Công Án Thi«n Và V¤n Ы Nh§n ThÑc 

ÐÕi Lãn

Khi chúng tôi ð£t v¤n ð« này, chúng tôi vçn biªt ðây là, mµt vi®c làm sai l¥m ng¯c nghªch; bÞi vì v¤n ð« này ð¯i v¾i Thi«n Tông chúng không can h® gì. H½n næa, nhß chính ðÑc Ph§t ðã dÕy ngài Ma Ha Ca Diªp:

" Ta có chánh pháp nhãn tÕng, di®u tâm Niªt bàn, thñc tß¾ng vô tß¾ng, nay trao lÕi cho Ma Ha Ca Diªp". ( Ngçu kiªn ÐÕi PhÕm Thiên vß½ng v¤n Ph§t quyªt nghi kinh), và cho ðªn B° Ы ÐÕt Ma khi m¾i sang Trung Qu¯c tuyên b¯ r¢ng: " Chï thÆng tâm ng߶i th¤y tánh thành Ph§t, chÆng l§p vån tñ, truy«n riêng ngoài giáo". ( Huyªt mÕch lu§n trong Thiªu Th¤t løc môn). Rõ ràng ðã nêu Tông chï và sñ kª th×a cüa Thi«n tông nhß thª nào r°i. Nhßng · ðây, chúng tôi vçn ð£t ra vì chúng có nhæng nguyên nhân sâu xa, và c¤p bách cüa chúng.

Nhß chúng ta ðã biªt, h½n b¯n th§p kÖ qua phong trào h÷c Thi«n, ðã và ðang phát tri¬n mÕnh trên toàn thª gi¾i, nh¢m ðáp Ñng nhæng nhu c¥u c¤p bách, do môi tr߶ng s¯ng chung quanh ðang tác ðµng, qua ðó con ng߶i là nÕn nhân chính do n«n vån minh c½ khí v§t ch¤t hi®n ðÕi mang lÕi. Chúng ðã làm bång hoÕi t¤t cä m÷i giá tr¸ tinh th¥n, k¬ cä nhæng thành tñu v« v§t ch¤t do chính chúng ðë ra. T× nhæng ðòi höi ðó, chï có Thi«n m¾i ðáp Ñng và, giäi quyªt mµt cách trñc tiªp, sñ ði«u hòa cuµc s¯ng thª gi¾i, trong ðó con ng߶i là yªu t¯ c¥n và ðü cho m÷i quyªt ð¸nh này, do ðó Thi«n h÷c hi®n ðang là ð¯i tßþng c¥n ðßþc phát tri¬n mÕnh. — ðây, chính vì mu¯n có sñ phát tri¬n mÕnh này, nên Thi«n ðã tr· thành ð¯i tßþng nh§n thÑc tß duy cho m÷i ng߶i, và cûng t× ðó chúng ðë ra không ít, nhæng sai l¥m trong phß½ng pháp h÷c cûng nhß trong vi®c thñc hành do chính con ng߶i tÕo ra; mà cái h§u quä cüa chúng s¨ tr· thành mµt tác døng nguy hi¬m, ð¯i v¾i chính h÷ và nhæng ng߶i ði sau. 

Hi®n tÕi Thi«n ðã tr· thành mµt phong trào th¶i thßþng, ð¬ trang ði¬m cho mµt nµi dung tr¯ng r²ng, mà con ng߶i ðang ð± xô chÕy theo nó và, tñ ðánh m¤t chính mình. Ðó là mµt hi®n tßþng suy ð°i cüa Thi«n tông, chÑ không phäi là mµt sñ phát tri¬n; vì chúng ðã phän bµi lÕi truy«n th¯ng và, sñ kª th×a cüa Thi«n tông mà chü ðích nh¡m ðªn cüa nó là: " Trñc chï nh½n tâm kiªn tánh thành Ph§t, giáo ngoÕi bi®t truy«n, b¤t l§p vån tñ". V¾i tinh th¥n này thì rõ ràng nhæng vi®c làm hi®n tÕi cüa chúng ta, trong vi®c c¯ g¡ng ðÕi chúng hóa Thi«n tông b¢ng cách bàn lu§n - giäng giäi - ð¸nh nghîa - phân tích Thi«n nhß thª này, hay nhß thª kia qua nhæng bµ lu§n dày cµm, v¾i møc ðích là ð¬ cho m÷i ng߶i cùng hi¬u nhß chúng ta; hay bày ra nhæng trò hí lu§n ngoa ngôn xÕo ngæ, nh¢m trang ði¬m cho mµt thÑ kiªn thÑc què qu£t qua cØa mi®ng. Nhæng vi®c làm này ð¯i v¾i Thi«n tông chúng không ån nh§p vào ðâu cä, mà trái lÕi ð¯i v¾i Thi«n chúng s¨ b¸ r½i vào b®nh " Kh¦u ð¥u Thi«n", mµt con b®nh nguy hi¬m, r¤t t¯i kÜ ð¯i v¾i Thi«n tông. — ðây, h÷ ðã biªn Thi«n tông thành mµt thÑ Thi«n h÷c b®nh hoÕn, và ð¦y chúng tr· thành mµt thÑ Thi«n giáo không h½n không kém, ð¬ t× ðó h÷ mang chúng ra bàn lu§n m± xë nhß mµt ð¯i tßþng c¥n phäi ðÕt ðªn và, cái t® hÕi không th¬ tha thÑ ðßþc là, h÷ ðã dùng nhæng công án ng߶i xßa, ðem ra giäi ph¦u phân tích bàn lu§n, ð¬ chÑng tõ cái s· h÷c cüa h÷.

H÷ ðâu biªt r¢ng, vi®c bàn công án cüa h÷, không nhæng không ðem ðªn cho m÷i ng߶i mµt sñ ðÕt ngµ nào v« ÐÕo cä, mà ngßþc lÕi còn làm cho ng߶i ta xa lìa ngån cách h½n; vì h÷ cÑ tß·ng r¢ng: Lý Thi«n lý ÐÕo là nhß thª này hay nhß thª kia, r°i an tâm cho r¢ng mình ðã ðÕt ÐÕo, ðã ðÕt Thi«n. T× ðó, ch¤p vào khái ni®m ngôn t× qua l¶i bàn cüa chúng ta, cho ðó là ÐÕo là Thi«n; thª là muôn kiªp ngàn ð¶i, h÷ b¸ chªt chìm trong m¾ khái ni®m ngôn t× ðó, làm sao thoát ra ðßþc? Cho dù chúng ta n± lñc giäng giäi phân tích ðªn ch² kÏ cùng cüa nó, và khiªn cho m÷i ng߶i hi¬u ðßþc, th¤y ðßþc ði chång næa, thì cái hi¬u và cái th¤y này, vçn là cái hi¬u cái th¤y v« mµt khái ni®m bi¬u hi®n cho mµt thñc tÕi, mà chúng ta chßa ðßþc th¤y nhß thñc chính nó. Do ðó, cái hi¬u và cái th¤y này, vçn · trong v÷ng thÑc ðiên ðäo phân bi®t; còn tñ nó, lý Thi«n lý ÐÕo vçn · ngoài t¥m tay và ngoài trí phân bi®t cüa chúng ta.

Cái hi¬u cái biªt cái th¤y · ðây, cûng gi¯ng nhß kiªn thÑc cüa b÷n mù không h½n không kém. Vì kiªn thÑc cüa b÷n mù có ðßþc v« thª gi¾i quanh h÷, là nh¶ vào nhæng ng߶i sáng m¡t, dçn nói phân bi®t cho h÷ v« nhæng sñ v§t chung quanh, và nh¶ ðó h÷ m¾i có nhæng khái ni®m tß·ng tßþng theo thª gi¾i mù cüa h÷ v« hình tßþng màu s¡c v.v... Nhßng nhæng kiªn giäi tri thÑc này, chï là nhæng khái ni®m m߶n tßþng v« sñ v§t chung quanh, chÑ không phäi chính nhß nhæng sñ v§t mà h÷ nh§n th¤y b¢ng m¡t.

Cûng v§y, cái kiªn thÑc cüa ng߶i chßa ðÕt ÐÕo cûng gi¯ng nhß kiªn thÑc cüa b÷n mù. Vì cái s· ð¡c cüa h÷ nh¶ vào ng߶i ðÕt ÐÕo nói cho nghe, cho biªt chÑ không phäi chính h÷ th¤y. Nhß trong kinh Viên Giác ðÑc Ph§t dÕy:" Ng߶i chßa ra khöi luân h°i mà nghî bàn v« Viên Giác, thì tánh Viên Giác ðó cûng tr· thành luân h°i" (trang 64 kinh Viên Giác, H.T. Thi®n Hoa d¸ch).

T× nhæng nh§n thÑc sai l¥m mà chúng ta không nh§n ra ðó, ðã ðßa vi®c làm cüa chúng ta ðªn nhæng h§u quä sau ðây:

* S¨ không có sñ ðÕt ngµ v« ÐÕo trong cách dùng kiªn giäi do trí phân bi®t mà bàn ngßþc bàn xuôi v« công án Thi«n.

* Biªn Thi«n tông thành Giáo tông.

* Biªn nhæng hoÕt ngæ cüa công án Thi«n tr· thành tØ ngæ (giªt chªt công án Thi«n).

* Làm m¶ m¡t thiên hÕ b¢ng nhæng l§p lu§n hþp tình hþp lý cüa kiªn thÑc nh¸ nguyên v« công án Thi«n.

* T× nhæng sai l¥m này ðßa thiên hÕ ðªn nhæng sai l¥m khác.

* Chúng ta ðã b¸ kiªn giäi tri thÑc ðánh l×a, cÑ tß·ng r¢ng nhæng hi¬u biªt v« pháp là do sñ ðÕt ngµ hi¬n bày.

* T× nhæng sai l¥m trên chúng ta ðã phän bµi lÕi chính mình, ðã phän bµi lÕi chß v¸ T± sß, ðã phän bµi lÕi ðÑc Ph§t.

Nhß v§y, công án Thi«n không phäi là mµt ð¯i tßþng nh§n thÑc, vì cÑu cánh cüa chúng vßþt lên trên ngôn ngæ ch¤p trß¾c cüa tri thÑc, ðó là mµt cänh gi¾i mà kinh Bát Nhã g÷i là " Vô S· Сc ", kinh Kim Cß½ng g÷i là" Vô S· Trø", kinh Lång Già g÷i là" Cänh Gi¾i Cüa Thánh Trí Tñ ChÑng ". Cûng theo ý nghîa tñ chÑng này, chúng tôi xin trích dçn mµt ðoÕn trong kinh Hoa Nghiêm:

" Thi®n Tài ð°ng tØ höi:

Môn giäi thoát này làm sao hi®n ti«n? làm sao chÑng ð¡c?

" Di®u Nguy®t trß·ng giä ðáp:

Mµt ng߶i thân chÑng hi®n ti«n môn giäi thoát này khi nào ng߶i ¤y kh·i tâm Bát Nhã Ba La M§t và cñc kÏ tß½ng thu§n; r°i thì ng߶i ¤y ðßþc chÑng nh§p trong t¤t cä nhæng gì mà mình th¤y và hi¬u.

" Thi®n Tài ð°ng tØ lÕi thßa:

Có phäi do nghe nhæng ngôn thuyªt và chß½ng cú v« Bát Nhã Ba La M§t mà ðßþc hi®n chÑng?

" Di®u Nguy®t ðáp:

Không phäi. TÕi sao thª? BÞi vì Bát Nhã Ba La M§t th¤y su¯t th¬ tánh chân th§t cüa các pháp mà hi®n chÑng v§y.

" Thi®n Tài thßa:

Há không phäi do nghe mà có tß duy, và do tß duy và bi®n lu§n mà ðßþc th¤y chân nhß là gì? Và há ðây không phäi là tñ chÑng ngµ?

" Di®u Nguy®t ðáp:

Không phäi v§y. Không h« do nghe và tß duy mà chÑng ngµ ðßþc. Này thi®n nam tØ, ð¯i v¾i nghîa này ta phäi l¤y mµt thí dø, ngß½i hãy l¡ng nghe!

" Thí nhß mµt sa mÕc mênh mông không có su¯i và giªng, vào mùa xuân hay mùa hÕ khi tr¶i nóng, có mµt ng߶i khách t× tây hß¾ng v« ðông mà ði, g£p mµt gã ðàn ông t× phß½ng ðông ðªn, li«n höi gã:

" Tôi nay nóng và khát nß¾c ghê g¾m l¡m; xin chï cho tôi n½i nào có su¯i trong và bóng cây mát më ð¬ tôi có th¬ u¯ng nß¾c t¡m mát, nghï ng½i và hoàn toàn tß½i tïnh lÕi?

" Gã ðàn ông ðó nghe theo l¶i yêu c¥u, li«n chï dçn c£n k¨ cho ng߶i khách r¢ng: CÑ tiªp tøc ði v« hß¾ng ðông, r°i s¨ có con ð߶ng chia làm hai nëo, nëo phäi và nëo trái. BÕn hãy ði theo nëo bên phäi và g¡ng sÑc mà ði t¾i ch¡c ch¡n bÕn s¨ ðªn mµt n½i có su¯i trong và bóng mát.

" Này Thi®n nam tØ, bây gi¶ ngß½i có nghî r¢ng ng߶i khách nóng khát, t× tây ðªn, khi nghe ðªn su¯i mát và nhæng bóng cây li«n tß duy v« vi®c ði t¾i ðó càng nhanh càng t¯t, ng߶i ðó có th¬ tr× ðßþc c½n khát và ðßþc mát më chång?

" Thi®n Tài ðáp:

Ng߶i ¤y không th¬ làm thª ðßþc; bÞi vì ng߶i ¤y chï tr× ðßþc c½n khát và ðßþc mát më khi nào theo l¶i chï dçn cüa kë kia mà ði ngay ðªn giòng su¯i và t¡m · ðó.

" Di®u Nguy®t:

Này Thi®n nam tØ, ð¯i v¾i B° tát cûng v§y, không phäi chï do nghe, tß duy và hu® giäi mà có th¬ chÑng nh§p hªt thäy pháp môn. Này Thi®n nam tØ, sa mÕc chï cho sanh tØ; ng߶i khách ði t× tây chï cho các loÕi hæu tình; nóng bÑc là t¤t cä nhæng sñ tß¾ng mê ho£c; khát nß¾c là tham ái; gã ðàn ông ði t× ðông ðªn và biªt rõ ð߶ng l¯i là Ph§t hay B° tát, an trø trong nh¤t thiªt trí, các ngài ðã thåm nh§p chân tánh cüa các pháp và th§t nghîa bình ðÆng; giäi tr× khát cháy và thoát khöi nóng bÑc nh¶ u¯ng giòng su¯i mát là chï cho sñ chÑng ngµ chân lý bÞi chính mình v§y".

" LÕi næa này thi®n nam tØ, nay ta s¨ nói thí dø khác cho ngß½i nghe: Giä sØ ðÑc Nhß lai s¯ng giæa thª gian mµt kiªp næa, ngài dùng ðü các thÑ phß½ng ti®n, và nhæng ngôn t× thi®n xäo, vì m÷i ng߶i trong cõi ð¤t mà nói v« loÕi m§t hoa trên thª gi¾i, ð¥y ðü các ph¦m tính, hß½ng v¸ ng÷t ngào xúc chÕm m«m d¸u; ngß½i nghî sao? Nhæng chúng sanh kia khi nghe l¶i nói cüa ðÑc Ph§t, tß duy v« m§t hoa, mà có th¬ nªm biªt hß½ng v¸ cüa nó chång?

" Thi®n Tài thßa:

Quä th§t không th¬.

" Di®u Nguy®t nói:

Cûng v§y không phäi chï do nghe và tß duy không thôi mà chúng ta có th¬ chÑng nh§p chân tánh cüa Bát Nhã Ba La M§t.

" Thi®n Tài thßa:

V§y thì b¢ng nhæng ngôn t× xäo d¸u và phß½ng ti®n khéo léo nào mà B° tát có th¬ khiªn cho hªt thäy chúng sanh th¤u hi¬u ðßþc chân thñc cüa thñc tÕi?

" Di®u Nguy®t nói:

Chân tánh cüa Bát Nhã Ba la M§t mà B° tát chÑng ðßþc-ðây chính là nhân quyªt ð¸nh, t× ðây kh·i lên t¤t cä ngôn thuyªt cüa B° tát. Khi B° tát chÑng ðßþc giäi thoát này thì có th¬ dùng ngôn t× di­n thuyªt và phß½ng ti®n thi®n xäo mà giäng nói".

Trong mµt ðoÕn khác.

" Thi®n Tài höi:

Ðâu là trú xÑ cüa B° tát?

" Vån Thù Sß L¸ ðáp:

T¯i th¡ng ð® nh¤t nghîa là trú xÑ cüa B° tát. TÕi sao? Vì T¯i th¡ng ð® nh¤t nghîa thì b¤t sanh b¤t di®t, b¤t th¤t b¤t hoÕi, b¤t khÑ b¤t lai, ðây là t¤t cä nhæng ngôn ngæ, ngôn thuyªt không vói t¾i ðßþc, không th¬ ghi d¤u, không phäi là s· tß cüa lý lu§n và tß bi®n. Bän lai không có ngôn thuyªt; th¬ tánh thì t¸ch tînh, chï chÑng b¢ng nµi tâm cüa Thánh giä... ( Thi«n lu§n bµ trung cüa Suzuki, Tu® SÛ d¸ch ).

LÕi næa nhß bài k® trong kinh Viên Giác, ðÑc Ph§t dÕy ngài Kim Cang TÕng r¢ng:

" Kim Cang TÕng nên biªt

Nhß lai tánh v¡ng l£ng

Chßa t×ng có chung thï

Nªu dùng tâm luân h°i

Suy nghî cänh gi¾i Ph§t

Cänh Ph§t thành luân h°i

Ph§t tánh tuy sÇn có

Phäi tu m¾i hi¬n hi®n

Cûng nhß vàng sÇn có

Phäi l÷c qu£ng m¾i thành

Khi ðã thành vàng y

Không tr· lÕi làm qu£ng

Sanh tØ và Niªt bàn

Phàm phu cùng chß Ph§t

Thäy ð«u nhß hoa ð¾m

Tâm suy nghî ðã huy­n

Nên l¶i nói cûng huy­n

Làm sao nh§p ðßþc ch½n

Nªu rõ ðßþc tâm này

M¾i c¥u ðßþc Viên giác. 

( Kinh Viên Giác, H.T. Thi®n Hoa d¸ch ).

Qua nhæng trích dçn trên, chúng ta th¤y ðßþc vai rò quan tr÷ng cüa vi®c chÑng ngµ b¢ng nhæng tâm linh cá bi®t cüa m²i ng߶i; còn vi®c nghe biªt h÷c höi không thôi thì chúng ta không có cách chi ð¬ thâm nh§p vào giæa lòng chân tánh cüa thñc tÕi; bÞi vì ngôn ngæ và l¶i nói chúng chï có giá tr¸ trên bình di®n khái ni®m và bi¬u tßþng mà thôi. Trong khi ðó, cänh gi¾i tñ chÑng cüa Thi«n tông vßþt lên trên ngôn ngæ ch¤p trß¾c cüa tri thÑc do trí nång ðë ra; hay cänh gi¾i này cûng không th¬ dùng b¤t cÑ phß½ng pháp nào cho dù ðó là nhæng thÑ tình cäm uÖ mÜ thß½ng yêu cäm thông ð¬ xoa d¸u và ru ngü cuµc s¯ng, b¢ng cách tÕo ra mµt thÑ hÕnh phúc giä tÕo, ð¬ ði ðªn cänh gi¾i cüa Thi«n ðßþc. Vi®c làm này cûng gi¯ng nhß gãi ngÑa trên giày, dùng ðûa qu½ trång chÑ có nh¢m chi ðªn vi®c th¤y tánh thành Ph§t! Cho nên th߶ng th߶ng các v¸ Thi«n sß trong khi dÕy ng߶i, các ngài luôn luôn ðoÕt hªt m÷i c½ hµi có th¬ có, cho dù trong ý nghî tích t¡c cüa ng߶i höi. — ðây m÷i kiªn giäi ð«u b¸ thü tiêu, và ð£t ng߶i ð¯i thoÕi trß¾c cuµc tr¡c nghi®m thØ thách tâm linh; ngay tÑc kh¡c ng߶i ð¯i thoÕi có ð¯t cháy ðßþc công án hay không, thì qua l¶i nói cØ chï và hành ðµng cüa ng߶i ð¯i thoÕi các ngài biªt ngay. Ðây chúng ta hãy xem ngài Løc T± dÕy chúng:

" Mµt hôm ngài Hu® Nång bäo chúng r¢ng:

- Ta có mµt v§t không ð¥u không ðuôi, không tên không chæ, không lßng không m£t, các ngß½i có biªt không?

Th¥n Hµi bß¾c ra thßa:

- Ðó là bän nguyên cüa chß Ph§t, Ph§t tánh cüa Th¥n Hµi.

Ngài Hu® Nång dÕy:

- Ta ðã nói v¾i con r¢ng không tên không chæ, sao con còn g÷i là bän nguyên Ph§t tánh! Nhß v§y, con chï l¤y cö che ð¥u mà ði, cûng chï là mµt tông ð° biªt kiªn giäi giöi mà thôi ( Pháp Bäo Ðàn ) ".

Qua công án này, chúng ta th¤y ngôn ngæ cüa kiªn giäi tri thÑc, ðã b¸ th¤t bÕi trß¾c sñ mô tä mµt v§t thª này hay nhß thª n÷, trong khi ðó chúng không can h® chi ðªn v§t kia.

Ðây chúng ta xem Thi«n sß B±n T¸nh dÕy Minh Chí:

" Nªu ðÕi ðÑc hi¬u b¢ng vào th¤y-nghe-hi¬u biªt thì cùng v¾i ÐÕo khác xa, tÑc là ng߶i c¥u th¤y nghe hi¬u biªt chÑ không phäi ng߶i c¥u ÐÕo. Kinh dÕy: Không m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân và ý. Sáu cån còn không, v§y thì th¤y nghe hi¬u biªt nß½ng vào ðâu mà l§p? Cùng tµt ngu°n g¯c chÆng có ch² nào còn tâm? ( Thi«n sß Trung hoa)".

Cái sai l¥m tr¥m tr÷ng cüa chúng ta là ch¤p tß¾ng cùng phá tß¾ng, vì ÐÕo-Thi«n xßa nay không có tß¾ng mÕo. Nªu dùng kiªn-vån-giác-tri (th¤y nghe hi¬u biªt) ð¬ c¥u tìm tß¾ng mÕo cüa ÐÕo-Thi«n, và ch¤p vào tß¾ng th¤y nghe hi¬u biªt ðó cho là ÐÕo là Thi«n, thì ðó là mµt ði«u sai l¥m. Ch¤p tß¾ng còn sai l¥m hu¯ng chi là phá tß¾ng, vì các pháp xßa nay Tánh chúng v¯n Không, Tß¾ng chúng lÕi nhß huy­n. V§y thì chúng ta cån cÑ vào ðâu ð¬ ch¤p và ð¬ phá. BÞi v§y, ð¯i v¾i ÐÕo, ð¯i v¾i Thi«n nªu chúng ta dùng tß¾ng mÕo ngôn ngæ vån tñ, th¤y nghe hi¬u biªt ð¬ tìm c¥u ðÕt ðªn, thì ch¡c ch¡n không bao gi¶ ðÕt ðßþc.

Và ðây chúng ta xem ngài Hß½ng Nghiêm dÕy ng߶i:

" Ngài Hß½ng Nghiêm höi mµt v¸ Tång:

- T× ðâu ðªn?

V¸ Tång thßa:

- T× Qui s½n ðªn.

Ngài Hß½ng Nghiêm höi:

- G¥n ðây Hoà thßþng có dÕy gì không?

V¸ Tång thßa:

- Có ng߶i ðªn höi ý T± sß t× Tây lÕi là gì? thì Hòa thßþng ðßa cây ph¤t tØ lên.

Ngài Hß½ng Nghiêm bäo:

- Các huynh ð® · ðó hi¬u ý chï cüa Hòa thßþng ra sao?

V¸ Tång thßa:

- H÷ di­n giäi r¢ng Hòa thßþng mu¯n nói " TÑc s¡c minh tâm, phø v§t hi¬n lý".

Ngài Hß½ng Nghiêm bäo:

- Hi¬u thì hi¬u ngay, nªu ðã không hi¬u thì lý lu§n có ích chí!

V¸ Tång li«n höi ngài Hß½ng Nghiêm:

- Th¥y hi¬u Hòa thßþng nhß thª nào?

Ngài Hß½ng Nghiêm ðßa cây ph¤t tØ lên".

( Truy«n Ðång løc 11).

— ðây, rõ ràng sñ ðÕt ngµ cüa mµt hành giä, không can h® gì ðªn sñ di­n giäi lý lu§n cä; bÞi vì sñ di­n giäi lý lu§n ðó, là h§u quä t¤t yªu cüa trí phân bi®t ch¤p trß¾c, do ðó chúng không thoát khöi v÷ng thÑc ðiên ðäo cüa chúng sanh tâm.

Mu¯n thoát khöi chúng ð¬ ngµ nh§p vào cuµc s¯ng tñ tÕi giäi thoát, thì nhß chính ðÑc Ph§t ðã dÕy trong kinh TÑ Th§p Nh¸ Chß½ng: " Ngôn ngæ ðÕo ðoÕn, phi v§t s· câu", và cûng trong tinh th¥n ¤y, các Thi«n sß trong pháp dÕy ng߶i luôn luôn chü trß½ng: " ÐoÕn tuy®t chúng lßu, ngàn duyên c¡t ðÑt", hay " Ly tÑ cú, tuy®t bách phi" v.v... Vì chúng là nhæng tr· ngÕi vß¾ng m¡c do trí phân bi®t cüa chúng ta giång ra, và tñ mình m¡c k©t vào khó mà thoát ðßþc. — ðây chúng ta th¤y hi®n rõ qua câu chuy®n Tång Trí Th߶ng höi ÐÕo Hòa thßþng ÐÕi Thông, và sau ðó nh¶ Løc T± khai m· sñ vß¾ng m¡c này:

" Tång Trí Th߶ng mµt hôm ðªn tham l­ T±, T± höi:

- Ngß½i t× ðâu ðªn, mu¯n c¥u v§t chi?

Thßa:

- Ng߶i h÷c ÐÕo này, g¥n ðây có ðªn núi BÕch phong · H°ng châu tham l­ Hòa thßþng ÐÕi Thông xin chï bày v« th¤y tánh thành Ph§t, nhßng chßa dÑt ðßþc nghi ng¶, nên t× xa ðªn ðänh l­, cúi xin Hòa thßþng t× bi chï dÕy.

T± dÕy r¢ng:

- ÐÕi Thông Hòa thßþng ðã dÕy nhæng gì? Ngß½i thØ nói ta xem!

DÕ ! Con ðªn ðó ðã ba tháng mà chßa ðßþc chï dÕy ði«u gì. Vì tha thiªt c¥u pháp, mµt bu±i t¯i n÷ con vào trßþng th¤t höi Hòa thßþng v« bän tâm bän tánh cüa con nhß thª nào?

ÐÕi Thông dÕy:

- Nhà ngß½i có th¤y hß không chång?

Con ðáp:

- Th¤y.

Ngài nói:

- Nhà ngß½i th¤y hß không có tß¾ng mÕo gì?

Con ðáp:

- Hß không thì vô hình, ðâu có tß¾ng mÕo.

Hòa thßþng nói:

- Bän tánh cüa nhà ngß½i cûng nhß hß không. Tuy®t không có mµt v§t gì có th¬ th¤y ðßþc, ðó g÷i là Chánh kiªn. Không mµt v§t gì có th¬ biªt ðßþc, ðó g÷i là Biªt chân chánh. Chúng không vàng xanh, dài ng¡n. Chï th¤y ngu°n g¯c thanh t¸nh, th¬ giác viên minh, ðó g÷i là Th¤y tánh thành Ph§t, cûng g÷i là Tri kiªn Nhß Lai. Con tuy nghe nói v§y, nhßng vçn chßa hi¬u rõ, xin Hòa thßþng khai th¸ cho.

T± dÕy:

- L¶i dÕy cüa Hòa thßþng kia vçn còn k©t trong kiªn giäi tri thÑc, nên khiªn cho nhà ngß½i chßa thông su¯t ðßþc. Nay ta khai th¸ cho nhà ngß½i mµt bài k®:

Không th¤y mµt pháp, th¤y không th¤y,

Khác nào mây che kín m£t tr¶i.

Không biªt mµt pháp, biªt không biªt,

Nhß giæa hß không sanh ði®n ch¾p.

Ch² th¤y-biªt này b²ng dßng kh·i,

Nh§n l¥m phß½ng ti®n làm sao hi¬u.

Mµt ni®m nhà ngß½i tñ biªt l¥m,

Thì ánh linh quang th߶ng hi¬n hi®n.

( Pháp Bäo Ðàn)

Qua nhæng công án mà chúng tôi ðã trích dçn ra, chúng ta ðã th¤y cái khä nång, và gi¾i hÕn cüa ngôn ngæ bi¬u th¸ khái ni®m, do trí phân bi®t ðë ra, ð¯i v¾i vi®c th¬ nh§p vào ÐÕo qua công án nhß thª nào r°i. V§y thì vi®c di­n giäng lý lu§n cüa chúng ta v« công án, cûng chï là vi®c mà các Thi«n sß th߶ng g÷i là " Trên tuyªt thêm sß½ng; L¤y ðûa qu½ trång, hay Gãi ngÑa trên giày, hay trên ð¥u thêm ð¥u" có nh¡m nhò chi ðªn vi®c Th¤y tánh thành Ph§t ðâu!

H½n næa, cái Tñ tánh xßa nay cüa chúng ta chßa t×ng che d¤u, nó luôn luôn hi¬n bày hi®n hæu; nhßng tÕi sao chúng ta không th¤y ðßþc lÕi ði tìm c¥u nó? Có th¬ chúng ta lý lu§n r¢ng: S· dî chúng ta không nh§n th¤y tñ tánh, là vì t§p khí vô minh nhi«u ð¶i nhi«u kiªp cüa chúng ta quá dày; b¸ nó che khu¤t cái tñ tánh cüa chúng ta, nên không biªt chúng · ðâu? nay phäi tìm c¥u ð¬ th¤y. Nhßng · ðây, chúng ta có biªt r¢ng cách lý lu§n ðó cûng không thoát ngoài t§p khí vô minh cüa tâm chúng sanh. V§y thì làm sao ð¬ tìm c¥u ðßþc? Cûng nhß mu¯n hªt nß¾c ðøc mà cÑ dùng ngß¾c nh½ ð± váo, thì ð¶i nào có nß¾c trong sÕch ðßþc!

— ðây, vi®c bàn công án cüa chúng ta cûng v§y, ðáng lý chúng ta phäi ð¯t sÕch t¤t cä nhæng t§p khí vô minh ð¬ th¤y tánh; ð¢ng này chúng ta không làm thª, mà ngßþc lÕi mßþn khái ni®m vô minh này, ð¬ giäi thích và ð¸nh nghîa khái ni®m vô minh kia. Nhß v§y không phäi là dùng khái ni®m cµt khái ni®m, dùng t§p khí vô minh cµt thêm t§p khí vô minh vào næa hay sao? Vi®c làm cüa chúng ta nhß v§y có liên h® gì ðªn tñ tánh ðâu!

— trên, công án Thi«n không phäi là ð¯i tßþng cüa m÷i nh§n thÑc bàn bÕc v« ý nghîa cüa chúng, theo nhæng lý do mà chúng tôi ðã trình bày. Tuy nhiên cûng có mµt vài ba tr߶ng hþp mà chúng ta có th¬ tìm g£p · trong vån h÷c Thi«n mà chính các v¸ Thi«n sß thñc hi®n. Nhßng ði«u ðó ð¯i v¾i chúng ta không can h® chi, vì l¯i bàn và tøng cüa các ngài không lìa tñ tánh vô phân bi®t ; trong khi ðó chúng ta xa lìa tñ tánh vô phân bi®t ð¬ s¯ng v¾i trí phân bi®t. Vì thª chúng ta không th¬ ðem l¶i bàn cüa chúng ta so sánh v¾i l¶i bàn cüa các ngài.

H½n næa, l¶i bàn cüa các ngài không b¸ k©t vào ngôn ngæ, m£c dù các ngài cûng dùng khái ni®m ngôn ngæ ð¬ thñc hi®n. Ðây, chúng ta thß·ng thÑc cách bàn và k® tøng cüa ngài Vô Môn v« công án.

" Hòa thßþng Hß½ng Nghiêm nói:

- Nhß ng߶i trên cây, mi®ng c¡n vào cành tay chân l½ lØng. Dß¾i cây có ng߶i höi ý Tây lai, không ðáp thì phø câu höi, còn ðáp lÕi thì bö thân m¤t mÕng. V§y phäi ð¯i ðãi làm sao?

L¶i bàn:

D¥u có l¶i bàn lu§n khúc chiªt ð«u không ðßþc. Giäng ðßþc mµt TÕng kinh l¾n cûng vô ích. Nªu ðáp ðßþc ch² ¤y thì kh½i d§y ðßþc con ð߶ng chªt trß¾c kia, còn nªu chßa ðáp ðßþc thì ch¶ sau này höi Di L£c.

K® tøng:

Hß½ng Nghiêm th§t ngoa ngøy

Ác ðµc quä thâm thúy.

Ch©n ngh©n h÷ng th¥y tu,

Cùng mình ló m¡t quÖ.

( Vô Môn quan, bän d¸ch Tr¥n tu¤n Mçn)

Qua l¶i bàn l¶i tøng cüa ngài Vô Môn v« công án, chúng ta th¤y ðßþc gì? — ðây, rõ ràng ngôn ngæ không b¸ k©t vào ý nghîa b¤t cÑ chü ðích nào cä. Ngôn ngæ · ðây bay lßþn thênh thang tñ tÕi, chúng ð¯t cháy t¤t cä m÷i khái ni®m trói buµc trong cuµc s¯ng chúng ta, t× trong tß tß·ng ra ngoài l¶i nói cùng vi®c làm, và chúng cûng ðßa ng߶i ð÷c ðªn bªn b¶ h¯ thÆm vñc sâu, r°i sau ðó bít hªt m÷i con ð߶ng th¯i lui cüa chúng ta; ngay lúc ðó mµt con h± ðói ðßþc thä ra, và n½i ðây tñ chúng ta giäi quyªt v§n m®nh cüa chúng ta trß¾c h¯ thÆm!

Lúc b¤y gi¶, là lúc chï mành treo chuông; n½i ðây chï có nhæng kë cån c½ t¯i thßþng, và v¾i tâm vô phân bi®t, mµt cuµc tÕo phän c½ mê n±i d§y an nhiên nhäy vào h¯ sâu không ðáy; thª là các công án ðßþc ð¯t cháy sÕch sành sanh.

V§y thì, l¶i bàn l¶i tøng cüa các ngài chä khác gì mµt công án. Ho£c m¯i nghi tình cüa công án chßa ðü sÑc tÕo phän c½ mê cho hành giä, thì các ngài tÕo thêm ði«u ki®n phát tri¬n nghi tình l¾n h½n trong l¶i bàn l¶i tøng, ð¬ cho sñ ðµt biªn càng nhanh càng t¯t; ho£c thª chân t߶ng cüa công án không ðü sÑc tÕo phän, các ngài rót thêm sÑc lñc vào khiªn phän lñc càng tång lên, ð¬ ð¯t cháy m÷i chß¾ng ngÕi trên ð߶ng ði vào tñ tÕi; ho£c sÑc phü ð¸nh m÷i kiªn ch¤p cüa công án không ðü sÑc lay tïnh c½ mê hành giä, các ngài tÕo thêm ði«u ki®n quyªt li®t h½n ð¬ ðánh gøc m÷i kiªn ch¤p; ho£c tråm nghìn cái ho£c nhß v§y, cûng không ngoài møc ðích ð§p tan cái v÷ng tâm phân bi®t ch¤p trß¾c v« ngã pháp, chÕy theo các duyên bên ngoài, mà làm m¶ ði cái tñ tánh thanh t¸nh v¯n sÇn có n½i m÷i ng߶i.

Tóm lÕi, l¶i bàn l¶i tøng cüa các Thi«n sß chï kh½i bày và hß¾ng dçn hành giä nhìn ra cái gút n½i chính công án, và tñ chính hành giä m· gút cho chính mình. Ngoài ra l¶i bàn l¶i tøng cüa các Thi«n sß không ðßa hành giä ðªn mµt ðáp án nào khä dî g÷i là hþp tình hþp lý cä; vì hþp tình hþp lý hay ðúng ði chång næa, cûng chï là khái ni®m do trí phân bi®t ðë ra mà thôi. Do ðó, công án Thi«n hay nhæng l¶i bàn l¶i tøng cüa các Thi«n sß, vçn là mµt b¤t khä xâm phÕm ð¯i v¾i trí phân bi®t.

— ðây, chúng ta có th¬ ð£t ra câu höi, nªu trí phân bi®t không có khä nång ð¬ vßþt qua công án Thi«n; v§y thì các Thi«n sß dùng công án làm gì? và các ngài b¢ng cách nào ð¬ vào nhà T±?

Th§t sñ, ð¯i v¾i các Thi«n sß ðã ðÕt ÐÕo, thì công án không là gì ð¯i v¾i các ngài cä, nhßng trß¾c khi chßa ðÕt ÐÕo, thì công án ð¯i v¾i các ngài là n½i thØ thách bß¾c tiªn tâm linh, là cØa pháp không cØa, là con ð߶ng ðßa v« h¯ thÆm không ðáy. N½i ðây, nªu các ngài mu¯n l÷t vào nhà T±, thì buµt phäi ð¯t cháy sÕch sành sanh m÷i công án b¢ng thÑ lØa trí tu® t¯i thßþng cüa tâm vô phân bi®t; ngoài thÑ lØa này ra, thì chúng ta vô phß½ng xuyên thüng. Tuy nhiên, công án cûng là n½i thØ thách bß¾c tiªn tâm linh dành cho m÷i ng߶i. Do ðó, cho dù cån c½ hÕ li®t t¥m th߶ng cûng có khä nång ðªn v¾i công án. M£c dù khi chÕm vào công án là chÕm vào mµt cánh cØa s¡t lÕnh lùng, nhßng cûng có hi®u nghi®m ít nhi«u. — ðây, s¨ xäy ra hai cách thái:

* ThÑ nh¤t, ð¯i v¾i nhæng kë luôn luôn thø ðµng, không có tñ lñc tñ chü, thì nó là mµt chß¾ng ngÕi không th¬ vßþt qua ðßþc nhân ðây mà th¯i lui.

* ThÑ hai, ð¯i v¾i nhûng kë luôn luôn tích cñc có tñ lñc tñ chü, thì tr· ngÕi này cûng chính là ðµng c½ thúc ð¦y ð¬ tñ h÷ vßþt qua chính h÷, và cÑ thª lao vào h¯ thÆm. — ðây, vi®c gì s¨ xäy ra? Có th¬ tùy theo cån c½ biªn chuy¬n vào lúc ðó cüa h÷: V¾i ng߶i có tâm thì h¯ thÆm không ðáy s¨ biªn thành có ðáy, và vi®c thüng trán l² ð¥u, chªt ði s¯ng lÕi s¨ xäy ra, ðây chính là c½ hµi t¯t cho h÷ tñ tÕo phän c½ mê, và ð¦y m¯i Nghi tình ðªn ch² chín mùi bùng vÞ; còn ð¯i v¾i ng߶i vô tâm thì ðây là c½ hµi cu¯i cùng ð¬ tìm lÕi Di®n møc chính h÷ n½i h¯ thÆm không ðáy.

V§y thì vi®c th¤y tánh thành Ph§t không phäi là vi®c không th¬ không làm ðßþc, và công án Thi«n không phäi vì nhæng lý do trên, mà không vßþt qua n±i. — ðây, hành giä chï c¥n m£t ð¯i m£t v¾i công án Thi«n, hay câu thoÕi ð¥u cho ðªn khi nào cái døng công cüa hành giä và chúng tr· thành mµt kh¯i. Khi kh¯i Nghi tình này ð¡c lñc, thì cÑ thª tÕo thành cái thª miên m§t ð¦y chúng ðªn ch² càng ngày càng to l¾n, cho ðªn khi nào cån ð¥y, ðü duyên thì chúng s¨ bùng vÞ. — ðây chúng tôi mu¯n m· ngo£c và ðóng ngo£c mµt tí, vì giai ðoÕn này là giai ðoÕn nh¤t tâm miên m§t vô phân bi®t; nên ð¯i v¾i cuµc s¯ng chung quanh, hành giä không b¸ l® thuµc chi ph¯i bÞi chúng. Gi¶ ðây hành giä nhß ng߶i ðui, ng߶i mù, ng߶i ðiªc, ng߶i câm, ðôi lúc h÷ quên cä ån u¯ng ngü nghï làm vi®c... Vì lúc này là lúc ngû cån cüa h÷ không b¸ ngû tr¥n bên ngoài chi ph¯i, do ðó nhæng ng߶i ðang s¯ng chung v¾i h÷, v¾i tâm tÕp loÕn phân bi®t nhß chúng ta, s¨ nhìn th¤y cách s¯ng cüa h÷ khác v¾i cuµc s¯ng cüa chúng ta, vì h÷ ðang ði ngh¸ch dòng sanh tØ, trong khi chúng ta ðang ði thu§n dòng sanh tØ, có nghîa là h÷ ðang ði ngh¸ch chi«u v¾i chúng ta. Do ðó, chúng ta m¾i có cái nhìn th¤y h÷ nhß là mµt ng߶i ngu ng¯c kh¶ dÕi, khùng khùng ðiên ðiên, hay nói theo danh t× th¶i ðÕi là mát mát. Nhßng không sao ðó là trÕng thái tiªn bµ trong vi®c làm chín mùi hoá kh¯i nghi tình, ðã ðßþc th¬ hi®n ra bên ngoài, trong vi®c døng công có lñc cüa hành giä ðã ðÕt ðßþc. — ðây, hành giä không vì nhæng tiªng th¸ phi dèm pha nªu có, mà th¯i th¤t hay ngã lòng, cÑ thª tiªp tøc tiªn t¾i ð¬ hoàn thành cÑu cánh mà chúng ta ðã ð£t ra. Trong nhæng bi¬u hi®n này, có th¬ có nhæng kë vì chút danh chút lþi mà l×a b¸p thiên hÕ b¢ng vào nhæng hành ðµng trên ð¬ chÑng tö r¢ng ta ðã ðÕt Thi«n, ta ðã ðÕt ÐÕo, thì nhæng vi®c làm ðó trß¾c sau gì chúng cûng s¨ b¸ phát hi®n bÞi thi«n sß hß¾ng dçn. Ðây là giai ðoÕn thØ thách và ðo bß¾c tiªn tâm linh cüa chính mình, không qua b¤t cÑ mµt trung gian nào hªt, ngoÕi tr× thi«n sß hß¾ng dçn. Nªu hành giä có cån c½ t¯i thßþng, thì s¨ ð¯t cháy công án hay câu thoÕi ð¥u tñ tÕi bß¾c qua, còn không thì s¨ b¸ công án làm cho thüng trán l² ð¥u, chªt ði s¯ng lÕi, hay câu thoÕi ð¥u tÕo thành mµt kh¯i nghi tình có lñc cÑ thª ð¦y t¾i ch² t§n cùng. Chính nh¶ vào kinh nghi®m chªt ði s¯ng lÕîi, hay sÑc mÕnh nghi tình này mà hành giä tÕo phän c½ mê ðßþc, và cu¯i cùng hành giä ð¯t sÕch hªt m÷i t§p khí vô minh, thöng tay vào chþ mµt cách tñ tÕi.

Sao chúng ta cûng nên thØ thách bß¾c tiªn tâm linh cüa mình nhß thª nào chÑ? Ðây chúng ta hãy theo dõi pháp hß¾ng dçn t×ng ch£n ð߶ng qua công án cüa ngài Mã-T± ÐÕo-NhÑt.

" Tång thßa:

- Vì sao Hòa thßþng nói: ' TÑc tâm tÑc Ph§t'?

Mã-T± ðáp:

- Vì ð¬ d² con nít khóc.

Tång höi:

- Nín r°i phäi làm sao?

Mã T± ðáp:

- ChÆng phäi tâm chÆng phäi Ph§t.

Tång höi:

- Tr× hai vi®c trên, nªu có ng߶i höi thì trä l¶i nhß thª nào?

Mã T± ðáp:

- Nói v¾i Y là chÆng phäi v§t.

Tång höi:

- Nªu chþt trong kia có ng߶i ðªn thì sao?

Mã T± ðáp:

- Li«n dÕy cho Y th¬ hµi ðÕi ÐÕo".

( Mã T± ngæ løc ).

Qua công án này, chúng ta có cäm tß·ng rõ ràng là ' TÑc tâm tÑc Ph§t ' không phäi là cØa vào. ' ChÆng phäi tâm chÆng phäi Ph§t ' cûng không phäi là cØa vào. ' ChÆng phäi v§t ' cûng không phäi là cØa vào. V§y cái gì là cØa vào nhà T±, trong khi m÷i l¯i m÷i hß¾ng ð«u b¸ bít, ð«u b¸ phü nh§n?

— ðây, nªu là kë có cån c½ t¯i thßþng, thì qua công án t¤t cä m÷i kiªn ch¤p ð«u b¸ ð¯t sÕch, và công án gi¶ ðây chï là trò ch½i cüa ngôn ngæ chÑ không là gì hªt; còn nhæng kë cån c½ t¥m th߶ng thì vi®c gì ðã xäy ra, khi h÷ ðã chÕm m£t vào công án này? Phäi chång ngài Mã T±-ÐÕo NhÑt, ðã ð£t tâm thÑc chúng ta trß¾c nhæng thØ thách phi lý ð¯i v¾i trí phân bi®t hþp tình hþp lý, mà chúng ta ðã t×ng ch¤p nh§n s¯ng v¾i chính nó. N½i ðây, mµt sÑc mÕnh va chÕm giæa hþp lý và phi lý xäy ra, và kh¯i Nghi tình cûng ðang hình thành hi®n hæu, hoÕt ðµng thôi thúc mãnh li®t; ðây là c½ hµi t¯t ðßa ðªn sñ bùng vÞ tâm thÑc hành giä. Ðó là mµt trong muôn ngàn cách mà các v¸ Thi«n sß th߶ng sØ døng trong pháp dÕy ng߶i cüa các ngài; v¾i møc ðích bóc vö vô minh, chï bày cái tñ tánh vô phân bi®t xßa nay cüa chúng ta, b¢ng cách d©p bö các duyên bÞi nhæng hành ðµng cø th¬ nhß l¶i nói, cØ chï ngay cä ðªn sñ im l£ng, mà ðÕi di®n cho pháp dÕy ng߶i ðµc ðáo và táo bÕo nh¤t là hai ngài ÐÑc S½n và Lâm Tª.

Ngài ÐÑc S½n v¾i l¯i vung g§y n±i tiªng qua câu: : Nói ðßþc cûng b¸ ba mß½i hèo, không nói ðßþc cûng b¸ ba mß½i hèo ". V§y, trong câu nói này, ÐÕo lý gì ðã xäy ra ðây? DÑt khoát v¤n ð« hþp tình hþp lý, ðúng sai cüa l¶i nói không th¬ bi®n bÕch · ðây ðßþc. Ðó phäi chång là thª chân t߶ng các ngài ð£t hành giä vào ngõ bí, · ðây chính hành giä tñ khai thông. N½i ðây, nªu ai lanh m¡t thì chính ÐÑc S½n b¸ ba mß½i hèo chÑ không phäi ng߶i b¸ d°n vào thª chân t߶ng b¸.

Cûng th¬ cách dÕy ng߶i ðó, ngài Lâm Tª v¾i tiªng quát kÏ ð£c không hai. Ngài không c¥n nói ðßþc hay không nói ðßþc, h­ chÕm m£t là quát ngay. Tiªng quát này là mµt nhát kiªm báu kim cß½ng, có khä nång ch£t ðÑt t¤t cä m÷i duyên cho ng߶i ð¯i di®n; cûng có khä nång ðoÕt hªt m÷i ý ni®m phân bi®t kh·i lên n½i hành giä.

— ðây, chï có nhæng v¸ lanh c½ m¾i phá n±i nhæng chiêu thÑc kÏ ð£c này mà thô, còn không thì b¸ ù tai nhÑc óc, và t× th¤t v÷ng này ðßa ðªn th¤t v÷ng khác. Cûng chính nh¶ nhæng th¤t v÷ng này, mà hành giä nhen nhúm ðßþc kh¯i Nghi tình càng ngày càng thêm l¾n mÕnh h½n. và cho ðªn khi nào kh¯i Nghi tình này chín mùi, thì chï c¥n mµt nhân t¯ nào ðó tñ kh¡c chúng vÞ tung. 

Qua nhæng trình bày · trên, rõ ràng công án không phäi là ð¯i tßþng không th¬ không vßþt qua ðßþc. — ðây, vì gi¾i hÕn cüa ð« tài, nên chúng tôi không th¬ ð« c§p v¤n ð« này mµt cách hoàn toàn ð¥y ðü hªt ðßþc. Ь thay l¶i kªt lu§n, chúng tôi tha thiªt yêu c¥u m÷i ng߶i trong chúng ta, hãy vì sñ nghi®p giäi thoát cüa m÷i ng߶i, mà ngßng ði nhæng vi®c làm tai hÕi ðó, vì chúng không có lþi, mà ngßþc lÕi s¨ có hÕi cho chính ngày hôm nay và ngay cä mai sau; bÞi vì chúng sanh trong th¶i kÏ mÕt pháp tình trÕng cån c½ cüa h÷ nghiêng n£ng v« lý trí phân bi®t. Cho nên ð¯i v¾i nhæng ng߶i h÷c ÐÕo, h÷ chï biªt ð¡m mình vào thª gi¾i ngôn ngæ vån tñ, ð¬ r°i b¸ chúng ðánh l×a tr· thành nô l®, và tñ thõa mãn cho ðó là cÑu cánh, ðáng lý ra chúng chï là phß½ng ti®n b¸ vßþt qua, nên ðÑc Ph§t Thích Ca ðã t×ng tiên li®u trong kinh Lång Già ngài ðã phü nh§n: " B¯n mß½i chín nåm ta chßa h« nói l¶i nào ". Thª mà cái h§u quä ¤y vçn xäy ra, càng ngày càng thêm t® hÕi không phß½ng cÑu chæa! Chúng ta nên quay nhìn lÕi xem cái kiªn thÑc, mà chúng ta ðã n± lñc thâu lßþm nh¶ vào ngôn ngæ vån tñ, tß duy h÷c höi ðó, có phäi là cái bän lai di®n møc xßa nay cüa chúng ta hay không? Hay ðó chï là cái quái thai cüa v÷ng thÑc ðiên ðäo phân bi®t? V§y thì cái bµ m£t th§t xßa nay cüa chúng ta nó · ðâu? Hãy c¦n th§n! Ð×ng tñ ðánh l×a mình! Ð×ng ðánh l×a m÷i ng߶í! Hãy tñ thñc hành theo nhæng l¶i dÕy cüa ðÑc Ph§t, cho dù chï là mµt chæ hay mµt câu ði chång næa, nªu chúng ta thñc hành th¤u ðáo vßþt qua khöi chúng, thì ðó là mµt vi®c làm lþi ích, chÑ không phäi h÷c höi so sánh ð¯i chiªu thiên kinh vÕn quy¬n qua ngôn ngæ này ngôn ngæ n÷, ð¬ hi¬u biªt nhæng l¶i dÕy cüa ðÑc Ph§t , r°i ðem ra bàn lu§n m± xë phân bi®t chúng ðúng sai chi li qua sách v· hay l¶i nói, r¯t cuµc tham vçn còn tham, sân vçn còn sân, và si vçn còn si . Ðó không phäi là møc ðích t¯i h§u cüa nhæng l¶i dÕy ðÑc Ph§t, mà møc ðích t¯i h§u cüa ðÑc Ph§t là thñc hành giäi thoát t¤t cä m÷i trói buµc cüa tham-sân-si ngay trong cuµc s¯ng này, chÑ không phäi h÷c ð¬ biªt tham sân si. Nhß thª chúng ta h÷c ð¬ làm gì cho phí công vô ích, trong khi chúng không can h® gì ðªn v¤n ð« giäi thoát tham-sân-si !?

[Trang Kª]