"Con Ð߶ng HÕnh Phúc", Viên Minh & Tr¥n Minh Tài 
Nhß Lai Thi«n Vi®n, San Jose, Hoa KÏ (1993) 
 

Con ð߶ng giäi thoát

So v¾i vô s¯ chúng sanh s¯ng trên thª gian thì nhân loÕi chï là mµt ph¥n r¤t nhö, cho nên ðßþc sanh làm ng߶i hÆn không phäi d. Nhßng duy trì ðßþc kiªp ng߶i mµt cách toàn v©n lÕi còn khó h½n vì phäi ch¸u b¸nh, lão, tØ, lo âu, phi«n muµn, kh± ðau, th¤t v÷ng... Nhi«u ng߶i m¾i sinh ra ðã chªt, b¤t hÕnh h½n, l¡m kë phäi ch¸u kéo lê mµt cuµc s¯ng bi thäm vì t§t nguy«n hay nghèo ðói. Tuy thª trong nhæng ng߶i còn lÕi không phäi ai cûng xÑng ðáng làm mµt con ng߶i th§t sñ. H÷ s¯ng dã man, ðµc ác, trøy lÕc, ích kÖ và si mê không khác gì c¥m thú. Chính ÐÑc Kh±ng TØ phäi than r¢ng: "Vi nhân nan". 

Vì thª ðã ðßþc sinh ra làm ng߶i, ðã duy trì ðßþc kiªp ng߶i mµt cách toàn v©n, c¥n phäi s¯ng mµt ð¶i s¯ng thª nào cho có ý nghîa, hþp ðÕo ðÑc và tiªn hóa, cäi thi®n cho thành ng߶i hi«n nhân quân tØ. Song trên thª gian có cä hàng tråm hàng ngàn triªt lý, tôn giáo nói là ð¬ cäi thi®n con ng߶i mà kÏ th§t chï ðßþc mµt vài giáo lý khä dî ðáng g÷i là chánh ðÕo; còn ða s¯ là mê tín d¸ ðoan ho£c dçn d¡t con ng߶i ði sâu vào døc v÷ng ðen t¯i. Mµt chÑng minh cø th¬ là ngày nay mµt vài thÑ triªt lý ðang ðßa thanh niên vào con ð߶ng trøy lÕc, sa ð÷a, trong khi nhi«u tôn giáo ðã làm cho mµt s¯ khá ðông trong thª h® cû nô l® cúng tª, khiªp sþ quÖ th¥n và không phát huy ðßþc sÑc mÕnh cüa mµt con ng߶i ðích thñc. 

Cái khó cu¯i cùng là ðßþc g£p ÐÑc Ph§t hay các b§c hi«n triªt ra ð¶i, vì ÐÑc Ph§t là mµt v¸ th¥y vî ðÕi, mµt nhà ðÕi cách mÕng phá tan gông cùm nô l® cüa th¥n linh bên ngoài và cüa chính lòng tham lam sân h§n si mê nµi tÕi ð¬ nâng cao con ng߶i lên hàng thánh thi®n. Giáo lý cüa Ngài có mµt møc ðích rõ r®t là "chuy¬n mê khai ngµ, ly kh± ð¡c lÕc". T¤t cä nhæng c¯ g¡ng phi th߶ng cüa Ngài t× khi khß¾c bö ð¶i s¯ng ðª vß½ng tr· thành mµt ðÕo sî kh± hÕnh cho ðªn lúc chiªn th¡ng ma vß½ng và thành b§c Toàn Giác chï nh¢m mµt møc ðích duy nh¤t, tÑc là khai th¸ cho chúng sanh con ð߶ng giäi thoát ra khöi vô minh và ðem lÕi cho h÷ mµt ð¶i s¯ng hÕnh phúc an lÕc. 

Con ng߶i ðang s¯ng trong mµt thª gi¾i ð¥y b¤t công và ðau kh±, gi¯ng nhß · trong mµt khu r×ng ðang b¯c cháy, lÕi còn b¸ các tà giáo, các ngøy thuyªt th×a c½ l×a ðäo ð¬ thü lþi. Dî nhiên trong cänh h²n loÕn ðó ai g£p ðßþc mµt b§c hi«n triªt, mµt v¸ cÑu tinh giàu lòng t× ái v¸ tha sÇn sàng chï ð߶ng dçn l¯i ra khöi khu r×ng là ¤y là mµt ði«u hy hæu. ÐÑc Ph§t quä ðúng là mµt v¸ cÑu tinh toàn thi®n cüa nhân loÕi vì giáo lý cüa Ngài là con ð߶ng thoát kh±. 

V§y chúng ta thØ tìm hi¬u nµi dung giáo lý giäi thoát cüa ÐÑc Ph§t, ð¬ xác nh§n ðâu là con ð߶ng ðích thñc dçn chúng sanh ra khöi sông mê b¬ kh±. 

Khi ðßþc höi "Con ð߶ng nào dçn ðªn Niªt Bàn?", ÐÑc Ph§t trä l¶i "Ðó là Gi¾i, иnh, Hu®". 

Gi¾i không phäi là nhæng ði«u rån mà mµt v¸ giáo chü ð£t ra ð¬ buµc tín ð° tuân phøc mình. Trong Ph§t Giáo, gi¾i theo nghîa tiêu cñc là ð¬ d©p bö nhæng thói quen b¤t thi®n ðã t§p nhim t× trß¾c và ngån ng×a các ði«u ác có th¬ gây nên v« sau; theo nghîa tích cñc là ð¬ phát tri¬n nhæng ði«u lành ðã sÇn có và tÕo thêm các ði«u lành chßa t×ng làm. Gi¾i ví nhß sþi dây cß½ng nh¶ ðó ng߶i hu¤n luy®n ngßÕ dÕy mµt con ngßÕ hoang tr· thành thu¥n thøc. Cûng v§y Gi¾i là ði«u ki®n tiên quyªt ð¬ giæ tâm không v÷ng ðµng, cho nên trong kinh nói: "Gi¾i nång sinh иnh". 

Khi Gi¾i ðã ðßþc hành trì ðÑng ð¡n thì tâm tß½ng ð¯i b¾t xao ðµng và nªu ðßþc giæ trên mµt ð¯i tßþng thi«n ð¸nh thì tâm s¨ ðßþc an t¸nh, thoát khöi døc v÷ng tr· nên trong sáng. An trú trong thi«n ð¸nh tâm s¨ ðßþc nhu thu¥n, minh mçn, kiên c¯ và dõng mãnh. Ðó là nhæng ði«u ki®n t¤t yªu ð¬ phát tri¬n trí tu® ðúng nhß trong kinh ðã dÕy "иnh nång sinh Hu®". Khi tâm ðã ðßþc an t¸nh, sáng su¯t và giác tïnh nh¶ thi«n ð¸nh, Minh Sát tu® (Vipassanà) s¨ phát huy và nh¶ ðó chúng ta có th¬ trñc giác ðßþc chân tß¾ng cüa vÕn hæu: vô th߶ng, kh± não, vô ngã. Ðây là tri kiªn cu¯i cùng ðßa ðªn giäi thoát tri kiªn. 

Con ng߶i là mµt hþp th¬ g°m ngû u¦n: s¡c, th÷, tß·ng, hành, thÑc. Cä nåm yªu t¯ ¤y ð«u ð£t trong tình trÕng biªn ð±i, b¤t an và không có thñc th¬. Nhßng vì b¸ vô minh che l¤p, chúng ta không nhìn th¤y hi®n tßþng gi¾i ðúng v¾i thñc tß¾ng cüa nó. 

ÐÑc Ph§t dÕy: "Dù có Chß Ph§t xu¤t hi®n trên thª gian hay không, chân lý hi¬n nhiên này (vô th߶ng, kh± não, vô ngã) vçn chi ph¯i vÕn hæu. Ðó là chân lý mà Nhß Lai ðã thñc chÑng, giác ngµ và công b¯, giäng dÕy, tuyên thuyªt, minh chÑng, khai th¸ và phân tích khiªn cho ng߶i khác lãnh hµi ðßþc" (Anguttara Nìkàya, Tång Chi). 

ÐÑc Ph§t xu¤t hi®n trên thª gian ð¬ khai th¸ cho chúng sanh con ð߶ng giäi thoát ra khöi vòng luân h°i (Samsàra) Ngài chï dÕy mµt giáo lý duy nh¤t là Kh± và Thoát Kh±. 

Trong cu¯n The Word of the Buddha, ÐÕi ÐÑc Nyanatiloka giäi thích chæ Kh± nhß sau: "Danh t× 'kh±' không phäi chï ð¬ mô tä mµt sñ ðau ð¾n thân xác hay cäm giác khó ch¸u cüa tinh th¥n mà còn bao g°m t¤t cä nhæng gì có th¬ tÕo ra ðau kh± hay gánh ch¸u kh± ðau. Chân lý v« kh± dÕy r¢ng: vì nguyên lý vô th߶ng mà t¤t cä m÷i hình thÑc khoái lÕc dù là thiên ðàng cñc lÕc cûng ð«u b¸ biªn ð±i và hüy di®t, và t¤t cä m÷i hình thÑc hi®n hæu vì v§y ch¡c hÆn phäi mang m¥m m¯ng b¤t mãn, kh± ðau". 

Chính vì ðau kh± nên con ng߶i n² lñc tìm kiªm khoái lÕc mà không biªt r¢ng mình s¨ b¸ khoái lÕc l×a ðäo phän bµi ð¬ r°i càng tìm kiªm khoái lÕc con ng߶i càng th¤t v÷ng và cÑ thª h÷ chìm ð¡m trong b¬ tr¥m luân. Cho nên theo ÐÑc Ph§t ß¾c mu¯n khoái lÕc (ái døc) là nguyên nhân cüa m÷i kh± ðau. 

Trong kinh Samyutta (Tß½ng ¿ng) dÕy r¢ng: "Không th¬ l߶ng ðßþc ðâu là kh·i thüy cüa vòng luân h°i, và t× ðâu chúng sanh b¡t d¥u kiªp s¯ng. Có ði«u ch¡c ch¡n là h÷ ðã b¸ tr¥m luân sinh tØ vì vô minh và ái døc". 

Mµt hôm tÕi xÑ Kitogama, ÐÑc Ph§t ðã dÕy ÐÕi ÐÑc Ananda và tång chúng r¢ng: "Vì không nh§n thÑc ðßþc b¯n chân lý mà các ng߶i và Nhß Lai ðã phiêu dÕt trong vòng luân h°i t× vô lßþng kiªp ðªn nay. Này chß TÏ Khßu, b¯n chân lý ¤y là gì? Ðó chính là Kh±, Nguyên Nhân cüa sñ kh±, Ch¤m DÑt sñ kh± và Con Ð߶ng ðßa ðªn ch¤m dÑt sñ kh±. Nhßng nay, các ng߶i và Nhß Lai ðã thñc chÑng, giác ngµ ðßþc nhæng chân lý ¤y, và vì thª chúng ta ðã ch¤m dÑt vòng luân h°i" (Maha Parinibbàna, ÐÕi Niªt Bàn, Tr߶ng Bµ). 

Cûng trong kinh trên, ÐÑc Ph§t cä quyªt r¢ng b¤t cÑ ai hành trì theo chân lý mà Ngài ðã hành trì và chÑng ngµ thì ch¡c ch¡n s¨ thoát khöi vòng sinh tØ kh± ðau. 

"Nhß Lai ðã tñ l¤y mình làm mµt n½i nß½ng tña cho chính mình. Này chß TÏ Khßu, hãy tinh t¤n, chánh ni®m và trong sÕch. Hãy ngñ tr¸ tâm các ng߶i b¢ng thi«n ð¸nh. Kë nào s¯ng tinh t¤n trong giáo lý này s¨ thoát khöi vòng sinh tØ và ch¤m dÑt kh± ðau". Ðó là nhæng l¶i dÕy cu¯i cùng trß¾c khi ÐÑc T× Phø nh§p di®t, ðã nh¡c lÕi cho chúng ta cÑu cánh t¯i h§u cüa ÐÕo Ph§t là Giäi Thoát. 

ÐÑc Ph§t ðã nêu gß½ng sáng cüa mµt v¸ th¥y kiên trì nhçn nÕi và tinh t¤n. Nhæng l¶i dÕy cüa Ngài gi¯ng nhß ng÷n häi ðång hß¾ng dçn chúng ta, nhæng ng߶i ðang b¸ bão t¯ cu¯n trôi giæa b¬ luân h°i, vào b¶ giäi thoát mµt cách an toàn. 

Chúng sinh hi®n hæu trên thª gian v¾i mµt cån b¸nh nan y là Kh±. Nhßng ÐÑc Ph§t, mµt v¸ lß½ng y, sau khi ch¦n mÕch, tìm ra b®nh trÕng và nguyên nhân cån b¸nh Ngài quä quyªt r¢ng b®nh ¤y có th¬ ði«u tr¸ ðßþc, r°i Ngài chï bày c£n k¨ nhæng phß½ng thu¯c th¥n di®u mà Ngài ðã d¥y công tìm kiªm trong 20 A Tång KÏ, mµt tråm ngàn kiªp và ðã chæa tr¸ cho chính mình mµt cách linh nghi®m. Chï còn có mµt ði«u ki®n là b®nh nhân phäi c¯ g¡ng theo ðúng phß½ng pháp tr¸ li®u ðó ð¬ s¾m thoát khöi cån b¸nh ng£t nghèo. Ngài ân c¥n d£n dò trß¾c khi t× giã cõi ð¶i: "Handa dàni Bhikkhave ànantayàmi vo vaya Dhammo sankhàrà, appamàdena sampàdetha" (Quä th§t v§y, này Chß TÏ Khßu, Nhß Lai nh¡c lÕi là t¤t cä các Pháp hæu vi ð«u không b«n væng, hãy c¯ g¡ng chuyên c¥n). 

Con ð߶ng giäi thoát mà ÐÑc Ph§t ðã thñc chÑng và chï dÕy bao g°m trong TÑ Di®u Ъ: 

-- Chúng sanh trong tam gi¾i s¯ng trong ðau kh±
-- Ðau kh± ¤y gây nên b·i ái døc
-- Ái døc có th¬ t§n di®t b¢ng con ð߶ng Trung ðÕo
-- Con ð߶ng ¤y g°m: TÑ Chánh C¥n, TÑ Ni®m XÑ, TÑ Th¥n Túc, Ngû Cån, Ngû Lñc,Th¤t Giác Chi và Bát Chánh ÐÕo.  TÑ Chánh C¥n là b¯n ði«u Tinh T¤n nh¶ ðó hành giä có th¬ di®t tr× ðßþc ác pháp và phát tri¬n thi®n pháp. TÑ Ni®m XÑ giúp cho hành giä phát tri¬n chánh ni®m và giác tïnh, hai yªu t¯ c¥n thiªt ð¬ th¤y rõ chân tß¾ng vô th߶ng, kh± não, vô ngã cüa vÕn hæu. TÑ Th¥n Túc là b¯n yªu t¯ phát huy nång lñc tinh th¥n, nh¤t là th¥n thông biªn hóa, giúp hành giä tiªn bß¾c mau chóng h½n trên ð߶ng tñ giác ngµ và cÑu ðµ chúng sanh. Ngû Cån là nåm ði«u ki®n c½ bän ð¬ ðÕt ðªn toàn tri di®u giác, th¤u rõ chân lý. Nh¶ phát tri¬n ngû cån mà hành giä có ðßþc ngû lñc tÑc là sÑc mÕnh cüa ðÑc tin, tinh t¤n, chánh ni®m, chánh ð¸nh và trí tu®. Th¤t Giác Chi là bäy ði«u giúp hành giä giác ngµ b° ð« thßþng trí. 

T¤t cä các Pháp trên ð«u ðßþc ðúc kªt mµt l¥n næa trong Bát Chánh ÐÕo, con ð߶ng giäi thoát duy nh¤t ra khöi vòng sanh tØ. Kinh Dhammapada dÕy: "Con ð߶ng cao thßþng nh¤t là Bát Chánh ÐÕo. Chân lý cao thßþng nh¤t là TÑ Di®u ðª ... Ðó là con ð߶ng duy nh¤t, không còn con ð߶ng nào khác dçn ðªn kiªn t¸nh. Hãy ði theo con ð߶ng ¤y, ð¬ s¾m thoát khöi m÷i ðiên ðäo cüa Ma Vß½ng". Ðiên ðäo cüa Ma Vß½ng · ðây là vòng tr¥m luân kh± häi hay phi«n não ái døc mà chï có Bát Chánh ÐÕo m¾i tr× di®t ðßþc. Chúng ta không tìm th¤y con ð߶ng trung ðÕo này trong b¤t cÑ giáo lý cüa mµt tôn giáo nào, ngoÕi tr× ÐÕo Ph§t. ÐÑc Ph§t dÕy ÐÕi ÐÑc Subhadda r¢ng: 

"Không th¬ có ðßþc b§c Thánh Tu Ðà H߶n, Tß Ðà Hàm, A Na Hàm và A La Hán trong b¤t cÑ mµt tôn giáo nào không có Bát Chánh ÐÕo. Này Subhadda, trong giáo lý nào có Bát Chánh ÐÕo thì t¤t cûng có hàng Thánh nhân. Ðây trong giáo lý cüa Nhß Lai lÕi có con ð߶ng Bát Chánh, t¤t nhiên phäi có các b§c Tu Ðà H߶n, Tß Ðà Hàm, A Na Hàm, và A La Hán mà trong giáo lý khác không th¬ có ðßþc. Này Subhadda, nªu chß ð® tØ s¯ng chân chánh thì thª gian không thiªu Thánh nhân" (Maha parinìbbàna sutta, kinh ÐÕi Niªt Bàn, Tr߶ng Bµ).  Ъn ðây chúng ta thØ ð£t v¤n ð« quan ni®m giäi thoát theo Ph§t Giáo nhß thª nào? Giäi thoát theo quan ni®m cüa ÐÕo Ph§t không phäi là ðßþc cÑu r²i b·i mµt ð¤ng toàn nång mà là ðoÕn lìa các trói buµc cüa phi«n não (Tham, Sân, Si) hay cüa ngû uçn. V« phß½ng di®n Tánh th߶ng ðßþc g÷i là thanh t¸nh giäi thoát tÑc là tính ch¤t an t¸nh tñ tÕi cüa chß Ph§t và hàng thánh nhân. Pháp thân cüa chß Ph§t và hàng thánh nhân g°m nåm ph¥n là Gi¾i, иnh, Hu®, Giäi thoát và Giäi thoát tri kiªn. Mµt trong nhæng ân ðÑc vô lßþng cüa Фng Toàn Giác là T¸nh ÐÑc tÑc là ÐÑc tính thanh t¸nh tuy®t ð¯i, không dao ðµng trß¾c b¤t cÑ mµt hoàn cänh nào. T¸nh ÐÑc ¤y th߶ng ðßþc mô tä dß¾i bäy hình thÑc:  1- Gi¾i t¸nh (Sìla visuddhi)
2- Tâm t¸nh (Cittavisuddhi)
3- Kiªn t¸nh (Ditthivisuddhi)
4- ÐoÕn Nghi T¸nh (Kankà visuddhi)
5- ÐÕo phi ðÕo tri kiªn t¸nh (Maggàmagga¿nãna dassana visuddhi)
6- ÐÕo Tri kiªn t¸nh (Patipadà nàna dassana visuddi)
7- Tri kiªn t¸nh (Nàna dassa visuddhi) V« phß½ng di®n Tß¾ng, th߶ng ðßþc g÷i là chß¾ng t§n giäi thoát tÑc là di®t t§n các phi«n não chß¾ng, nh¤t là vô minh và ái døc. Có m߶i sþi dây phi«n não (th§p sØ) trói buµc chúng sanh là:  1- Tham (Lobha)
2- Sân (Dosa)
3- Si (Moha)
4- MÕn (Màna)
5- Tà kiªn (Ditthi)
6- Nghi (Vicikicchà)
7- Thøy miên (Thìna)
8- TrÕo cØ (Uddhacca)
9- Vô tàm (Arhirika)
10- Vô quý (Anottappa)  Ho£c m߶i pháp th¢ng thúc (kiªt sØ):  1- Thân kiªn, 
2- Hoài nghi, 
3- Gi¾ic¤m thü, 
4- Luyªn ái trong døc gi¾i,
5- Thù oán, 
6- Luyªn ái trong s¡c gi¾i,
7- Luyªn ái trong vô s¡c gi¾i, 
8- MÕn,
9- TrÕo cØ, 
10- Vô minh.  Bao lâu nhæng phi«n não chß¾ng trên còn chi ph¯i ð¶i s¯ng con ng߶i thì b¤y lâu h÷ chßa th¬ giäi thoát ðßþc vòng tr¥m luân sinh tØ. ÐÑng v« phß½ng di®n tâm và trí giäi thoát g°m có tâm thi®n giäi thoát tÑc là tâm giäi thoát ra khöi các b¤t thi®n tâm s·, và hu® thi®n giäi thoát tÑc là trí hu® su¯t thông chân lý không b¸ chß¾ng ngÕi b¤t cÑ mµt thành kiªn nào. 

Яi v¾i chúng ta con ð߶ng dçn ðªn giäi thoát quá khó khån và ðòi höi nhi«u c¯ g¡ng. Nhßng nªu chúng ta kiên trì, tinh t¤n và cß½ng quyªt thì nh¤t ð¸nh mµt ngày kia s¨ ðªn ðích và r¤t có th¬ chúng ta s¨ ðßþc giäi thoát trong chính kiªp s¯ng hi®n tÕi này.

(hi®u ðính 06/99)

.
[Index][00] [01] [02][03][04][05][06][07][08][09][10][11][12][13][14][15][16][17][18][19][20][21][22]
.