Kinh Na Tiên TÏ Kheo

Cao Hæu Ðính d¸ch Vi®t

L¶i gi¾i thi®u

Na Tiên TÏ Kheo Kinh là mµt bµ kinh phän änh ð¥y ðü nhæng ð߶ng nét chính cüa Giáo lý Nguyên Thüy. Nhßng nªu chï có thª thôi thì kinh này chï là mµt bän trùng tuyên vô v¸, không ðáng ðßþc có mµt ð¸a v¸ Tam TÕng Thánh Giáo.

Уc s¡c cüa kinh này dî nhiên không phäi · ch² trùng tuyên vô b± ¤y. Уc tánh cüa nó là chính · nhæng ví dø r¤t khª lý và khª c½ mà Ngài Na Tiên ðã khéo sØ døng ð¬ làm sáng tö các chü ði¬m giáo lý cån bän cüa Ph§t Giáo Nguyên Thüy. Các ví dø r¤t linh ðµng ¤y là hoàn toàn do ngài sáng chª ð¬ ðóng góp vào chánh pháp và thúc ð¦y bánh xe Chánh Pháp chuy¬n mau thêm.

Kinh này xu¤t hi®n vào th¶i kÏ nào? Cån cÑ vào ti¬u sØ vua Di Lan Ðà, ng߶i mà Na Tiên ðã ð¯i thoÕi và trñc tiªp giáo hóa, thì Na Tiên s¯ng vào ti«n bán thª kÖ II trß¾c Tây l¸ch. Cuµc ð¯i thoÕi v« giáo lý giæa Th¥y (Na Tiên) và trò (Di Lan Ðà), nªu xét sâu vào nµi dung thì th¤y quä th§t là thú v¸ và h¤p dçn. Vì v§y, nµi dung ð¯i thoÕi n¥y b¤y gi¶ ðßþc truy«n tøng, ðßþc các gi¾i Ph§t TØ tôn th¶ g¥n ngang hàng v¾i các kinh do kim kh¦u Ph§t nói ra. Cûng nên biªt r¢ng, ð£c bi®t v¾i Ph§t Giáo Miªn Ði®n, kinh này ðßþc nhiªp thâu vào Ti¬u Bµ Kinh tÑc bµ thÑ nåm trong Ngû Bµ Kinh cüa Giáo ði¬n Nguyên Thüy. V§y niên ðÕi xu¤t hi®n cüa kinh n¥y, s¾m nh¤t là vào khoäng thª kÖ I trß¾c Tây l¸ch. Và n½i ch¯n xu¤t hi®n l¥n ð¥u tiên hÆn phäi là mi«n Tây B¡c „n е, trên lßu vñc Ngû Hà, n½i ðã xäy ra cuµc ð¯i thoÕi ¤y.

Vì nµi dung kinh này là mµt lþi khí truy«n bá Ph§t giáo r¤t mÕnh, nên không bao lâu sau, lan r¤t nhanh sang lßu vñc sông H¢ng r°i t× ð¤y tràn lan kh¡p „n е, cho ðªn Tích Lan. Do ðó mà tuy nµi dung v¯n mµt nhßng kÛ thu§t kiªt t§p thì lÕi m²i ð¸a phß½ng mµt khác. Các bän kiªt t§p tÕi lßu vñc sông H¢ng v« sau thành kinh Milindapanhà (Di Lan Ðà v¤n kinh), ðßþc truy«n bá sang Tích Lan và các nß¾c Nam Phß½ng Ph§t giáo. Các bän kiét t§p tÕi Tây B¡c „n е thì ðßþc truy«n bá lên Trung Á r°i sang Trung Hoa và Tây TÕng, m®nh danh là Na Tiên TÏ Kheo Kinh.

Riêng Na Tiên TÏ Kheo Kinh truy«n qua Trung Hoa cûng ðã có ba bän d¸ch khác nhau. Cä ba bän ð«u m¤t tên ng߶i d¸ch nên không rõ là ðã d¸ch vào th¶i ðÕi nào. Chï th¤y ÐÕi TÕng ghi là "Phø Ðông T¤n Løc". Vån d¸ch r¤t xßa và h½i t¯i nghîa. Cån cÑ vào ðó, ta có th¬ suy ðoán r¢ng các bän d¸ch n¥y có l¨ ðã ðßþc thñc hi®n vào khoäng ð¶i Tam Qu¯c hay ð¶i Tây T¤n, nghîa là khi Ph§t Giáo m¾i du nh§p Trung Hoa.

Hi®n trong ÐÕi TÕng chï th¤y có hai bän, ghi s¯ 1670A va 1670B. Bän 1670A phóng theo các bän in ð¶i T¯ng, ð¶i Nguyên mà hi®u ðính lÕi. Bän 1067B cån cÑ vào bän in ð¶i Minh nhßng cûng có ð¯i chiªu v¾i hai bän ð¶i T¯ng và ð¶i Nguyên mà hi®u ðính. tuy ðã có hi®u ðính r°i mà cä hai bän vçn còn t¯i nghîa.

Nay nhân ðÕo hæu Cao Hæu Ðính phø trách dÕy kinh này tÕi Ph§t H÷c Vi®n Nha Trang, ðÕo hæu bèn gia công sßu khäo nghiên cÑu, nh¢m møc ðích làm sáng tö thêm nghîa kinh. Ông cån cÑ vào cä hai bän nh¤t là bän 1670B r°i tham khäo v¾i Kinh Milindapanhà cüa Ph§t giáo Nam Phß½ng và bän d¸ch Pháp vån kinh này, soÕn thành bài h÷c dÕy cho H÷c Tång · Ph§t H÷c Vi®n, Trung Ph¥n tÕi Nha Trang do tôi ði«u khi¬n. 

Xét th¤y ph¥n ð¥u, tÑc duyên kh·i cüa kinh Milindapanhà và cüa Na Tiên TÏ Kheo Kinh, hai bên không gi¯ng nhau nên ðÕo hæu ðã cho lß¾t qua, ðþi tham cÑu sau. Thay vào ðó, ông viªt mµt "L¶i Nói Ð¥u" ghi lÕi ti¬u sØ vua Di Lan Ðà và ngài Na Tiên, cùng là b¯i cänh l¸ch sØ th¶i b¤y gi¶. Nµi dung ð¯i thoÕi thì giæ lÕi tr÷n v©n và g¡ng din d¸ch thª nào trung thành v¾i ý kinh. Trong tr߶ng hþp g£p nhæng danh t× mà nay ðã biªn nghîa, ðÕo hæu ðã tùy nghi châm chª cäi ð±i chút ðïnh, ð¬ ðµc giä d­ dàng lãnh hµi ý chính.

Ð÷c hªt loÕi bài cüa ðÕo hæu biên soÕn, tôi l¤y làm v×a ý, nên vµi cho xu¤t bän, h¥u mong cung c¤p món ån giáo lý c¥n thiªt cho Ph§t tØ b¯n phß½ng.

V§y, xin có m¤y l¶i gi¾i thi®u v¾i chß Ph§t tØ và thi®n hæu tri thÑc h¢ng lßu tâm ðªn ti«n ð° Ph§t giáo nß¾c nhà.

Nay kính,
Nha Trang, Thu Canh Tu¤t P.L. 2514 (1970)
Giám vi®n Trung ph¥n
Hòa Thßþng Thích Trí Thü

 

L¶i nói ð¥u

Kinh này theo bän vån Pali l¤y nhan ð« là: Milindapanhà.

Millinda là tên mµt v¸ vua ng߶i g¯c Hy LÕp [1], tr¸ vì t× nåm 163 ðªn nåm 150 trß¾c Tây l¸ch, trên mµt lãnh th± rµng l¾n, chi«u ðông tây chÕy dài t× phía tây lßu vñc sông H¢ng ðªn mi«n Ðông nß¾c Ba tß ngày nay, chi«u nam b¡c chÕy t× cØa sông „n lên t¾i chân núi Hy mã lÕp, ho£c xa h½n næa, trong vùng A Phú Hãn ngày nay. Thü ðô ðóng tÕi Sàkalà (cûng viªt là Sàgala), trên vùng thßþng lßu Ngû hà. Nhà vua là b§c vån võ toàn tài, kªt tinh cüa hai giòng máu, cha ng߶i Hy, m© ng߶i Trung Á, sinh tÕi vùng Kabal. Ông xu¤t thân là mµt bµ tß¾ng cüa Démétrios, vua nß¾c ÐÕi HÕ (Bactriane), ðßþc vua n¥y gã con gái cho là công chúa Agathocleia. Trên ð߶ng chinh phøc nß¾c „n е, Démétrios cùng v¾i Millinda t×ng kéo quân ðªn vây hãm thành Hoa Th¸ (Patalipatra). Ðß½ng vây thành n¥y thì ðßþc tin tÕi thü ðô nß¾c ÐÕi HÕ có chính biªn do Eucratidès c¥m ð¥u. Vua Démétrios cho Milinda v« ðóng gæi vùng Ngû Hà, còn mình thì trñc chï ÐÕi HÕ ð¬ d©p nµi loÕn, nhßng khi ðªn g¥n thü ðô thì b¸ Eucratidè phøc kích giªt chªt. B¤y gi¶ là nåm 167 trß¾c Tây l¸ch, t× ðó, vß½ng qu¯c ÐÕi HÕ tách ra làm hai: vß½ng qu¯c mi«n Tây do Eucratidè cai tr¸, và vu½ng qu¯c mi«n Ðông do Apollodots I (em ruµt Démétrios) cai tr¸. Ъn nåm 163 trß¾c Tây l¸ch, Apollodotes I b¸ Eucratidè tiªn ðánh và giªt chªt luôn, Milinda lên kª v¸ và d¶i ðô t× Taxila v« Sàkala. Trong 13 nåm tr¸ vì, ông m· mang b¶ cõi ð¤t nß¾c m²i ngày mµt rµng thêm. Cuµc ð¯i thoÕi v« giáo pháp giæa nhà vua và ÐÕi ðÑc Na Tiên (Nagasena) xäy ra tÕi thü ðô Sàkala trong khoäng th¶i gian t× nåm 163 ðªn nåm 150 trß¾c Tây l¸ch.

V« danh xßng Milinda, có nhi«u cách ghi khác nhau: trên các ð°ng ti«n vàng do tri«u ðÕi này ðúc thì th¤y ghi là Menendra, trên bí ký thì là Minapra, trong kinh Tàranàtha thì ghi là Minara, bän Pháp vån ghi là Ménandre, bän d¸ch Hán vån phiên âm là Di Lan Ðà.

Panhà nghîa là "höi", Milindapanhà nhß v§y có nghîa là "Di Lan Ðà höi". Nªu d¸ch ra chæ Hán thì có l¨ nên d¸ch là "Di Lan Ðà v¤n kinh".

Nµi dung kinh n¥y, Hán vån có cä thäy 3 bän d¸ch do các d¸ch kinh Trung Hoa phiên d¸ch vào thª kÖ III, IV, và V. Bän hi®n lßu hành là bän thÑ nhì, d¸ch trong khoäng t× nåm 317 ðªn nåm 420, l¤y nhan ð« là "Na Tiên TÏ Kheo Kinh". Nguyên bän cüa bän này do Hæu bµ kiªt t§p và viªt b¢ng vån tñ Pràkrit. 

So sánh hai bän "Na Tiên TÏ Kheo Kinh" và "Milindapanhà" ng߶i ta th¤y r¢ng bän thÑ nh¤t tß½ng ð°ng v¾i ph¥n ð¥u cüa bän thÑ hai. Trong s¯ 7 quy¬n cüa bän n¥y (Milindapanhà), chï mµt ph¥n cüa quy¬n I, tr÷n quy¬n II, và quy¬n III, nµi dung không khác gì Na Tiên TÏ Kheo Kinh. B¯n quy¬n còn lÕi, t× quy¬n IV ðªn quy¬n VII, là do Ph§t giáo Tích Lan thêm d¥n vào t× thª kÖ thÑ V, cho hþp v¾i l§p tr߶ng giáo nghîa cüa Thßþng t÷a bµ Tích Lan (Theravada) [2].

Gác ngoài nhæng ph¥n thêm th¡t, nµi dung nguyên thüy chia hai ph¦n: ph¥n m· ð¥u và ph¥n ð¯i thoÕi chính. Ph¥n m· ð¥u g°m mµt ðoÕn vån tä cänh kinh thành Sákala (Xá Ki®t) ch² vua Di Lan Ðà ðóng ðô, sñ tích cüa vua Di Lan Ðà và nhæng n²i bâng khuâng b¤t mãn cüa ông trên con ð߶ng t¥m ðÕo v¤n chân, sñ tích s½ lßþc v« TÏ kheo Na Tiên, và cu¯i cùng là sñ ð¯i di®n giæa hai ng߶i.

Ph¥n ð¯i thoÕi ð« c§p ðªn h¥u hªt các v¡n ð« t×ng ðßþc Giáo pháp Nguyên Thüy giäng dÕy nhß: vô ngã, luân h°i, tái sanh cüa danh s¡c trÕng thái cüa La Hán, bän th¬ cüa Niªt Bàn, sñ xu¤t thª cüa Ph§t, tánh cách vô thßþng cüa Ph§t v.v. Trong cuµc ð¯i thoÕi n¥y, v¤n ð« h¤p dçn nhà vua nh¤t là sñ lþi ích cüa ð¶i s¯ng tu hành mà t× trß¾c chßa ðßþc ai giäi ðáp thöa mãn. Câu giäi ðáp cüa Na Tiên là: ng߶i xu¤t gia ch¡c ch¡n ðÕt ðßþc thánh thi®n, và ðÕt ðßþc mau chóng h½n kë tÕi gia.

Tuy nµi dung ph¥n ð¯i thoÕi không có gì m¾i so v¾i giáo nghîa Nguyên Thüy, nhßng cách trình bày th§t là s¡c säo, mÕnh m¨, sáng süa, tinh vi và nh¤t là s¯ng ðµng, luôn luôn kèm theo nhi«u thí dø r¤t sát ý, khiªn ng߶i ð÷c th¤y tâm h°n mình ph¤n kh·i mµt cách ph½i ph¾i. Уc ði¬m ðµc ðáo là chính · ð¤y.

Và chính vì ð£c ði¬m ðµc ðáo ¤y mà Milindapanhà ðßþc Giáo Hµi Ph§t Giáo Tích Lan tôn th¶ g¥n ngang hàng v¾i thánh ði¬n Ngû bµ Kinh; Ph§t giáo Miªn Ði®n thì xªp Milindapanhà vào thánh ði¬n hÆn. Vào thª kÖ thÑ V, lu§n chü s¯ mµt cüa Nam Tông là ngài Ph§t Âm (Buddhaghosa) th߶ng trích dçn kinh n¥y ð¬ dùng làm lu§n cÑ chÑng minh cho các tác ph¦m cüa ngài, và trên løc ð¸a „n ðµ, mµt ðÕi lu§n chü khác là ngài Thª Thân (Vasubandhu) cûng nh¡c ðªn kinh Milindaphanhà trong khi soÕn bµ lu§n trÑ danh cüa ngài là bµ A tÏ ðÕt ma Câu xá lu§n (Abhidharmakosa).

Nhß trên, ta ðã th¤y giá tr¸ và uy tín cüa Milindapanhà ð¯i v¾i Ph§t giáo ð° nhß thª nào, và ð¸a v¸ cüa Milindapanhà trong r×ng Thánh ði¬n Ph§t giáo cao cä trang tr÷ng ra sao.

Theo bän vån Pali cüa Tích Lan thì soÕn giä là ðÕi ðÑc Pitakaculàbhaya, ng߶i Trung „n. Theo bän Hán d¸ch hi®n lßu hành trong B¡c Phß½ng Ph§t giáo thì soÕn giä là B° tát Long th÷, v¸ lu§n sß s¯ mµt cüa ÐÕi th×a Ph§t giáo th߶ng ðßþc tôn xßng là Ю Nh¸ Thích Ca.

Có l¨ cä hai thuyªt ð«u ðúng. Và ðúng h½n næa là soÕn giä không chï có hai, mà còn nhi«u v¸ khác næa. B¢ng chÑng là phß½ng B¡c có 3 bän Hán d¸ch dña vào 3 nguyên bän khác nhau.

Theo sØ li®u ch¡c th§t thì vua Di Lan Ðà tr¸ vì t× nåm 163 ðªn nåm 150 trß¾c Tây l¸ch. B¤y gi¶, nhà vua chï höi mi®ng, và ngài Na Tiên khi ðáp, cûng chï ðáp mi®ng. Cuµc ð¯i thoÕi ð¥y ðÕo v¸ hÑng thú dî nhiên ðßþc truy«n tøng kh¡p n½i trong gi¾i Ph§t giáo cûng nhß ngoài nhân gian. V« sau, vào thª kÖ ð¥u sau Tây l¸ch, sþ ð¬ kh¦u truy«n lâu ngày, t× mi®ng này sang mi®ng khác có sai l®ch ði chång, cho nên b¤y gi¶ các Thánh Tång m¾i b¡t ð¥u kiªt t§p thành sách. Hi®n tßþng gi¯ng nhß vi®c kªt t§p "Nhæng l¶i Ph§t dÕy" thành Thánh ði¬n A Hàm hay Thánh Ði¬n Ngû Bµ Kinh. Vì có nhi«u ng߶i trß¾c soÕn trong nhi«u thÑ tiªng khác nhau, do ðó mà tuy nµi dung vçn chï mµt, nhßng cách b¯ cøc và cách hành vån có xê xích b¤t ð°ng.

Mµt ði«u khác c¥n sñ lßu ý là trong ph¥n m· ð¥u có ðoÕn ám chï r¢ng Ph§t giáo b¤y gi¶ ðang b¸ tai biªn (Mi Tiên v¤n ðáp trang 29) . V§y tai biªn ðó là gì? Ta nên biªt r¢ng khi Di Lan Ðà lên ngôi (163) thì tri«u ðÕi Kh±ng Tß¾c cüa A Døc ðã søp ð± nåm 187 tÑc trß¾c ðó 24 nåm. B¤y gi¶ · lßu vñc sông H¢ng, tri«u ðÕi kª tiªp thuµc dòng h÷ Sanga cüa võ tß¾ng Pusyamitra, mµt quy«n th¥n cüa ti«n tri«u lên chiªm. Tri«u ðÕi n¥y r¤t có ác cäm v¾i Ph§t giáo và t§p trung hªt n² lñc vào vi®c ch¤n hßng Bà la môn giáo. Vua Di Lan Ðà ng߶i g¯c Hy, vào làm vua · Tây b¡c „n е và quy y theo Ph§t giáo, ngoài lý do tín ngßÞng, ch¡c hÆn thª nào cûng còn có lý do chính tr¸ nh¢m møc ðích thu phøc nhân tâm mà ða s¯ là tín ð° Ph§t giáo ch¯ng lÕi Pusyamitra. Cái tai biªn cüa Ph§t giáo lúc b¤y gi¶ chính là cái tai biªn do Pusyamitra gây ra v§y. Do ðó, sñ xu¤t hi®n cüa Na Tiên và cuµc ð¯i thoÕi v« ðÕo lý v¾i vua Di Lan Ðà lÕi càng d ðßþc ng߶i ð¶i truy«n tøng và nh¾ dai, cho nên ai sÑc nào ghi lÕi sÑc ¤y. Ðây là lý do thÑ hai khiªn có nhi«u bän kinh Na Tiên khác nhau.

Cu¯i cùng, ðÑng v« m£t giáo nghîa, ð÷c kinh Na Tiên, ta th¤y rõ tß tß·ng cüa ngài m£c dù là tuy®t ð¯i trung thành v¾i giáo pháp nguyên thüy, nhßng có nhi«u khía cÕnh ðã manh nha nhæng ði¬m tª nh¸ äo di®u cüa tß tß·ng ðÕi th×a. Có l¨ chính vì ð£c ði¬m này mà ngài Long Th÷ (xu¤t hi®n h½n 2 thª kÖ sau) cûng trß¾c soÕn lÕi kinh Na Tiên ð¬ m· màn cho giáo lý trung quán xu¤t hi®n. Xét · khía cÕnh này, rõ ràng tß tß·ng Na Tiên là tß tß·ng chuy¬n tiªp giæa Ti¬u th×a và ÐÕi th×a. Nhß v§y ð¸a v¸ quan tr÷ng cüa Kinh Na Tiên lÕi cûng ðßþc chÑng minh · ð£c ði¬m này næa. 

V« ti¬u sØ cüa ÐÕi ðÑc Na Tiên, tài li®u hi®n lßu truy«n nói r¤t m½ h°, l¡m khi còn mâu thuçn nhau næa.

Ph¥n I cüa Na Tiên TÏ Kheo Kinh (tß½ng ðß½ng v¾i quy¬n I kinh Milindapanhà) có cung c¤p cho ta mµt ít tia sáng. Nhßng các chi tiªt cüa ti¬u sØ ¤y quá s½ sài và l¶ m¶ khiªn các sØ gia Ph§t giáo bâng khuâng tñ höi nhân v§t Na Tiên có quä th§t là nhân v§t l¸ch sØ không?

Có ng߶i t×ng khÆng ð¸nh r¢ng ð°ng ð¶i v¾i vua Di Lan Ðà (Milinda) không th¤y có ghi v¸ tÏ kheo ð¡c ðÕo nào tên là Na Tiên (Nagasena) cä. H÷ Ñc ðoán r¢ng có l¨ B° tát Long Th÷ (Nagarjuna), v¸ thánh tång xu¤t hi®n sau h½n hai thª kÖ, vì mu¯n soÕn mµt quy¬n kinh b¢ng th¬ v¤n ðáp ð¬ d truy«n bá Ph§t pháp nên nhân có vua Di Lan Ðà là ng߶i g¯c Hy quy y theo Ph§t giáo và cai tr¸ vùng Tây b¡c „n е bao trùm cä lãnh th² Ba Tß và A Phú Hãn trong thª kÖ II trß¾c Tây l¸ch, B° tát bèn sáng chª ra tên Nagasna mà cách phát âm l½ l¾ gi¯ng tên Nagarjana ð¬ gØi g¤m nhæng ý kiªn cüa riêng mình. Giä thuyªt này t×ng ðßþc soÕn giä Ðoàn Trung Còn ghi lÕi trong bài tña cüa Na Tiên TÏ Kheo Kinh do ông phiên d¸ch.

Theo tài li®u v« Ph§t h÷c sØ do các sØ gia ðÑng ð¡n kê cÑu thì B° tát Long Th÷, xu¤t hi®n vào ð¥u ho£c giæa thª kÖ II sau Tây l¸ch mà kinh Milindapanhà b¢ng tiªng Pali thì ðã t×ng ðßþc lßu hành trong khoäng thª kÖ ð¥u cüa Tây l¸ch. Nhß v§y, giä thuyªt trên khó có th¬ ðÑng væng ðßþc. Phß½ng chi, truy«n th¯ng Nam Tông theo vån h® Pali ít có thi®n cãm v¾i tß tß·ng Long Th÷, và nhæng gì b¡t g¯c t× Long Th÷ ð«u b¸ truy«n th¯ng ¤y gÕt ra ngoài, không bao gi¶ nh¡c nh· ðªn. Nhß thª nªu Na Tiên TÏ Kheo Kinh th§t là sáng tác cüa Long Th÷ thì e r¢ng Nam Tông không ch¸u kªt t§p lÕi, nhß h÷ ðã t×ng không ch¸u ch¤p nh§n các tác ph¦m l×ng danh trong h÷c gi¾i cüa v¸ B° tát "Ю Nh¸ Thích Ca" n¥y là Trung Quán, Th§p Nh¸ Môn Quán v.v.

Do ðó mà suy, ta chï có th¬ ch¤p giä thuyªt ðã ðßþc trình bày · ðoÕn ð¥u L¶i Nói Ð¥u này, v¾i mµt Na Tiên có th§t.

Ti¬u sØ cüa ngài, cån cÑ vào ph¥n mµt cüa Na Tiên TÏ Kheo Kinh, ho£c quy¬n I cüa Milindapanhà, ðÕi khái nhß sau:

Ngài sanh tÕi làng Casangala (Kajangala), dß¾i chân núi Hy Mã LÕp, · vùng Tây b¡c „n е, trong mµt gia ðình Bà La Môn mà thân phø tên là Sonattara. Theo bän Hán d¸ch thì làng n¥y thuµc nß¾c Kª Tân (Kashmir). Ngài xu¤t gia th÷ giáo v¾i La hán Lâu Hán (Rohana), t×ng ðßþc b±n sß cho tháp tùng ð¬ h÷c ðÕo và du hóa tÕi các chùa trên núi Hy Mã LÕp. Tiªp theo ngài ðßþc gØi ðªn th÷ giáo v¾i La hán Át Bá Nhñt (Assagutta) tÕi chùa Hµ Tân (Vattaniya). Trong th¶i gian th÷ giáo v¾i La hán Át Bá Nhñt, nhân mµt th¶i pháp nói cho mµt lão tín næ nghe, cã ngài và lão tín næ b±ng nhiên ðßþc pháp quä "nhãn t¸nh", và cä hai cùng chÑng ð¡c s½ quä "Dñ lßu" mà siêu phàm nh§p thánh. Sau ðó, Ngài ðßþc La hán Át Bá Nhñt cho ðông du, ðªn th÷ giáo v¾i La hán ÐÕt Ma Ra Khi Ta (Dhammarakhita) tÕi chùa A Døc (Asokàrama) · thành Hoa Th¸ (Pataliputra). Ngài thông su¯t Tam TÕng Thánh Giáo và chÑng quä A La Hán tÕi ðây. T× ðó, tiªng tåm l×ng lçy, ngài ði giáo hóa kh¡p ðó ðây. Cu¯i cùng, ngài d×ng chân tÕi chùa San Khª Da (Sankkheyà) · thü ðô Xá Ki®t (Sagala) trong vùng thßþng lßu Ngû Hà (Punjab) . TÕi ðây, Ngài g£p vua Di Lan Ðà, trß¾c ðó ðã quy y v¾i trß·ng lão Dã Hòa La (€yupàla) mà nhà vua ðã nhi«u l¥n ðªn höi ðÕo và không m¤y ðßþc thöa mãn. Sñ tß½ng ngµ giæa Di Lan Ðà và ngài là ð¥u m¯i cüa Kinh Milindapanhà hay Na Tiên TÏ Kheo Kinh n¥y mà nµi dung s¨ ðßþc trình bày lÕi trong møc ð¯i thoÕi sau ðây.

Nha Trang, ngày 7 tháng 5, 1970
SoÕn giä
Cao Hæu Ðính

Ghi chú:

[1] Ðây là dña theo giä thuyªt ðßþc nhi«u h÷c giä công nh§n r¢ng Milinda có l¨ là tên cüa vua Menander cüa gi¯ng dân Hy LÕp mi«n Bactria.

[2] Hòa thßþng Gi¾i Nghiêm Thitasìlo, chùa Ph§t Bäo, Ðà NÆng, ðã d¸ch sang Vi®t ngæ bµ kinh Pali Milindapanhà, v¾i tña ð« "Mi Tiên V¤n Ðáp": quy¬n 1 nåm 1963, quy¬n 2 nåm 1973, và quy¬n 3 nåm 1981. Bµ n¥y hi®n ðang ðßþc Thích Ca Thi«n Vi®n, California, Hoa KÏ, tái bän. (Bình Anson)