Trí tu® là ði«u
ki®n t¯i h§u ð¬ th¤u tri®t chân
lý. Trong tam h÷c (Gi¾i, иnh, Hu®),
Gi¾i và иnh chï có møc ðích
m· ð߶ng cho sñ rèn luy®n trí
hu®. Nªu Gi¾i (Sìla) làm thanh t¸nh
thân và kh¦u, иnh (Sàmàdhi)
khä dî giúp tâm an trø, thanh t¸nh
và chân chính thì Hu® (Pannà)
phát huy ph¥n tâm linh quan tr÷ng nh¤t cüa
con ng߶i là trí nång, ð¬ ðÕt
ðªn cÑu cánh giäi thoát.
Hành giä dù có hÕnh
nguy®n B° Tát, Thanh Vån hay еc Giác
ð«u c¥n phäi luôn luôn tinh t¤n dùi
mài gß½m Trí Hu® ð¬ c¡t ðÑt
t§n g¯c r nhæng v÷ng th¤p, phi«n não
hay nhæng ô nhim nµi tÕi dß¾i m÷i
hình thÑc, ng¤m ng¥m hay bµc phát
mãnh li®t, ðang chi ph¯i ð¶i s¯ng cüa
h÷. Trí hu® còn là mµt trong 10 pháp
Ba La M§t (Paramì) tÑc là Th§p ðµ
mà mµt v¸ B° Tát mu¯n tr· thành
b§c Chánh ðÆng Chánh Giác phäi
chuyên trì b¤t th¯i chuy¬n. Chính ÐÑc
Ph§t T± Thích Ca Mâu Ni, lúc còn
là mµt v¸ B° Tát, ðã l¤y
trí hu® làm chính hÕnh khi thñc
hành Pháp Th§p ðµ.
Trß¾c khi nói ðªn
ba nguyên nhân phát sanh trí hu®, chúng
ta thØ bàn qua nghîa cüa danh t× trí
hu® là gì. Trong PhÕn ngæ có r¤t
nhi«u danh t× ðßþc d¸ch là trí
hu®, nhßng nghîa cüa chúng có ít
nhi«u sai khác nhß Pannà, Nàna, Vibhamiga,
Patisambhida, Bodhi...
Pannà là bi®n tß¾ng
trí: trí hu® phân bi®t ðßþc
chân tß¾ng vô th߶ng, kh± não,
vô ngã cüa hi®n tßþng gi¾i.
Patisambhida là minh giäi
trí: trí hu® phân tích và bi®n
giäi các pháp mµt cách minh bÕch.
Nàna là phá tß¾ng
trí: trí hu® trñc nh§n chân lý,
phá ch¤p tß¾ng cüa vÕn hæu.
Phá tß¾ng trí chính là trí
hu® cüa Chß Ph§t và chß B° Tát
b¤t th¯i.
Bodhi ng߶i ta th߶ng
quen g÷i là B° Ы tÑc trí
giác ngµ, trí cüa b§c huy«n thông
ðÕo lý, dÑt tr× phi«n não,
v÷ng ch¤p.
Tuy ðßþc d¸ch t× nhi«u
danh t× PhÕn ngæ có nghîa sai khác
nhßng tñu trung trí hu® có nhi®m vø
t¯i h§u và t¤t yªu là di®t t§n
vô minh ð¬ nh§n chân ðßþc lý
nhân quä, lu§t thành trø d¸ di®t
và nh¤t là th¤y rõ ðßþc
ba chân tß¾ng cüa vÕn hæu là
vô th߶ng, kh± não và vô ngã.
Vì trí hu® ðã ðóng
vai trí quan tr÷ng nhß thª trong lý tß·ng
giäi phóng con ng߶i ra khöi v÷ng ch¤p,
nên ch¡c hÆn ÐÑc Ph§t phäi chï
dÕy cho chúng sanh phß½ng pháp rèn
luy®n trí hu®. Th§t v§y, chính Ngài
ðã chï cho chúng ta ba nguyên nhân phát
sanh trí hu®:
1- Nghe nhi«u h÷c
rµng: Mµt trong m߶i ði«u ðem
lÕi lþi ích cho sñ giäi thoát mà
ÐÑc Ph§t ðã dÕy là Bahussutà
tÑc ða vån. Ða vån · ðây
ám chï nghe nhi«u Chánh Pháp.
Theo kinh ði¬n ð¬ lÕi,
trong su¯t 45 nåm ho¢ng dß½ng Giáo
Pháp cüa ÐÑc Ph§t, có r¤t nhi«u
ng߶i ð¡c quä thánh hay ngµ ðßþc
chân lý khi nghe Ngài thuyªt Pháp. Không
nhæng thª, ngay cä hàng Thanh Vån, ð®
tØ Ph§t trong khi thuyªt Pháp cûng ðã
ðµ ðßþc r¤t nhi«u ng߶i
nh§p vào dòng Thánh. Nhß ðÕo
sî Sàriputta chï nghe mµt câu k® ngôn
do ÐÕi ÐÑc Assaji thuyªt ðã trñc
nh§n ðßþc lý nhân quä và
chÑng ngµ ðÕo quä Tu ðà H߶n.
Và chính sau khi Ngài Sàriputta ðßþc
ÐÑc Ph§t cho xu¤t gia vào hàng Tång
Læ, mµt hôm Ngài lãnh sÑ mÕng
ði giáo hu¤n nhóm TÏ Khßu chia r¨
Tång theo Ы Bà ÐÕt Ða. Khi Ngài
giäng ðÕo lý xong t¤t cä các
v¸ tÏ khßu ¤y ð«u ð¡c quä
A La Hán.
Tuy Sutà nguyên nghîa là
nghe và ðßþc ð£c bi®t dùng
trong nghîa nghe Chánh Pháp nhßng ta có
th¬ suy ra r¢ng t¤t cä nhæng kinh nghi®m
h÷c höi ðßþc b¢ng cách biªt
sØ døng giác quan nghîa là biªt
nh§n xét tinh tª khi m¡t ta nhìn th¤y
s¡c, tai ta nghe âm thanh, lßÞi ta nªm v¸;
nói mµt cách khác khi cån tiªp xúc
v¾i tr¥n ð«u có th¬ giúp ta nh§n
thÑc ðßþc thñc tß¾ng cüa
hi®n tßþng gi¾i.
Ngày n÷, có mµt v¸
TÏ khßu ni tên là Pàtàcàrà
ðªn rà chân n½i mµt dòng sông.
Ðang khi bß¾c lên b¶, th¤y nhæng
gi÷t nß¾c t× bàn chân mình
nhö xu¯ng theo dòng nß¾c trôi ði
và tan biªn m¤t, cÑ nhß thª v¸
¤y chú ghi nh§n sñ biªn ð±i không
ng×ng cüa hi®n tßþng và b²ng trñc
nh§n ðßþc lý vô th߶ng.
Trong kinh ði¬n cûng có ghi
chép nhi«u tr߶ng hþp khác tß½ng
tñ. Mµt hành giä có th¬ nghe mµt
tiªng chim hót, th¤y mµt chiªc lá
r½i, mµt ng÷n ðèn phñt t¡t,
hay nhìn nhæng bong bóng nß¾c vÞ
tan trên m£t h° mà liu ngµ ðßþc
chân lý.
T¤t cä nhæng hi®n tßþng
nµi tâm hay ngoÕi gi¾i,nhß dòng
nß¾c trôi chäy, mµt trÕng thái
tâm linh sinh lên r°i hüy di®t ð«u là
nhæng bài h÷c quí giá cho nhæng
ai biªt chåm chú nhìn, biªt l¡ng tai
nghe.
Trí hu® phát sinh do nghe, th¤y,
h÷c höi, nh§n xét nhß thª g÷i
là Sutà mayà pannà tÑc vån
hu®.
Có ng߶i cho r¢ng nªu
chï nghe nhi«u mà không suy lu§n ð¬
phân bi®t chân giä và không thñc
hành theo chân lý thì cûng b¢ng không.
TÖ nhß ÐÕi ÐÑc Ananda, th¸ giä
cüa ÐÑc Ph§t, là ng߶i nghe nhi«u
h÷c rµng mà không ð¡c ðÕo
quä gì. V¤n nÕn ðó r¤t ðúng,
tuy nhiên chúng ta phäi nhìn nh§n r¢ng
có ða vån quäng kiªn m¾i có th¬
m· rµng t¥m hi¬u biªt cüa mình. S·
dî ÐÕi ÐÑc Ananda không ð¡c
ðÕo quä khi Ph§t còn tÕi thª, là
vì chßa hành ðúng theo nhæng gì
Ngài ðã h÷c höi ðßþc. Nhßng
chính nh¶ kiªn thÑc uyên bác ðó
v« sau Ngài ðã chÑng ngµ con ð߶ng
giäi thoát và h¥u hªt các kinh tÕng
ð¬ lÕi ngày nay do chính ÐÕi ÐÑc
Ananda tøng thu§t. Nhß thª Ngài ðã
ðem ða vån cüa mình ðóng góp
không ít vào vi®c duy trì và phát
huy n«n vån h÷c Ph§t giáo cho nhæng
thª h® h§u lai chúng ta.
2- Suy tß:
Vì vån hu® chßa ðßþc hoàn
häo, nên ÐÑc Ph§t dÕy phß½ng
pháp rèn luy®n trí hu® thÑ hai s¡c
bén h½n, hi®u quä h½n là Tß
Duy hay Quán Xét v« nhæng ði«u mình
ðã thâu th§p ðßþc b¢ng vån
hu®.
Nhæng gì ta nghe, th¤y, h÷c
höi ðßþc chï là kiªn thÑc
vay mßþn. Mu¯n tiêu hóa chúng ð¬
tr· thành kiªn thÑc cüa chính mình
thì phäi tinh luy®n qua nhi«u giai ðoÕn
suy tß và phán ðoán, nghîa là
phäi phân tích, t±ng hþp, loÕi suy
hay tÖ giäo ð¬ tìm ra chân giä.
Trong bµ kinh Anguttara Nìkàya
(Tång Chi) ÐÑc Ph§t có dÕy:
"Không nên m£c nhiên
ch¤p nh§n mµt ði«u nào chï vì
t§p tøc c± truy«n trao ðªn tay ta, hay
chï vì ði«u ¤y ðã ðßþc
ghi chép trong kinh ði¬n nào, cûng không
ch¤p nh§n chï vì ng߶i th¯t ra
câu ¤y trông có v¨ hi«n nhân
khä kính, khä ái. Này ng߶i xÑ
Kalama, khi nào các ng߶i tñ mình
suy xét ð¡n ðo ð¬ biªt r¢ng nhæng
ði«u này hþp v¾i ÐÕo ÐÑc...
nhæng ði«u này ðem lÕi an vui hÕnh
phúc; ch×ng ¤y các ng߶i hãy
ch¤p nh§n và hành ðúng theo nhß
v§y".
Nhßng có phäi m÷i tß
duy ð«u ðem lÕi trí hu® hay không?
ÐÑc Ph§t dÕy: có hai loÕi tß
duy, Chánh Tß Duy (Sammàsankappa) giúp tâm
thanh t¸nh, sáng su¯t thì trái lÕi
Tà Tß Duy, (Micchàsankappa) làm cho tâm
ô nhim, lu m¶.
V§y mu¯n phát tri¬n trí
hu® trß¾c hªt ta phäi tránh nhæng
tà tß duy nhß suy nghî v« døc lÕc,
suy nghî v« thù oán, suy nghî v«
nhæng phß½ng kª ám hÕi ng߶i
khác và th߶ng xuyên chiêm nghi®m
ba chân tß¾ng vô th߶ng, kh±
não, vô ngã cüa hæu vi pháp.
ÐÕi ÐÑc Cùlapanthaka
là mµt ng߶i ít h÷c, Ngài
c¯ g¡ng h÷c mµt câu k® ngôn chï
có b¯n hàng trong b¯n tháng vçn chßa
thuµc. V¸ sß huynh cüa Ngài th¤y v§y
khuyên Ngài nên hoàn tøc nhßng Ngài
quá quyªn luyªn ð¶i s¯ng ðÕo
hÕnh không nÞ t× bö. ÐÑc Ph§t
th¤y ðÕo tâm cüa Ngài quá dõng
mãnh nên ðªn ðßa cho Ngài mµt
chiªc khån tay màu tr¡ng, dÕy m²i bu±i
sáng c¥m khån ðßa ra trß¾c m£t
tr¶i. Ngài làm y nhß l¶i dÕy cüa
ÐÑc Ph§t, chÆng bao lâu chiªc khån
b¸ bøi và m° hôi bám vào tr·
nên d½ b¦n và ¯ màu. Th¤y
sñ ki®n ðó, Ngài suy gçm v« tánh
cách vô th߶ng cüa ð¶i s¯ng,
trñc nh§n ðßþc chân lý và
ð¡c quä A La Hán.
Trí hu® phát sanh do suy xét
chân tß¾ng cüa vÕn hæu g÷i
là Tß Hu® (Cintà mayà pannà).
3- Tham Thi«n:
Cu¯i cùng, mµt phß½ng pháp rèn
luy®n trí hu® ðßþc ÐÑc Ph§t
khen ngþi và khích l® hàng ð® tØ
Ñng døng tri®t ð¬ là tu hu®
(Bhàvanà mayà pannà).
PhÕn ngæ Bhàvanà có
nghîa là d§p t¡t vô minh và ái
døc b¢ng phß½ng pháp tu thi«n ð¸nh.
Ta có th¬ d¸ch t× ngæ Bhàvanà
mayà pannà mµt cách chính xác
là: ð¸nh nång sinh hu®.
Gi¯ng nhß mµt ly nß¾c
ðøc ðßþc giæ yên, khi bao nhiêu
c£n bã ðã l¡ng ð÷ng thì
nß¾c s¨ tr· nên trong su¯t. Cûng
v§y nªu ðßþc giæ an trú trong thi«n
ð¸nh thì tâm s¨ tr· nên trong sÕch,
sáng su¯t và nh¶ ðó trí hu®
phát sinh. Tu hu® vì thª ðßþc xem
là phß½ng ti®n væng ch¡c nh¤t
giúp hành giä ðÕt ðªn cÑu
cánh giäi thoát.
Mµt ng߶i th߶ng ðßþc
nghe tiªng mµt thÑ trà ngon và ðã
t×ng h÷c lý thuyªt v« cách pha trà
¤y nhß thª nào, nhßng nªu tñ
mình chßa pha l¤y và u¯ng qua mµt
làn thì cûng không thß·ng thÑc
ðßþc hß½ng v¸ cüa món trà
quí này.
Trong kinh Dhammapada (Pháp Cú)
ÐÑc Ph§t dÕy:
"D¥u thông su¯t kinh lu§t
mà không hành trì, cûng chï nhß
kë møc ð°ng ðªm bò cho kë khác.
Ng߶i ¤y không hß·ng ðßþc
hß½ng v¸ giäi thoát. Trái lÕi
dù thuµc ít kinh lu§t nhßng c¯ g¡ng
hành trì, t× bö Tham, Sân, Si hi¬u biªt
chân chính, tâm tñ tÕi, không v÷ng
ch¤p. Ng߶i ¤y ¡t hß·ng ðßþc
hß½ng v¸ giäi thoát...". (Dhammapda 19,
20)
Thu· n÷ có hai v¸ TÏ
khßu cùng xu¤t gia trong Giáo Pháp cüa
ÐÑc Ph§t. Mµt v¸ h÷c nhi«u hi¬u
rµng, thông su¯t Giáo Pháp nhßng chßa
ð¡c ðÕo. Còn v¸ kia tuy h÷c ít
nhßng chuyên c¥n tu ni®m, không bao lâu
ð¡c quä A La Hán. Mµt hôm trong bu±i
thäo lu§n ðÕo trß¾c m£t ÐÑc
Ph§t, v¸ phàm Tång nêu lên nhi«u
v¤n nÕn khúc m¡c ð¬ khoe khoang tài
bác h÷c cüa mình. ÐÑc Ph§t th¤y
v§y li«n ð£t ra nhi«u câu höi khác
v« sñ thñc chÑng ðÕo giäi thoát.
Höi ðªn ðâu v¸ A La Hán trä l¶i
ðªn ðó do kinh nghi®m bän thân cüa
mình; trái lÕi v¸ phàm Tång không
th¬ trä l¶i ðßþc, vì tñ mình
chßa giác ngµ. Câu chuy®n trên chÑng
tö r¢ng Tu hu® quan tr÷ng và siêu vi®t
h½n Tß hu® và Vån hu®.
Nói tóm lÕi, vì t¥m
quan tr÷ng cüa trí hu® trong vai trí ðßa
ta giäi thoát ra khöi vòng sanh tØ luân
h°i và th¬ nh§p chân lý; nên ng߶i
Ph§t tØ phäi luôn luôn c¯ g¡ng
rèn luy®n trí hu® cüa mình b¢ng
cä ba phß½ng pháp Vån, Tß, và
Tu.
(Hi®u ðính 06/99)
.
[Index][00]
[01] [02][03][04][05][06][07][08][09][10][11][12][13][14][15][16][17][18][19][20][21][22]
.