TÑ Ðª Và Quan Ði¬m B° Tát Long Th÷ 

Ða¸-Lãn

T× khi ðÑc Ph§t xác l§p :" M÷i v§t ð«u vô th߶ng , m÷i v§t ð«u vô ngã ", th߶ng ðßþc di­n tä v¾i danh t× Sarvam Sùnyam (m÷i v§t ð«u Không).Trong nhæng l¶i dÕy cüa ngài , thì sau ðó, giæa các nhà Ti¬u th×a và ÐÕi th×a có sñ tranh lu§n sôi n±i gay g¡t v« v¤n ð« này và ngày càng thêm quyªt li®t h½n trong cung cách ch¤p nh§n và giäi thích theo quan ði¬m cüa m²i bµ phái. Các nhà Ti¬u th×a chï ch¤p nh§n và b¢ng lòng v¾i l¯i giäi thích giän d¸ là:" Vì thª gi¾i không có tñ ngã và nhæng s· hæu cüa ngã nên ðßþc g÷i là Sùnya " (yasmà ca sunnam attena va atteniyena va tasmà sunno loko ti vuccati ) . T× quan ði¬m ¤y, các nhà Ti¬u th×a chï ch¤p nh§n dành Sùnya cho các pháp hæu vi và ð£c bi®t là Nh½n không (Pudgala sùnyatà ) mà thôi . Trong khi ðó, các nhà ÐÕi th×a , ð£c bi®t là các nhà Madhyamikàs ( Trung quán ), không d×ng lÕi n½i ðây, ngßþc lÕi còn tiªn xa tri®t ð¬ h½n trong cách giäi thích cüa mình v« Sarvam sùnyam. Theo các nhà này, thì Sùnyatà không nhæng chï dành riêng áp døng cho các pháp hæu vi, mà ngay ðªn các pháp vô vi cûng ðßþc áp døng mµt cách tri®t ð¬ nhß quan ni®m v« Niªt bàn ( Nirvana), Nhß Lai ( Tathàgata ) hay b¤t cÑ mµt khái ni®m nào khác . 

Chính nhæng quan ni®m tri®t ð¬ này ðã làm lung lay t§n n«n täng tri thÑc cüa các nhà Ti¬u th×a v« nhæng quan ni®m mà h÷ ðã thü ð¡c ðßþc t× nhæng l¶i dÕy cüa ðÑc Ph§t v« TÑ ðª ( àryasatyas ), lý Duyên kh·i ( Pratìtyasamutpàda ) cùng t¤t cä nhæng giáo lý khác . T× nhæng høt hçng này, các nhà Ti¬u th×a ðã phän bác lÕi b¢ng nhæng nÕn v¤n s¡c bén . Mà theo ðó, nhæng nÕn v¤n này, chúng v×a cüng c¯ cho l§p tr߶ng hæu lý cüa h÷, v×a ðánh ð± nhæng phi lý cüa các nhà ÐÕi th×a và Trung quán ðã phÕm phäi , theo quan ði¬m và l§p tr߶ng cüa h÷. — ðây, chúng tôi s¨ trình bày nhæng nÕn v¤n này, cùng nhæng quan ði¬m cüa B° tát Long Th÷ ( Nàgàrjuna ) v« TÑ Ðª. 

Theo quan ði¬m và l§p tr߶ng cüa các nhà Ti¬u th×a thì : Nªu t¤t cä thª gian ð«u không , không có s· hæu thì s¨ không có hi®n tßþng sanh di®t . Khi ðã không có hi®n tßþng sanh di®t hi®n hæu , thì t¤t cä m÷i hi®n tßþng theo ðó không hi®n hæu và ngay ðªn cä nhân quä TÑ ðª :" Th¤y kh±, ðoÕn t§p , chÑng di®t và tu ðÕo " cûng không luôn . Do ðó pháp bäo cûng không có. T× không này dçn ðªn B¯n quä Sa môn , B¯n hß¾ng , B¯n ð¡c cûng không . T× ðó Bát hi«n thánh cûng không hi®n hæu . Khi Bát hi«n thánh ðã không hi®n hæu thì không có Tång bäo. Tóm lÕi , nªu Pháp bäo ðã không , Tång bäo ðã không thì làm gì có Ph§t bäo ? Do ðó ngài ðã phá hoÕi Tam bäo . Không nhæng chï phá hoÕi Tam bäo thôi mà còn phá hoÕi luôn cä nhân quä tµi phß¾c cùng t¤t cä các pháp ðang hi®n hæu trên thª gian này.  T× nhæng phân tích trên cho th¤y các ngài ðã quá sai l¥m trong nh§n thÑc v« các pháp . — ðây, các pháp chï thñc hæu chÑ không phäi không thñc hæu nhß các ngài ðã quan ni®m . 

Ь trä l¶i nhæng nÕn v¤n này, ngài Long Th÷ th¤y r¢ng ð¯i phß½ng ðã không n¡m ðßþc ý nghîa Không ( Sùnyatà), tß¾ng Không cùng nhân duyên Không , nên có nhæng tß·ng tßþng sai l¥m v« chúng . Do ðó, trß¾c hªt , ngài mu¯n vÕch ra nhæng sai l¥m cüa ð¯i phß½ng v« Sùnyatà :

- Sùnyatà không phäi là Nàsstitva (ÐoÕn di®t) cûng không phäi là Abhàva (khiªm di®n mµt cái gì) nhß h÷ tß·ng , mà Sùnyatà c¥n phäi nh§n th¤y qua các ð£c tß¾ng trong vi®c giäi thích nó .
- Sùnyatà là Aparapratyaya ( không th¬ dÕy cho ng߶i khác ) chï có tñ mình chÑng ngµ nµi tâm , không th¬ nghe ng߶i khác giäng dÕy mà hi¬u ðßþc .
- Sùnyatà là Sànta (an t¸nh) , không b¸ sinh di®t chi ph¯i . 
- Sùnyatà là Prapancairaprapancitam (không th¬ nghî bàn) .
- Sùnyatà là Nivirkalpa (không th¬ giäi ngµ) , vßþt ngoài v÷ng tß·ng . 
- Sùnyatà là Anànàrtha (không có nhi«u nghîa khác nhau) . 

Ngài tiªp tøc giäi thích Sùnyatà là Prtìtyasamutpada (duyên kh·i ). 

S¨ không có b¤t cÑ giá tr¸ tß½ng ð¯i nào thñc hæu t°n tÕi v« mµt thª gi¾i mà · ðó, m÷i v§t ðßþc coi nhß là th§t hi®n hæu , mà chúng chï là mµt giä ð¸nh v« m£t hi®n tß¾ng khi duyên hþp ðü , ð¬ nói lên cái hi®u quä b¤t toàn cho cái duyên biªn ðü theo sau chúng . Ðó chính là cái Tánh Không (sùnyatà) cüa các pháp ðßþc soi sáng b·i cái nhìn sâu , thâm hi¬u qua m÷i sñ ki®n , mà qua ðó, chúng không có mµt sñ ki®n sai khác nào giæa sanh tØ và Niªt bàn . Thª gi¾i chï hi®n hæu tß½ng ð¯i giä tÕm , nhßng chúng s¨ tr· thành hình nhß th§t có ð¯i v¾i mµt tâm h°n mê m¶ . Do ðó, c¥n phäi ð§p tan m÷i quan ni®m sai l¥m v« mµt thª gian chân th§t · bên ngoài thª gian này, theo quan ði¬m cüa các nhà Ti¬u th×a . Theo ðó , h÷ s¨ loÕi bö Tøc ðª (sanh tØ) ð¬ chÑng Chân ðª ( Ю nh¤t nghîa hay Niªt bàn). Nghîa là các v¸ ¤y ði t× trÕng thái thª gian (laukika) ðªn trÕng thái xu¤t thª gian ( lokuttara). 

Vì t¤t cä nhæng quan ni®m sai l¥m nhß trên , nên ðã dçn các nhà Ti¬u th×a ðªn mµt thÑ cñc ðoan không th¬ ch¤p nh§n ðßþc , trong vi®c c¯ biªn giáo lý TÑ ðª và lý Duyên kh·i thành môt thÑ chân lý thñc hæu thuµc v« Ю nh¤t nghîa ðª (Paramattha) chÑ không phäi Tøc ðª (Samvrti) , và cÑ ôm ch£t vào ðó, cho là mµt thÑ cÑu cánh thñc hæu c¥n phäi ðÕt ðªn . Cho nên h÷ ðã hi¬u mµt cách sai lÕc v« quan ði¬m Sarvam sùnyam chính ðÑc Ph§t nói ra . T× ðó, h÷ ðë ra nhæng nÕn v¤n mà chính h÷ s¨ tñ hÕi h÷ trong cuµc thØ thách này. 

Tiªp ðªn , ngài Long Th÷ mu¯n làm sáng tö l§p tr߶ng cüa mình v« Dharmasùnyatà qua nÕn v¤n này. Trß¾c hªt , ngài không phü nh§n Nh¸ ðª m£c dù ngài ðã li®t nó vào hàng Tøc ðª trên phß½ng di®n mê . Song không th¬ không ch¤p nh§n giáo lý này trên cái nhìn cüa b§c Thánh ,vì giæa sanh tØ và Niªt bàn không có sñ sai khác . Vì khi mê Nó là tøc , khi ngµ Nó là ch½n ; chï khác nhau · ch² mê nó và ngµ nó, nhß bài k® ngài viªt : 

Nªu chÆng y vào Tøc ðª 
ChÆng ðßþc Ю nh¤t nghîa 
Không ðßþc Ю nh¤t nghîa 
Th¶i không ðÕt ðßþc Niªt bàn . 

— ðây, có sñ sai bi®t nhau trên bình di®n mê , nên có Tøc ðª -Ю nh¤t nghîa ðª -Niªt bàn . Nhßng khi ngµ thì chính ba cái sai bi®t ðó không khác nhau . 

Vì nhæng lý do ðó cho nên ngài Long Th÷ không phü nh§n giáo lý Nh¸ ðª trong quan ði¬m cüa mình , và chï coi nó nhß là mµt phß½ng ti®n c¥n cho giai ðoÕn chuy¬n mê khai ngµ. Theo ngài , nªu không nh¶ nhæng ngôn thuyªt cüa Tøc ðª th¶i Ю nh¤t nghîa không nói ðßþc , và nªu không ðÕt ðßþc Ю nh¤t nghîa thì làm sao chúng ta có th¬ ðÕt ðßþc Niªt bàn ? Vì v§y , nó ðßþc coi nhß là mµt phß½ng ti®n chuyên ch· cho sñ thành công cüa mµt cÑu cánh . Nhßng khi cÑu cánh ðã ðÕt ðßþc , và nó nhìn lÕi chính nó, thì chính nó là phß½ng ti®n chÑ không gì khác . T× nhæng l§p lu§n này cho chúng ta th¤y r¢ng : quan ði¬m Sùnyatà cüa ngài Long Th÷ không phü nh§n giáo lý Nh¸ ðª. 

Cûng ðÑng trên l§p tr߶ng này , ngài cänh cáo các nhà Ti¬u th×a r¢ng : Nªu hi¬u Sùnyatà sai l¥m nhß nhæng nÕn v¤n trên thì chính mình tñ hÕi mình . B·i vì cái nghîa Không này, nó quyªt ð¸nh sñ thành tñu cüa các pháp thª gian và xu¤t thª gian . Ngßþc lÕi , nªu không có nó, thì các pháp thª gian b¤t thành . Theo pháp Thñc-Hæu cüa các nhà Ti¬u th×a thì chúng ð¯i l§p v¾i cái Không Thñc Hæu cüa các pháp . Nhßng Sùnyatà không phäi là cái Không Thñc Hæu nhß các nhà Ti¬u th×a quan ni®m . Do ðó, Sùnyatà này, nó vßþt ra khöi quan ni®m có-không cüa Ti¬u th×a và nh¶ v§y mà nó quyªt ð¸nh ðßþc sñ thành bÕi cüa các pháp . Ngßþc lÕi , chính các pháp Hæu , theo quan ni®m cüa các nhà Ti¬u th×a , là pháp sai l¥m , r½i vào th߶ng kiªn . Nó s¨ tr· thành kë phá hoÕi Tam bäo qua sñ soi sáng cüa Sùnyatà . — ðây, chúng ta s¨ th¤y mµt cách rõ ràng h½n , nhæng phän bác mà ngài Long Th÷ ðã dùng phß½ng pháp " G§y ông ð§p lßng ông", do chính các nhà Ti¬u th×a ð§p lÕi chính h÷, sau khi ngài ðã chï rõ nhæng hi¬u biªt sai l¥m v« Sùnyatà mà cho là cái ðoÕn di®t , cái không thñc hæu , trong khi Sùnyatà không can h® gì t¾i chúng cä . 

Ngài Long Th÷ bäo : nªu các nhà Ti¬u th×a bäo r¢ng t¤t cä các pháp trong ðó k¬ cä TÑ thánh ðª , tñ chúng ðã có thñc hæu ð¸nh tánh cüa nó , thì các pháp này không nhân , không duyên . Chï vì tánh kiên trì cüa nó cho nên chúng s¨ không sanh di®t . Nhß v§y , rõ ràng sñ thành tñu cüa các pháp ðâu c¥n ðªn nhân duyên ? Nhßng trong thñc tª , các pháp t× duyên sanh và chúng di®t ði cûng t× duyên di®t . V§y, nªu bäo các pháp ðã có sÇn ð¸nh tánh n½i tñ tánh cüa chúng thì ði«u này hoàn toàn không ðúng . Vì nªu ðã có tánh quyªt ð¸nh n½i tñ tánh cüa chúng r°i , thì theo ðó nhân quä cûng s¨ b¸ phá luôn , vì không nhân thì làm gì có quä theo sau ðó ð¬ th¬ hi®n cái tß¾ng vô th߶ng cüa các pháp .  Тng này, các pháp nhß ngài Long Th÷ nói : 

Các nhân duyên sanh pháp 
Ta nói tÑc là không 
Ðó cûng là giä danh 
Cûng là nghîa Trung ðÕo 
Chßa t×ng có mµt pháp 
ChÆng t× nhân duyên sanh 
Cho nên t¤t cä pháp 
Không phäi chÆng là không . 

— ðây, chúng ta th¤y m÷i sñ hi®n hæu cüa m÷i sñ v§t luôn luôn tùy thuµc vào các duyên . Do ðó, chúng không có tñ tánh , chï vì mu¯n hß¾ng d¦n chúng sanh nên phäi dùng giä danh ð¬ nói . Không · ðây xa lìa , không l® thuµc vào có-không nhß các nhà Ti¬u th×a ðã tñ hi¬u , nên chúng ðßþc g÷i là Trung ðÕo . Vì pháp này không có tánh nên không ðßþc bäo là có, cûng không có không ,nên không ðßþc bäo là không. Nªu pháp tñ nó ðã có tánh tß¾ng thì dÑt khoát không c¥n l® thuµc vào các duyên mà hi®n hæu . Nhßng · ðây, nªu mu¯n có pháp mà không nh¶ các duyên thì ði«u ðó s¨ không xäy ra . Do ðó, có-không cüa các v¸ không phäi là pháp Không ( Dharmasùnyatà) cüa ðÑc Ph§t . 

Ngài Long Th÷ l§p lu§n tiªp : Nhß trên , các v¸ bäo r¢ng quan ði¬m v« Dharmasùnyatà cüa chúng tôi có nhæng l²i nhß v§y. Nhßng rõ ràng , cái l²i sai l¥m ðó, chính các v¸ v¤p phäi chÑ không phäi chúng tôi . Vì sao ? Vì nªu bäo r¢ng t¤t cä các pháp v¯n tñ chúng ðã có tánh , chÆng phäi không tánh thì s¨ r½i vào không sanh di®t . Nhßng nªu mà không sanh di®t thì s¨ không có TÑ thánh ðª . TÕi sao v§y? Vì Dukkha (kh±) không t× duyên sanh nên s¨ không có kh± . Nhßng theo kinh thì " Vô th߶ng là kh±". V§y kh± ðã có ð¸nh tánh cüa riêng nó r°i thì làm gì có vô th߶ng, vì chúng không bö tñ tánh riêng cüa chúng . 

LÕi næa , nªu Dukkha ðã có ð¸nh tánh r°i thì không c¥n phäi sanh tr· lÕi, vì trß¾c ðó ðã có Dukkha r°i c¥n gì phäi t× T§p sanh ra . Do ðó không có Samudaya (T§p ðª). M£c khác , nªu Dukkha ðã có ð¸nh tánh cüa nó r°i thì cûng chÆng c¥n Nirodha (Di®t) , vì tánh Dukkha ðã ð¸nh r°i nên không th¬ m¤t ðßþc . 

LÕi næa , pháp nªu ðã ð¸nh có thì s¨ không có tu ÐÕo (magga), vì nªu là th§t pháp thì phäi là th߶ng h¢ng . Nhßng ðã th߶ng h¢ng r°i thì không tång không giäm , ðã không tång không giäm thì c¥n gì phäi tu ðÕo ?  ÐÕo, nªu ðã tu ðßþc thì không có ð¸nh tánh . Do ðó, khi trß¾c ðó, các pháp ðã quyªt ð¸nh có tánh cüa chúng r°i thì không th¬ có Kh± ðª -T§p ðª -Di®t ðª. V§y thì con ð߶ng di®t kh± hi®n tÕi nên ði ðªn ch² nào ð¬ di®t kh± ? 

LÕi næa , nªu Dukkha ðã là ð¸nh tánh , mà trß¾c khi chßa làm phàm phu chßa th¤y chúng, thì trong hi®n tÕi vçn không th¬ th¤y ðßþc , và trong cä tß½ng lai næa . V¤n ð« ðoÕn T§p , chÑng Di®t và tu ÐÕo cûng nhß v§y. Nªu t× trß¾c ðªn nay chÆng ðoÕn , chÆng chÑng , chÆng tu thì trong hi®n tÕi cûng chÆng ðoÕn , chÆng chÑng , chÆng tu ; vì t× trß¾c t¾i nay chßa t×ng ðoÕn, chßa t×ng chÑng, chßa t×ng tu . Cho nên b¯n hành trong TÑ thánh ðª , t¤t cä ð«u không hi®n hæu . Khi b¯n hành ðã không hi®n hæu thì b¯n ðÕo quä cûng không luôn , vì ð¸nh tánh cüa các pháp cho nên t× trß¾c ðªn nay chßa ðÕt ðßþc , và trong hi®n tÕi cûng thª. Ngßþc lÕi ,ði«u này có th¬ xäy ra , v¾i ði«u ki®n tánh cüa chúng không ð¸nh thì khä dî ðÕt ðßþc . Nhßng ði«u này s¨ không xäy ra v¾i quan ði¬m cüa các nhà Ti¬u th×a ð¯i v¾i các pháp . Do ðó, cái h§u quä t¤t yªu s¨ xäy ra theo ðó ð¯i v¾i v¤n ð« ðÕt Hß¾ng , Bát hi«n thánh , Tång bäo, Pháp bäo cho ðªn Ph§t bäo. T¤t cä ð«u b¸ phá , ð«u b¸ ð¦y lùi vào trong ðoÕn di®t , không hi®n hæu nhß chính quan ði¬m cüa các nhà Ti¬u th×a ðã hi¬u v« Dharmasùnyam , mà các v¸ ðó ðã gán cho các nhà ÐÕi th×a và Trung quán chü trß½ng , ð¬ ð¯i ngh¸ch lÕi cái Hæu cüa h÷ . 

— ðây, dù là hæu hay là vô mà hi¬u theo các nhà Ti¬u th×a cûng r½i vào hai bên , ch¤p thü thiên kiªn . Nªu hi¬u theo cách mà quan ði¬m các nhà Ti¬u th×a v« hæu và vô nhß v§y, thì cho dù chúng ta có n± lñc siêng nång tu hành ð¬ ðÕt ðßþc quä v¸ Ph§t , s¨ không th¬ nào thñc hi®n ðßþc. B·i vì mu¯n ðÕt ðßþc quä v¸ Ph§t phäi thñc hành TÑ thánh ðª . Nhßng nªu thñc hành theo ð߶ng l¯i cüa các nhà Ti¬u th×a , nhß nhæng phân tích trên cüa ngài Long Th÷ thì làm sao ðÕt ðßþc ? Ðó là nhæng quan ði¬m mà ngài Long Th÷ ðßa ra ð¬ phän bác lÕi nhæng l§p lu§n r½i vào tà kiªn cüa các nhà Ti¬u th×a . Chính l¯i dùng " G§y ông ð§p lßng ông" này ðã ðßa các nhà Ti¬u th×a vào tuy®t lµ . 

Và sau ðây là nhæng v¤n nÕn cu¯i cùng v« TÑ ðª cüa các nhà Ti¬u th×a ðßa ra , sau khi h÷ ðã ðßþc nghe giäi thích v« Dharmasùnyatà sai l¥m theo quan ði¬m chính h÷ : 

Ngài tuy ðã phá các pháp, nhßng cÑu cánh cüa con ð߶ng ði ðªn A-nâäu ða-la tam-mi®u tam-b°-ð« (Anuttarasamyuak-Sambodhi) buµc phäi có . Nhân vào con ð߶ng này ð¬ g÷i là Ph§t ? 

Ngài Long Th÷ cûng ðÑng trên l§p tr߶ng Pháp-Hæu cüa chính h÷ ð¬ trä l¶i câu höi này. Ngài bäo : Theo nhß các v¸ , thì các pháp ðã có ð¸nh tánh r°i , c¥n gì phäi nhân n½i B° ð« ð¬ có Ph§t ; hay ngßþc lÕi , nhân n½i Ph§t ðÕo ð¬ có B° ð«, vì hai ð¸nh tánh này là hai ð¸nh tánh cüa riêng chính nó . Cho dù chúng ta có n± lñc tinh c¥n tu hành ðªn muôn kiªp ði næa , mà trß¾c kia chúng ta không có tánh Ph§t, thì làm sao hi®n tÕi có th¬ thành Ph§t ðßþc ? Cûng nhß thiªc không có tánh vàng , dù dùng ðü m÷i cách ð¬ rèn dûa nung ðúc , cu¯i cùng cûng không thành vàng . 

LÕi næa , nªu các pháp ðã có ð¸nh tánh mà không phäi không , thì r¯t cùng cûng không có ng߶i tÕo ra tµi phß¾c , vì tánh tµi phß¾c ðã quyªt ð¸nh trß¾c r°i , k¬ cä hành ðµng tÕo tác và ng߶i tÕo tác cûng không . Do ðó , dù chúng ta có · trong nhân duyên tµi phß¾c mà vçn không có quä báo, và quä báo có th¬ có ðßþc khi lìa xa nhân duyên tµi phß¾c ði næa , thì quä báo vçn không c¥n ðþi có nhân m¾i xu¤t hi®n . 

LÕi næa , lìa tµi phß¾c có th¬ không có quä báo thi®n ác , nhßng t× tµi phß¾c thì có quä báo thi®n ác ? 

Ь trä l¶i nÕn v¤n này, ngài Long Th÷ bäo dù có lìa tµi phß¾c hay không lìa tµi phß¾c , có quä báo hay không có quä báo, thì t¤t cä ð«u r½i vào l²i có-không nhß ðã nói · trß¾c . 

LÕi næa , nªu các nhà Ti¬u th×a vì không n¡m b¡t ðßþc nghîa Không và nhân duyên cüa nó nên có nhæng quan ði¬m sai l¥m nhß v§y, thì ðã vô tình phá Ю nh¤t nghîa Không . Ю nh¤t nghîa Không mà b¸ phá , tÑc là phá t¤t cä pháp thª tøc . 

H½n næa , nªu chúng ta quan ni®m t¤t cä các pháp-hæu ð«u có ð¸nh tánh cüa chúng , thì theo ðó, các hi®n tß¾ng có ðßþc trên thª gian này ð«u không th¬ sanh ra và không th¬ di®t m¤t , mà chúng phäi luôn luôn th߶ng trø ,vînh vi­n không biªn m¤t . Vì chúng ðã có th§t tánh cüa chúng r°i , nên không th¬ biªn khác ðßþc. Nhßng muôn v§t giæa thª gian này, hi®n bày ra trß¾c m¡t chúng ta , luôn luôn · trong chi«u hß¾ng sanh di®t , biªn d¸ch trong t×ng sát na mµt , trong t×ng h½i th·. Nhæng hi®n tß¾ng này luôn tùy thuµc vào các duyên hþp-biªn mà hi®n kh·i . Vì v§y, chúng không có ð¸nh tánh . Nªu chúng ðã có ð¸nh tánh thì nhß chúng ta ðã biªt : mµt là th߶ng, hai là ðoÕn di®t . Do v§y, nªu không có cái KHÔNG ( Sùnyatà) thì nhæng vi®c này có th¬ xäy ra ð¯i v¾i chúng ta : chßa ðßþc không c¥n ðßþc - phi«n não cûng không ðoÕn - vi®c kh± cûng không hªt . 

Ь kªt lu§n ph¦m TÑ ðª này , ngài Long Th÷ ðã dçn l¶i dÕy cüa ðÑc Ph§t trong kinh : Cho nên trong kinh nói 

Nªu th¤y pháp nhân duyên 
Th¶i có th¬ th¤y Ph§t 
Th¤y Kh± -T§p -Di®t -ÐÕo . 

— ðây, nªu ng߶i nào th¤y t¤t cä pháp t× các duyên sanh ra , thì ng߶i này có th¬ th¤y ðßþc pháp thân cüa ðÑc Ph§t, tång trß·ng trí tu® ðÕt m÷i lþi ích, và có th¬ th¤y ðßþc Kh±-T§p-Di®t-ÐÕo cüa TÑ thánh ðª. Vì th¤y ðßþc TÑ thánh ðª cho nên ðÕt ðßþc TÑ quä , di®t tr× t¤t cä m÷i phi«n não. B·i v§y, chúng ta c¥n phäi th¤u ðÕt nghîa KHÔNG  này, nªu không s¨ ði vào con ð߶ng vô minh tà kiªn nhß các nhà Ti¬u th×a v¤p phäi. Ai phá nghîa KHÔNG tÑc là phá pháp nhân duyên , phá pháp nhân duyên tÑc là phá Tam bäo. Nªu phá Tam bäo tÑc là chính mình tñ phá mình . 

ÐÕi Lãn, Sài Gòn Vi®t Nam