤t ngay, do ðó tâm không lúc nào ðÑng yên. Tâm con ng߶i chÆng khác nào gi¯ng khï, gi¯ng vßþn, ý con ng߶i nhß con ngña không cß½ng, lúc nào cûng máy ðµng, không lúc nào ðÑng yên (tâm viên ý mã) m£c dàu chï ðÑng yên trong ch¯c lát. CÑ m²i phút giây biªt bao nhiêu tß tß·ng hi®n lên và biªt bao nhiêu tß tß·ng b¸ hüy di®t. 

Tham, Sân, Si tiêu bi¬u cho ba cäm xúc b¤t thi®n cüa con ng߶i cûng phát sanh t× sáu cån, chÆng hÕn khi m¡t nhìn th¤y mµt hình s¡c nªu có sñ ßa thích s¨ phát sinh tâm tham, nªu không v×a lòng s¨ phát sanh tâm sân, và khi không biªt ðßþc bän ch¤t hay thñc tß¾ng cüa hình s¡c ta s¨ phát sanh tâm si. B·i v§y, khi nhìn mµt v§t, nghe mµt âm thanh ta nên thu nh§n b¢ng mµt cái nhìn bình thän, khách quan và sáng su¯t gi¯ng nhß t¤m gß½ng trong sáng phän änh mµt cách trung thñc mà không b¸ ð¯i tßþng lôi cu¯n. S· dî ÐÑc Ph§t dÕy chß v¸ TÏ Khßu không nên tiªp nh§n ð¯i tßþng v¾i mµt phán ðoán chü quan tùy tình cäm là ð¬ cho tâm các v¸ ¤y không kh·i theo các v÷ng ni®m Tham, Sân, Si, MÕn v.v. 

Nhßng bên cÕnh cái nhìn t±ng quát ta hãy nhìn b¢ng mµt tia nhìn sâu xa h½n, tia nhìn phân tích v¾i tâm không xao ðµng. V« phß½ng di®n ð¯i tßþng, phäi biªt r¢ng m÷i v§t th¬ sinh ra ð«u ch¤t chÑa mµt m¥m hüy di®t. V« phß½ng di®n chü th¬, khi løc cån tiªp xúc v¾i løc tr¥n, hãy phân tích các phän Ñng tâm lý cüa mình ð¬ tìm hi¬u ðâu là tµi ðâu là phß¾c. Hãy luôn luôn quán tß·ng và nh§n thÑc r¢ng tµi phß¾c phát sanh do sñ tiªp xúc giæa løc cån và løc tr¥n ð¬ thu thúc løc cån cho thanh t¸nh. Nhßng làm thª nào ð¬ ngån ng×a løc cån say ð¡m, quyªn luyªn v¾i løc tr¥n? 

1- Phäi tinh t¤n thñc hành nhæng pháp lành,lánh xa ác pháp b¢ng cách tinh t¤n: 

a) Ác v¸ sanh, sØ b¤t sanh (Samvara padhàna): tinh t¤n ngån ng×a nhæng tµi l²i chßa có ð×ng cho phát sanh.
b) Ác dî sanh, sØ tr× ðoÕn (Pahàna padhàna): tinh t¤n dÑt bö nhæng tµi l²i ðã có.
c) Thi®n v¸ sanh, sØ phát sanh (Bhàvanà padhàna): c¯ g¡ng thñc hi®n nhæng vi®c thi®n chßa có.
d) Thi®n dî sanh, sØ tång trß·ng (Anurakkhana padhàna ): c¯ g¡ng làm nhæng vi®c thi®n ðã có.  2- Không tham ån, không mê ngü, không nói nhi«u. ÐÑc Ph§t th߶ng dÕy các hàng TÏ Khßu nên tiªt ðµ trong vi®c ¦m thñc, phi th¶i b¤t thñc (không dùng v§t thñc quá ng÷). Ь cho tâm thanh t¸nh, b¾t tham ái, m²i ngày chï nên ngü b¯n tiªng, thay thª vào nhæng gi¶ bö ngü b¢ng nhæng gi¶ t÷a thi«n. Không nói nhi«u, l¶i nói c¥n có ðü các yªu t¯: l¶i nói phäi thành th§t, l¶i nói phäi êm d¸u, l¶i nói phäi có ích, l¶i nói hþp th¶i, l¶i nói phäi t× bi. 

3- Thu thúc m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân và tâm. 

4-Trong m÷i cØ ðµng ði, ðÑng, n¢m, ng°i ð«u phäi ch§m chÕp khoan thai. 

5- M÷i cØ ðµng ð«u phäi tinh t¤n, tâm ni®m và giác tïnh, tÑc là phäi có trí nh¾ trong m÷i cØ ðµng. Cäm xúc, tri giác, ý thÑc v.v... phát sanh t× trong tâm cüa m²i ng߶i, nhi«u khi sñ suy nghî, sñ nh§n biªt phát xu¤t t× nåm cån ð¥u tiên tÑc là m¡t, tai, mûi, lßßÞi và thân th¬ nhßng l¡m lúc nó phát kh·i trong tâm nhß khi h°i tß·ng, khi mö mµng, khi tß tß·ng,khi liên tß·ng ... Lúc ta suy nghî mµt ði«u gì thì nhi«u khi kh·i ði¬m cüa sñ suy nghî do nhãn, nhî, tÖ, thi®t, thân, nhßng th¶i gian sau, nó thuµc v« ý thÑc... M÷i hành ðµng tµi l²i ph¥n nhi«u phát sanh sau nhæng th¶i gian suy tính; b·i v§y ÐÑc Ph§t dÕy chúng ta, khi có mµt tß tß·ng b¤t thi®n phát kh·i trong tâm phäi tìm cách ðánh ðu±i nó ði. 

Tâm th߶ng hay rung ðµng, khó giæ cho ðßþc yên t¸nh, nó có tính ch¤t hay suy tß·ng mông lung, thâu nh§n ð¯i tßþng ßa thích hay trái ý ngh¸ch lòng ... B·i v§y tâm hay chìu theo cänh tr¥n, khó mà giæ cho nó ðßþc v¡ng l£ng, tâm không ch¸u dß¾i quy«n s· hæu cüa ng߶i thiªu trí nh¾. ÐÑc Ph§t dÕy r¢ng: "Này các th¥y tÏ khßu, tâm mà ng߶i chßa ðßþc hu¤n luy®n, chßa ðßþc chª ngñ h¢ng ði ðªn n½i tai hÕi, và tâm cüa ng߶i h¢ng ðßþc dÕy d², cai tr¸, gìn giæ r°i s¨ h¢ng ði ðªn n½i lþi ích cao cä." B·i v§y thu thúc løc cån không ði¬m nào quan tr÷ng b¢ng thu thúc ý. TÑc là làm thª nào ði«u ngñ cái tâm ð×ng cho phi«n não phát sanh. ÐÑc Ph§t dÕy: "Ng߶i tri thÑc nên giæ tâm", có nghîa là phäi ngån ðón tâm, không cho nó nghî ðªn ð«u ác, ðó là các tùy phi«n não g°m 16 ði«u: 

1) Tham lam, lobhà
2) Sân h§n, dosa
3) Gi§n, Kodha
4) Oan trái ,Upanàha
5) Quên ½n, Makkha
6) Ðem sánh mình v¾i b§c cao, Palàsa
7) Ganh t¸, Issà
8) Bön xën, Maccharya
9) Gi¤u l²i, Màyà
10) Khoe mình, Sàtheyya
11) CÑng ð¥u, Thambha
12) ¿½ng ngÕnh, Sàrambha
13) Ngã mÕn, Màna
14) Khinh ng߶i h½n mình, Timàna 
15) Trøy lÕc (ý nói say mê ngû tr¥n), Masa
16) D¬ duôi, Pamàda Khi chúng ta ngån ch£n ðßþc các tùy phi«n não ðó phát sanh b¢ng cách thu thúc l§u cån là chúng ta ðÕt ðßþc ph¥n l¾n pháp thu thúc. 

Tóm lÕi, phäi ngån ng×a tâm xao ðµng khi løc cån tiªp xúc v¾i løc tr¥n, tÑc là phäi dùng tia nhìn phân tích ð¬ th¤y rõ ðâu là tµi, ðâu là phß¾c, ð°ng th¶i phäi dùng tia nhìn phi phân tích ð¬ khöi quyªn luyªn, say mê løc tr¥n, nói mµt cách khác ð¬ khöi ð¡m chìm trong vòng tài, tình, danh, lþi. 

Chúng ta hãy b¡t chß¾c Ngài Møc Ki«n Liên và Xá Lþi Ph¤t. Hai Ngài ðã dùng tia nhìn phân tích trong khi ði xem hát tu°ng và nh¶ ðó sau này hai Ngài tr· thành hai v¸ ðÕi ð® tØ cüa ÐÑc Ph§t. Lúc Ngài Xá Lþi Ph¤t và Ngài Møc Ki«n Liên chßa xu¤t gia là ðôi bÕn r¤t thân v¾i nhau. Mµt hôm hai ng߶i rü nhau ði xem hát (mµt loÕi hát gi¯ng hát bµ hay cäi lß½ng · Vi®t Nam ngày nay). Hai v¸ ¤y th¤y din viên bôi m£t, v¨ mày, kë làm vua, ng߶i làm quan, kë làm ng߶i cao sang, kë làm ng߶i hèn hÕ, lúc chßa ðóng tu°ng là anh em bÕn bè, khi ðóng tu°ng là vþ ch°ng, là vua chúa, là quan quân ... Nhìn cänh ðó hai Ngài nghî ðªn cänh s¯ng cüa con ng߶i chÆng khác chi mµt tu°ng hát. Suy rµng h½n chúng sanh biªn t× l¯t này sang l¯t khác, lúc sanh thành thú v§t, lúc biªn thành côn trùng, khi thành chß thiên, thành ng߶i, lúc sa vào ngÕ quÖ, ð¸a ngøc chÆng khác gì ng߶i ðóng tu°ng m²i ngày thêm mµt vai tu°ng m¾i. Quán tß·ng nhß thª hai Ngài vô cùng chán nän và quyªt ði tìm th¥y h÷c ðÕo ð¬ thoát ra ngoài vòng sanh tØ luân h°i. 

(hi®u ðính 06/99)

.
[Index][00] [01] [02][03][04][05][06][07][08][09][10][11][12][13][14][15][16][17][18][19][20][21][22]
.