Chánh
Ngæ
Mµt trong nåm gi¾i mà
mµt ng߶i Ph§t tØ chân chánh
phäi hänh trì là tránh xa V÷ng Ngæ.
Tích cñc h½n, ng߶i Ph§t tØ
phäi có l¶i nói chân th§t (saccavàdà),
ý nghî chân thành, và thü tín.
L¶i nói ch½n th§t là
mµt trong Th§p Thi®n Nghi®p mà ng߶i
hành trì không nhæng ðem lÕi lþi
ích cho mình mà còn góp ph¥n xây
dñng mµt xã hµi ðÕo ðÑc.
Vì mu¯n ðßþc tr§t tñ, xã
hµi c¥n ðòi höi mµt s¯ ði«u
ki®n mà trong ðó có sñ tín nhi®m
lçn nhau nh¶ · m÷i ng߶i ð«u
chân th§t.
ÐoÕn kinh sau ðây mô
tä mµt ng߶i chân th§t :
" — ðây, mµt ng߶i
thi®n nam t× bö sñ giä d¯i, xa lánh
v÷ng ngæ, nói l¶i chân th§t dù
· n½i hµi h÷p ðÑng ð¡n,
giæa ðám ðông, trong tß gia v¾i
bà con thân thuµc, trong nhi®m s· hay khi
làm nhân chÑng tÕi pháp ðình....
Nhß v§y, ng߶i ¤y s¨ không vì
cá nhân mình, không vì ai khác
cûng không vì mµt vài lþi lÕc
v§t ch¤t mà c¯ ý nói sai sñ
th§t." (Sàleyyake Sutta, M.I. 228)
Th§t ra Chánh Ngæ không
phäi chï gi¾i hÕn trong l¶i nói chân
th§t mà còn c¥n phäi :
1- Tránh dùng l¶i phao vu
ð¬ chia r¨, hay gây b¤t hòa giæa
ng߶i này v¾i ng߶i khác, trái
lÕi phäi tìm cách ðem lÕi hòa
hþp và thông cäm giæa m÷i ngui.
2- Tránh dùng l¶i thô
l² ð¬ hÕ nhøc kë khác, trái
lÕi phäi nói l¶i thanh bai, l ðµ ð¬
an üi, khuyªn khích hay thuyªt phøc kë
khác.
3- Tránh nhæng câu chuy®n
phiªm vô b±, phäi nói ðúng lúc,
hþp lý và hæu ích.
Cûng có tr߶ng hþp,
khi ta nói chân th§t và l ðµ mà
vçn chÕm ðªn tñ ái cüa kë
khác, khiªn h÷ ph§t lòng. Tuy thª ðôi
khi c¥n phäi nói sñ th§t dù có
m¤t lòng nhßng hæu ích. Nhß v¸
bác sî mu¯n chæa mµt vªt thß½ng
cüa b®nh nhân ðôi khi không th¬ không
gây cho b®nh nhân mµt chút ðau ð¾n,
nhßng nªu không ðøng ðªn vªt
thß½ng thì làm sao ði«u tr¸
ðßþc.
Vì v§y trong kinh Abhayaràjàkumàra
có phân loÕi l¶i nói theo chân, thi®n
và mÛ nhß sau :
1- L¶i nói chân, thi®n
và mÛ: TÑc là l¶i chân th§t
có lþi cho ng߶i nghe. Chæ MÛ ·
ðây dùng v¾i nghiã ð©p lòng
ng߶i, làm cho ng߶i hoan hÖ khi nghe.
Nhß tr߶ng hþp ÐÑc Ph§t thuyªt
pháp. Ngài trình bày chân lý (chân)
ð¬ chuy¬n mê khai ngµ cho chúng sanh (thi®n)
và khi Ngài thuyªt xong thính giä ð«u
hoan hï (mÛ).
2- L¶i nói chân, thi®n
nhßng không mÛ: TÑc là l¶i nói
chân th§t, có lþi cho ng߶i nghe nhßng
không làm v×a ý h÷. Ðó là
tr߶ng hþp "Trung ngôn ngh¸ch nhî lþi
ß hÕnh" hay nói mµt cách nôm na
là "Sñ th§t m¤t lòng". Không mÛ
dùng · ðây v¾i hai nghîa: thô
l² và không thô l² nhßng làm
ph§t ý. Có khi vì l¶i nói cµc
c¢n làm cho ng߶i nghe n±i gi§n, nhßng
có khi l¶i nói l ðµ mà vçn chÕm
tñ ái cüa kë khác.
3- L¶i nói chân, mÛ
nhßng không thi®n: Túc là l¶i nói
chân th§t, ð©p lòng ng߶i nhßng
vô ích. Nhß k¬ mµt chuy®n th§t làm
cho ng߶i nghe vui tai nhßng không ðem lÕi
lþi ích gì cä, có khi chï làm
m¤t thì gi¶ ho£c có hÕi.
4- L¶i nói chân, nhßng
không thi®n và không mÛ: TÑc là
l¶i nói th§t nhßng vô ích làm
ng߶i nghe bñc mình. Nhi«u ng߶i
b¤t cÑ nghe th¤y chuy®n th¸ phi ·
ðâu cûng ðem v« k¬ lÕi cho bÕn
bè, thân thuµc nghe. Ho£c có ng߶i
lÕi th߶ng ðem nhæng chuy®n ð¶i
tß nói v¾i ng߶i khác ð¬
khoe khoang thành công hay phân bua th¤t bÕi
cüa mình. Nhæng chuy®n ðó tuy là
sñ th§t, nhßng không ích cho ng߶i
nghe, và chï làm phi«n lòng h÷.
5- L¶i nói không chân,
nhßng thi®n và mÛ: TÑc là l¶i
giä d¯i nhßng có ích lþi và
làm ð©p lòng ng߶i. Nhß tr߶ng
hþp vì cÑu ng߶i nào ðó
(thi®n) mà ta phäi nói d¯i (giä) và
nh¶ nói khéo nên ng߶i nghe b¢ng
lòng (mÛ).
6- L¶i nói không chân,
không thi®n nhßng mÛ:: tÑc là l¶i
nói giä d¯i, vô ích nhßng ng߶i
nghe lÕi thích. Nhi«u ng߶i nói ba
hoa, khoác lác vô tích sñ, thª mà
vì có tài ån nói uy¬n chuy¬n,
thông su¯t nên ai cûng thích nghe.
7- L¶i nói không chân,
không mÛ nhßng thi®n: tÑc là l¶i
nói giä d¯i, làm ng߶i nghe bñc
mình nhßng có lþi. Cûng nhß tr߶ng
hþp 5, nhßng vì nói không khéo léo
nên làm m¤t lòng ng߶i.
1- L¶i nói không chân,
không thi®n, và không mÛ: là l¶i
nói giä d¯i vô ích và làm ng߶i
nghe bñc tÑc. Nhß tr߶ng hþp nói
vu kh¯ng, nói thêu d®t ð¬ nhøc mÕ
ng߶i khác.
Trong tám cách trên, cách
thÑ nh¤t và thÑ hai ðßþc ÐÑc
Ph§t cûng nhß các b§c hi«n nhân
khuyªn khích. Kinh Abhayaràjàkumàra dÕy
tiªp r¢ng: "ng߶i nên nói l¶i
hþp th¶i mà ng߶i biªt là ðúng
v¾i sñ th§t, xác ðáng, hæu ích,
có th¬ ch¤p nh§n ðßþc và
làm cho kë khác hoan hÖ (loÕi thÑ
nh¤t); ng߶i nên nói l¶i hþp
th¶i mà ng߶i biªt là ðúng
v¾i sñ th§t xác ðáng, hæu ích,
có th¬ ch¤p nh§n ðßþc nhßng
không làm cho kë khác hoan hÖ (loÕi
thÑ 2); ng߶i không nên nói l¶i
giä d¯i, và c¥n phäi tìm sñ th§t,
nói sñ th§t vì hành ðµng ðó
nâng cao hÕnh phúc cá nhân cüa ng߶i
cûng nhß sñ ði«u hòa và tiªn
bµ cüa xã hµi ".
Trong mµt ðoÕn kinh khác
ÐÑc Ph§t mô tä l¶i nói cüa
b§c thi®n trí v¾i nåm ði«u ki®n
:
1- Phát bi¬u ðúng lúc
(Kàlavàdì): nhß chúng ta ðã
th¤y · trên, có khi mµt l¶i chân
th§t nhßng không ðßþc phát bi¬u
ðúng lúc thì thành ra vô ích
ho£c làm cho ng߶i khác bñc mình.
Ng߶i thi®n trí phäi tª nh¸ ð¬
áp døng l¶i nói cüa mình ðúng
ch², ðúng lúc.
2- Hþp v¾i sñ th§t
(Bhùtavàdì): b§c thi®n tri thÑc
nói mµt l¶i phäi dña trên sñ
th§t, không ngøy bi®n, không l×a d¯i.
Tuy v§y nói sñ th§t chßa ðü, c¥n
phäi có ði«u ki®n sau ðây b±
túc :
3- Ðem lÕi lþi ích
(Atthavàdîì): l¶i nói phäi có
møc ðích và ý nghiã cüa nó,
dù là l¶i chân th§t nhßng không
có møc ðích ðem lÕi lþi ích
cho ai, thì ðó cûng chï là l¶i
nói nhäm, vô døng.
4- Thích Ñng v¾i lý
trí (Dhammavàdì): chæ Dhamma, Pháp
· ðây có nghîa là ðÕo lý.
L¶i nói hþp ðÕo lý t¤t nhiên
phäi thích hþp v¾i lý trí.
5- Hþp v¾i ðÕo ðÑc
(Vinayavàdì): giá tr¸ cüa l¶i
nói còn phø thuµc tính cách luân
lý cüa nó. Nªu mµt l¶i nói có
ðü b¯n yªu t¯ trên nhßng không
hþp v¾i lu§t pháp hay luân lý, ðÕo
ðÑc thì vçn nguy hi¬m.
Trong ph¥n phân tích tám
l¶i nói, chúng ta dùng chæ "thi®n"
v¾i nghîa là "lþi ích". Nhßng trong
thñc tª, có lþi ích chßa hÆn
là thi®n. Khi nói trøc lþi, vø lþi,
ng߶i ta th߶ng dùng v¾i nghîa
b¤t thi®n. Vì v§y l¶i nói cüa b§c
thi®n trí phäi có ích và hþp
v¾i ðÕo ðÑc næa.
Theo kinh ði¬n, có m߶i
ði«u lþi ích và hþp v¾i ðÕo
ðÑc nên bàn lu§n là :
1- Nên nói v« ðÑc
t× bi bác ái, vì lòng t× ái
giúp ta có tâm h°n v¸ tha, không tham
lam, không ích kÖ, không bön xën.
2- Nên nói v« ðÑc
tính tri túc, ð¬ giúp chúng ta
bö nhæng ß¾c v÷ng thái quá,
và s¯ng an vui trong b¤t cÑ hoàn cänh
nào.
3- Nên nói v« ðÑc
thanh t¸nh, ð¬ giúp cho tâm h°n tr¥m
tînh, trong sÕch và tñ tÕi.
4- Nên nói v« ðÑc
tính ðµc l§p, ð¬ giúp chúng
ta không xu hß¾ng bè ðäng, không
Ö lÕi và phát tri¬n ðÑc tñ
tin.
5- Nên nói v« ðÑc
tinh t¤n, ð¬ giúp chúng ta t× bö
tính biªng nhác, do dñ và b¤t nh¤t.
6- Nên nói v« gi¾i
hÕnh, vì gi¾i hÕnh có khä nång
loÕi bö nhæng nªt hß t§t x¤u mà
ta ðã t§p nhim t× vô lßþng kiªp
ðªn nay.
7- Nên nói v« thi«n
ð¸nh, vì thi«n ð¸nh có khä
nång tiêu tr× døc v÷ng, oán thù
và phát tri¬n sÑc mÕnh tinh th¥n.
8- Nên nói v« trí
tu®, ð¬ giúp ta rèn luy®n ðÑc
sáng su¯t, phát tri¬n trí nång h¥u
th¤u tri®t chân lý.
9- Nên nói v« sñ
giäi thoát, vì ðó là møc
ðích cu¯i cùng cüa ng߶i Ph§t
tØ trên ð߶ng di®t t§n vô minh
phi«n não.
10- Nên nói v« giäi
thoát tri kiªn, tÑc là nói ðªn
sñ thñc chÑng giäi thoát cüa chß
Thánh nhân hay ÐÑc Ph§t. Sñ thñc
chÑng ðó giúp chúng ta trên ð߶ng
tu t§p vì biªt ch¡c r¢ng nªu c¯ g¡ng,
mµt ngày kia ta cûng ðßþc giäi
thoát tri kiªn.
Tóm lÕi l¶i nói có
mµt änh hß·ng vô cùng quan tr÷ng
không nhæng ð¯i v¾i ði s¯ng hÕnh
phúc cüa m²i cá nhân mà còn
có th¬ ð¸nh ðoÕt ðßþc cä
sñ an nguy cüa xã hµi. L¶i nói cüa
mµt nhân v§t có uy tín bao nhiêu lÕi
càng phäi th§n tr÷ng b¤y nhiêu. Chính
vì thª mà ÐÑc Ph§t ðã ðßa
Chánh Ngæ vào Bát-Chánh ÐÕo,
con ð߶ng Tám Chánh dçn ðªn
giäi thoát giác ngµ.
(hi®u ðính: 06/99)
.
[Index][00]
[01] [02][03][04][05][06][07][08][09][10][11][12][13][14][15][16][17][18][19][20][21][22]
.