Kinh Na Tiên TÏ Kheo

Cao Hæu Ðính d¸ch Vi®t

Ph¥n I

1. Vô Ngã hay Danh

Vua Di Lan Ðà ngñ ðªn chùa San khª ða (Sankheyya), ch² ðÕi ðÑc Na Tiên bây gi¶ ðang tÕm trú v¾i tám chøc tÏ kheo, ông tiªn ðªn trß¾c m£t ÐÕi ðÑc và cung kính vái chào. ÐÕi ðÑc ðáp l­. Sau l­ tß½ng kiªn, nhà vua cung kính ng°i né mµt bên.

ÐoÕn, vua kh·i chuy®n höi r¢ng:
-- Kính bÕch ÐÕi ðÑc, trçm mu¯n höi ngài ít câu có ðßþc không?

-- Xin ÐÕi vß½ng cÑ phán höi, b¥n tång xin nghe.

-- BÕch ÐÕi ðÑc, quý danh là gì?

-- Ng߶i ta g÷i b¥n tång là Na Tiên. Các pháp hæu cüa b¥n tång cûng g÷i b¥n tång b¢ng tên ¤y. Nhßng dù cho cha m© b¥n tång có ð£t cho b¥n tång tên Na Tiên (Nagasena) hay mµt tên nào khác, chÆng hÕn nhß Duy Tiên (Viranasena), Thü La Tiên (Surasena) ho£c Duy Ca Tiên (Sihasena)..., thì chÆng qua cûng chï là nhæng tên suông, ð£t ra ð¬ phân bi®t ng߶i n÷ v¾i ng߶i kia mà thôi. Trong nhæng cái tên ðó không h« có cái "ta" hay cái "cüa ta" nhß tà kiªn và ngã ch¤p th߶ng l¥m nh§n.

Nhà vua kinh ngÕc quay sang ðám tùy tùng hµ v® và chß v¸ tÏ kheo trong chùa ð¬ phân bua:
-- Này nåm tråm quan chÑc và tám chøc tÏ kheo! T¤t cä quý v¸ hãy ghi nh¾ l¶i nói cüa ÐÕi ðÑc Na Tiên hôm nay. Ngài nói: Tên là do cha m© ð£t ra và bÕn hæu dùng ð¬ g÷i, chÑ trong ðó không có cái "ta". Nhß v§y trçm có th¬ tin ðßþc l¶i ngài chång?

Phân bua xong, nhà vua quay lÕi höi ÐÕi ðÑc Na Tiên r¢ng:
-- BÕch ÐÕi ðÑc! Nªu không có cái "ta" trong ðó thì khi tín thí cúng d߶ng y bát, v§t thñc, phòng xá, thu¯c men, døng cø..., ai thâu nh§n các món cúng d߶ng ¤y? Ai bäo t°n luân lý, ðÕo nghîa? Ai tham thi«n nh§p ð¸nh? Ai hành ðÕo, ð¡c quä và nh§p niªt bàn? Nªu không có cái "ta" trong ng߶i thì ai giæ gi¾i? Ai phÕm gi¾i? Ai sát sanh? Ai trµm cß¾p? Ai hành dâm? Ai nói d¯i? Ai say sßa? Nªu quä nhß v§y thì không ai tÕo nghi®p lành, cûng chÆng ai tÕo nghi®p dæ. Luôn cä nghi®p lành dæ cûng không có. Nhæng vi®c làm lành hay làm dæ không có quä báo gì hªt. BÕch ÐÕi ðÑc, nhß thª thì nªu có kë giªt ÐÕi ðÑc cûng không phÕm tµi sát sanh chång? Và trong chß tång, không có ai là giáo th÷ giäng dÕy, chÆng có ai là hòa thßþng truy«n gi¾i thu nh§n ð® tØ tu lên b§c trên? Ngay các pháp hæu cüa ÐÕi ðÑc g÷i ÐÕi ðÑc là Na Tiên cûng không có n¯t? Và cái tên Na Tiên ðó là ai? Kính mong ÐÕi ðÑc giäi cho trçm ðßþc biªt. Thßa ÐÕi ðÑc ðã nghe rõ r°i chÑ?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, b¥n tång ðã nghe rõ r°i.

-- Ng߶i nghe ðó có phäi là Na Tiên không?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, không phäi ðâu.

-- Thª thì ai là Na Tiên? Cái gì là Na Tiên? Tóc trên ð¥u là Na Tiên chång?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, không phäi.

-- Lông là Na Tiên chång?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, không phäi.

-- Móng là Na Tiên chång?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, không phäi.

-- Hay rång, da, th¸t, tüy, gân... là Na Tiên chång?

-- Tâu ÐÕi vß½ng cûng không phäi.

-- S¡c (1) là Na Tiên chång?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, không phäi.

-- Th÷ (2) là Na Tiên chång?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, không phäi.

-- Tß·ng (3) là Na Tiên chång?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, không phäi.

-- Hành (4) là Na Tiên chång?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, không phäi.

-- ThÑc (5) là Na Tiên chång?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, không phäi.

-- Hay nhãn cån (6) là Na Tiên chång?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, không phäi.

-- Hay nhî cån, tÛ cån, thi®t cån, thân cån ho£c ý cån là Na Tiên chång?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, không phäi.

-- Hay t¤t cä nåm u¦n S¡c, Th÷, Tß·ng, Hành, ThÑc hþp lÕi là Na Tiên chång?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, không phäi.

-- Hay ngoài nåm u¦n ra còn có cái gì ðó là Na Tiên chång?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, cûng không phäi n¯t.

-- BÕch ÐÕi ðÑc, nãy gi¶ trçm gÕn höi t߶ng t§n v« 32 th¬ trßþc, 5 u¦n và 18 gi¾i có phäi là Na Tiên không, hªt thäy ð«u b¸ ÐÕi ðÑc phü nh§n. Theo l¶i dÕy bäo cüa ÐÕi ðÑc, trçm quán tß·ng cûng th¤y r¢ng trong t×ng cái nêu höi ð«u không có Na Tiên, và Na Tiên cûng không có trong t¤t cä nhæng cái ðó hþp lÕi, Na Tiên chï là cái danh suông. Nhß v§y trong ðoÕn trß¾c, ÐÕi ðÑc bäo v¾i trçm r¢ng ng߶i ta g÷i ÐÕi ðÑc là Na Tiên, nhß thª là ÐÕi ðÑc ðã nói d¯i, chÑ th§t ra không có Na Tiên. Này nåm tråm quan chÑc và tám chøc tÏ kheo! Xin các v¸ hãy làm chÑng cho.

B¤y gi¶, ÐÕi ðÑc Na Tiên ch§m rãi tâu lÕi nhà Vua r¢ng:
-- Tâu ÐÕi vß½ng, ÐÕi vß½ng th§t là mµt b§c ðª vß½ng thanh nhã, hß·ng nhi«u phß¾c báo an vui. Nhßng trên con ð߶ng t× hoàng cung ðªn chùa n¥y, ch¡c hÆn vì g£p lúc khí tr¶i oi bÑc, ÐÕi vß½ng th¤y trong ng߶i khó ch¸u, ng÷c th¬ b¤t an, nên tâm trí ÐÕi vß½ng có ph¥n nóng näy kém thanh t¸nh. ChÆng hay ÐÕi vß½ng ðªn ðây b¢ng bµ hay b¢ng xe?

-- BÕch ÐÕi ðÑc, trçm ðªn b¢ng xe. Chï khi tiªn vào ðây, trçm m¾i ði chân.

Nghe nhà Vua nói xong, ÐÕi ðÑc Na Tiên hß¾ng v« ðám tùy tùng hµ v® cüa nhà Vua mà phân bua r¢ng:
-- Này nåm tråm quan chÑc! Xin quý v¸ hãy ghi nh¾ l¶i nói cüa nhà Vua, Ngài bäo r¢ng ðªn ðây b¢ng xe. Xin quý v¸ hãy nh¾ và làm chÑng cho.

Phân chÑng c¾ xong, Na Tiên quay lÕi höi nhà Vua:
-- Tâu ÐÕi vß½ng, ÐÕi vß½ng bäo r¢ng ngài ngñ ðªn b¢ng xe. Ðó là ngài nói th§t chÑ?

-- BÕch ÐÕi ðÑc, trçm nói ch¡c th§t.

-- V§y xin ÐÕi vß½ng cho b¥n tång biªt rõ v« cái xe. G÷ng có phäi là xe không?

-- Thßa, không phäi.

-- Trøc có phäi là xe không?

-- Thßa, không phäi.

-- Bánh có phäi là xe không?

-- Thßa, không phäi.

-- Cåm có phäi là xe không?

-- Thßa, không phäi .

-- Thùng có phäi là xe không?

-- Thßa, không phäi.

-- Ách có phäi là xe không?

-- Thßa, không phäi.

-- Ch² gác chân có phäi là xe không?

-- Thßa, không phäi.

-- Mui có phäi là xe không?

-- Thßa, không phäi.

-- Dây cß½ng có phäi là xe không?

-- Thßa, không phäi.

-- Hay cây roi là xe?

-- Thßa, không phäi.

-- Hay t¤t cä các món ¤y h÷p lÕi và buµc chung v¾i nhau là xe?

-- Thßa, không phäi.

-- Hay ngoài các món ¤y ra còn có mµt món nào khác g÷i là xe?

-- Thßa cûng không phäi.

-- Hay tiªng khua ðµng là xe?

-- Thßa, cûng không phäi n¯t.

-- V§y ch¾ xe là cái gì?

Nhà Vua l£ng thinh, không trä l¶i.

ÐÕi ðÑc Na Tiên d×ng nghï mµt lát, r°i tâu r¢ng:
-- Tâu ÐÕi vß½ng! Nãy gi¶ b¥n tång ðã gÕn höi t߶ng t§n v« t×ng món mµt nhß g÷ng, mui, thùng... có phäi là xe không, hªt thäy ð«u b¸ ÐÕi vß½ng phü nh§n. Theo l¶i phán bäo cüa ÐÕi vß½ng, b¥n tång quä th§t cûng th¤y r¢ng trong t×ng món nêu höi ð«u không có xe, và xe cûng không có trong t¤t cä nhæng món ðó h÷p lÕi; xe chï là cái danh suông. Nhß v§y, khi ÐÕi vß½ng nói v¾i b¥n tång r¢ng ÐÕi vß½ng ðªn ðây b¢ng xe, ði«u ðó tß·ng e ðáng ng¶ vñc l¡m. ÐÕi vß½ng là mµt v¸ ðÕi hoàng ðª cao cä, làm chü mµt vùng ð¤t nß¾c mênh mông, th§t hÆn không ðáng lÕi ðây ð¬ nói nhæng l¶i lu¯ng d¯i nhß thª. Này nåm tråm quan chÑc! Xin quý v¸ hãy làm chÑng cho.

Th¤y nhà Vua ng°i câm nín và các quan chÑc thì tö lòng tán dß½ng b¢ng nhi«u cách khác nhau, ÐÕi ðÑc Na Tiên bèn t× hòa tâu v¾i nhà Vua r¢ng:
-- Trong kinh, Ph§t có dÕy nhß v¥y: "Hi®p các món g÷ng, thùng, bánh, mui... theo mµt mçu mñc nào ðó thì thành mµt cái mà ng߶i ta tÕm g÷i là xe. Cûng nhß thª, hi®p t¤t cä ð¥u, m£t, tay, chân, h½i th·, l¶i nói, sñ kh±, sñ vui, ði«u lành, ði«u dæ... thì cûng thành mµt ð½n v¸ mà ng߶i ta tÕm g÷i là cái "ta" ð¬ ti®n b« phân bi®t. ChÑ th§t ra thì không có cái "ta" ch½n th§t nào cä! Ðúng nhß l¶i cüa næ tôn giä Hoa Si Ra (Vajirà) ðã bÕch v¾i ÐÑc Thª Tôn khi Ngài còn tÕi thª: "Danh xßng xe s· dî có là do nhi«u món ð° hþp lÕi là v¨ thành. Nhi«u món c½ th¬ v¨ thành mµt v§t m®nh danh là chúng sanh".

Vua Di Lan Ðà nghe ðªn ðây, l¤y làm hoan hÖ, cñc lñc tán thán ÐÕi ðÑc Na Tiên:
-- Hay thay! Hay thay! Ch¾ chi ÐÑc Ph§t còn tÕi thª thì hÆn Ngài phäi khen ngþi ÐÕi ðÑc l¡m.

(1) S¡c: S¡c ch¤t c¤u tÕo nên c½ th¬ con ng߶i nói riêng, loài hæu tình nói chung.

(2) Th÷: Cäm th÷ vui, kh± và không vui, không kh±.

(3) Tß·ng: Hình änh cüa ngoÕi gi¾i hi®n ra trong tâm linh sau khi cäm th÷.

(4) Hành: TÕo tác cüa các hình änh ¤y trong tâm linh.

(5) ThÑc: Phân bi®t và nh§n biªt sñ v§t

Nåm yªu t¯ trên ðây g÷i chung là Ngû u¦n (nåm cái chÑa nhóm) trong ðó Th÷, Tß·ng và Hành g÷i là Danh, hþp v¾i S¡c thành Danh S¡c và có tác døng là ThÑc.

(6) Nhãn cån là con m¡t th¸t. Nhãn cån, Nhî cån... g÷i là sáu Cån. Sáu Cån tiªp xúc v¾i sáu Tr¥n (S¡c, Thanh...) phát kh·i sáu tác døng nh§n biªt g÷i là sáu ThÑc (Nhãn thÑc, Nhî thÑc...) Sáu Cån, sáu Tr¥n, sáu ThÑc g÷i chung là 18 gi¾i (dhatu).

ÐÑng v« m£t pháp tß¾ng, ngoài cách phân tích con ng߶i thành nåm u¦n, mµt cách phân tích khác chi li h½n là cách phân tích thành 18 gi¾i; nghîa là 18 phÕm trù riêng bi®t và sai khác nhau.

Höi v« cái Ta, Vua Di Lan Ðà b¡t ð¥u t× nhæng hình tß¾ng cø th¬ nhß tóc, lông... d¥n d¥n ði sâu vào giáo nghîa và ð« c§p ðªn nåm U¦n, m߶i hai XÑ, m߶i tám Gi¾i.

2. Danh s¯

Sau khi ðã ðßþc Na Tiên giäi ðáp v« Danh (vì Ngã chï là cái Danh suông), vua Di Lan Ðà bèn höi v« S¯:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, nhà vua höi, ÐÕi ðÑc tu hành träi bao nhiêu hÕ lÕp r°i?

-- Thßa ðã bäy hÕ lÕp r°i.

-- Nói bäy hÕ là ðªm luôn cä ÐÕi ðÑc vào trong ðó, hay chï ðªm riêng hÕ không mà thôi? Con s¯ bäy là con s¯ cüa ÐÕi ðÑc hay con s¯ cüa hÕ?

Trong lúc nhà vua ð£t câu höi n¥y thì bóng ông ðß½ng r÷i vào ché nß¾c bên cÕnh long sàng và hi®n ra rõ ràng v¾i chiªc long bào oai nghiêm có ðính ð¥y ð° trang sÑc rñc rÞ. Na Tiên li«n n¡m l¤y dæ ki®n ¤y mà höi ngßþc lÕi nhà vua r¢ng:
-- Tâu ÐÕi vß½ng, cái bóng ðß½ng hi®n ra trong ché nß¾c kia là ÐÕi vß½ng hay cái long th¬ ðß½ng ð¯i di®n v¾i b¥n tång là ÐÕi vß½ng?

-- BÕch ÐÕi ðÑc, chính trçm m¾i là ÐÕi vß½ng, cái bóng kia chï nß½ng n½i trçm mà có. Nó có là b·i n½i trçm.

-- Cûng nhß thª ðó, xin tâu ÐÕi vß½ng rõ, chính s¯ hÕ m¾i là bäy, chÑ không phäi b¥n tång là bäy. Nhßng s¯ bäy ¤y là nß½ng n½i b¥n tång mà có. Nó có b·i n½i b¥n tång.

-- Hay thay, quä th§t ðúng nhß v§y.

3. Cách nói chuy®n cüa hi«n giä và vß½ng giä hay ði«u ki®n ð¯i thoÕi.

Sau hai câu höi khai ð« Danh và S¯, ðªn ðây Di Lan Ðà ði thÆng vào ð¯i tßþng chính cüa cuµc thäo lu§n. Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, trçm mu¯n h¥u chuy®n v¾i ÐÕi ðÑc v« nhæng ði¬m khó trong kinh ði¬n và v« ðÕo lý nói chung, chÆng hay tôn ý có hoan hÖ doãn n£c cho chång?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, nªu ÐÕi vß½ng ðÑng trên tß thª cüa mµt hi«n giä mà nói chuy®n (Panditavàda) thì b¥n tång xin vui lòng ð¯i ðáp. Còn nªu ÐÕi vß½ng ðÑng trên tß thª cüa mµt vß½ng giä mà nói chuy®n (Ràjavàda) thì b¥n tång s¨ không có gì ð¬ ð¯i ðáp lÕi hªt. (Ý nói: không th¬ có ð¯i thoÕi trong ði«u ki®n nhß thª)

-- ÐÑng trên tß thª cüa mµt hi«n giä mà nói chuy®n là thª nào?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, hi«n giä trong khi nói chuy®n thì v×a tñ dò xét l¤y mình lÕi v×a soi sáng cho kë ð¯i thoÕi mµt cách nhi®t thành. Trong câu chuy®n dù ð¯i phß½ng vi®n dçn nhæng lý l¨ ho£c ðúng ho£c không ðúng, ho£c cao ho£c th¤p, hi«n giä vçn không bao gi¶ móng tâm bu°n gi§n bÑt rÑt, không h« l¤y vi®c th¡ng bÕi làm ði«u và tñ biªt r¢ng trong ðó ai cao tr²i h½n, ai có trí tu® nhi«u h½n. Nªu g£p phäi mµt ð¯i tßþng qu¡c thß¾c già gi£n và có tài hùng bi®n, hi«n giä cûng không vì thª mà tìm ð߶ng cän ngån hay áp ðäo b¢ng cách ðu±i kë kia ra khöi ch² ng°i ho£c dùng xäo thu§t lu§n lý m· trói, trói m· ð¬ thü th¡ng cho kÏ ðßþc. Tâu ÐÕi vß½ng, ðó là cách nói chuy®n cüa hi«n giä.

-- Còn ðÑng trên tß thª cüa mµt vß½ng giä mà nói chuy®n là thª nào?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, vß½ng giä trong khi nói chuy®n thì th߶ng th߶ng hay dùng quy«n thª mà áp ðäo kë ð¯i thoÕi, buµc kë kia phäi ch¤p nh§n quan ði¬m mµt chi«u cüa mình. Nªu kë kia b¤t tuân, dám phát bi¬u ý kiªn ð¯i ngh¸ch, thì các ngài chÆng ngÕi ngùng gì mà chÆng giáng chï b¡t tµi và hình phÕt ð¬ nêu cao uy quy«n riêng cüa mình, b¤t ch¤p l¨ phäi và công b¢ng t¯i thi¬u ð¯i v¾i ng߶i. Quy«n uy mà các ngài h¢ng ngày th߶ng sØ døng, tiêm nhim lâu nåm thành thói quen, khiªn các ngài chï mu¯n l¤n lß¾t kë khác và không ch¸u ð¬ ai l¤n lß¾t mình trong b¤t cÑ tr߶ng hþp nào. Các ngài luôn luôn b¸ ám änh b·i lòng tñ cao, tñ ðÕi g¡n li«n v¾i quy«n uy, nên chÆng nh§n ra sñ h½n kém trong lý l¨ vi®n dçn cüa m²i bên ð¬ làm sáng tö nµi dung câu chuy®n ðß½ng thäo lu§n. Chính cái thái ðµ tr¸ch thßþng, mµt chi«u, ðiên r° và nguy hi¬m ¤y ðã là nguyên nhân bít l¯i ð¯i thoÕi giæa ðôi bên, ch£t c¥u thông cäm giæa ðôi b¶. Tâu ÐÕi vß½ng, ðó là cách nói chuy®n cüa vß½ng giä.

-- BÕch ÐÕi ðÑc, xin ÐÕi ðÑc ch¾ ngÕi. Trçm s¨ c¯ g¡ng h÷c ðòi hi«n giä và ðÑng trên tß thª n¥y mà h¥u chuy®n v¾i ÐÕi ðÑc. Và cûng xin ÐÕi ðÑc ð×ng có ý nghî r¢ng ÐÕi ðÑc ðß½ng ð¯i di®n v¾i mµt vß½ng giä mà tiªp chuy®n. Xin ngài cÑ nói mµt cách tñ nhiên nhß h¢ng ngày ngài vçn thuyªt giäng cho tÏ kheo, tÏ kheo ni, sa di, sa di ni, ßu bà t¡c hay ßu bà di nghe. Chúng ta có b±n ph§n phäi soi sáng cho nhau. Ngài nên væng tâm, ch¾ e ngÕi gì hªt. Không qu¤y l²i gì ðâu.

-- Tâu ÐÕi vß½ng, nhæng l¶i ÐÕi vß½ng v×a phán r¤t hay và r¤t ðúng. Ðßþc nhß thª, b¥n tång m¾i có th¬ giäi ðáp thoäi mái nhæng câu höi ðÕo cüa ÐÕi vß½ng ðßþc.

-- BÕch ÐÕi ðÑc, v§y trçm xin höi mµt câu.

-- ÐÕi vß½ng höi ði.

-- Trçm ðã höi r°i.

-- B¥n tång ðã ðáp r°i.

-- ÐÕi ðÑc ðáp thª nào?

-- ÐÕi vß½ng höi thª nào?

-- Trçm không höi gì hªt.

-- B¥n tång không ðáp gì hªt.

Vua Di Lan Ðà ð£t câu höi nhß thª n¥y là c¯t ð¬ thØ trí tu® và tài hùng bi®n cüa ÐÕi ðÑc Na Tiên ðó thôi. KÏ th§t, câu höi n¥y ðã ðßþc nhà vua höi r°i trong ðoÕn trß¾c.

4. Di Lan Ðà thïnh Na Tiên vào hoàng cung

B¤y gi¶, nhà vua th¥m nghî r¢ng: "V¸ Sa môn n¥y quä th§t là b§c thông minh có trí tu® siêu vi®t. Ta còn nhi«u ði«u dñ ð¸nh ðem ra höi ngài. Hôm nay, tr¶i s¡p t¯i r°i, Mai ta s¨ cho tri®u thïnh ngài vào hoàng cung, ch×ng ðó m£c tình mà ð¯i ðáp."

Nghî nhß thª r°i, nhà vua li«n phán bäo c§n th¥n là ж Va Mang Ti Da (Devamantiya) (1) thåm dò riêng ý kiªn cüa Na Tiên xem ngài có thu§n tình không. Na Tiên khÑng nh§n. Nhà vua bèn r¶i khöi ch± ng°i, ch¤p tay chào tÕm bi®t Na Tiên, r°i nhäy lên lßng tu¤n mã mà tr· v« hoàng cung. Trên ð߶ng v«, nhà vua nhß tu°ng b¸ ám änh b·i hình bóng Na Tiên, cÑ t½ tß·ng vçn v½ ðªn con ng߶i kÏ tài ¤y mãi, không sao l¡ng quên ðßþc. Có lúc nhà vua th¯t lên thành l¶i: "Na Tiên, Na Tiên... toàn tài!"

Sáng hôm sau, lúc m£t tr¶i v×a m÷c thì các ðÕi th¥n ж Va Mång Ti Da, A Nång Ta Ca Da (Anantakàya), N½ Mít Ti Da (Nemittiya), Sa Ba Ði Na (Sapkadinna)... ðªn ch¥u vua và tâu r¢ng:
-- Có nên ði rß¾c Na Tiên chång?

-- Nên l¡m, vua phán.

-- Thïnh ngài v¾i bao nhiêu TÏ Kheo tång tháp tùng?

-- Bao nhiêu cûng ðßþc. Vi®c ¤y tùy ngài ð¸nh ðoÕt.

Lúc ¤y, Sa Ba Ði Na là quan giæ kho, tiªn lên tâu r¢ng:
-- Xin thïnh Na Tiên v¾i m߶i v¸ Sa môn là ðü r°i.

-- Hãy cÑ ð¬ Na Tiên tñ do mu¯n mang theo theo bao nhiêu tùy ý, Vua phán.

Sa Ba Ði Na ba l¥n tâu. Nhà vua ba l¥n t× ch¯i. Cu¯i cùng nhà vua n±i gi§n phán r¢ng:
-- Nhà ngß½i th§t là ng߶i keo lçn không ai b¢ng. Hèn chi tên nhà ngß½i là Sa Ba Ði Na! ("Sa ba ði na" nghîa là keo lçn). Ngß½i tiªc cüa cüa nhà vua mµt cách thái quá. Nªu là cüa riêng cüa ngß½i, ngß½i còn tiªc ðªn bñc nào? V§t thñc · trong hoàng cung có nhi«u. Làm ðªn bñc ðª vß½ng nhß trçm mà không nuôi n±i t¤t cä chß v¸ Sa môn hay sao?

Sa Ba Ði Na nghe vua quÞ m¡ng, tñ l¤y làm h± th©n, chÆng dám th¯t ra l¶i. Trong khi ðó, ж Mång Ti Da, A Nång Ta Ca Da v¾i các v¸ th¥n khác cùng nhau ði ðªn ch² · cüa Na Tiên ð¬ cung thïnh ngài vào hoàng cung. 

Na Tiên höi:
-- Tôn ý ðÑc vua mu¯n b¥n tång ðªn v¾i bao nhiêu Sa môn?

-- BÕch ÐÕi ðÑc, ðªn v¾i bao nhiêu cûng ðßþc.

Na Tiên b¤y gi¶ ðã chu¦n b¸ xong, mình choàng cà sa, tay ôm bình bát, cùng ði vào thành Sá Ki®t (Sakàla) v¾i 80 v¸ tÏ kheo tháp tùng.

D÷c ð߶ng, A Nång Ta Ca Da ði hµ v® cÕnh Na Tiên ð¬ lân la höi ðÕo, bèn bÕch r¢ng:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, hôm qua ngài có nói v¾i ðÑc vua r¢ng ngài tên là Na Tiên; sau ðó ngài phü quyªt lÕi r¢ng không có Na Tiên. V§y ch¾ ai là Na Tiên? Cái gì là Na Tiên?

-- Theo ông nghî cái gì là Na Tiên?

-- Theo tôi nghî, h½i th· tÑc mÕng khí có vô có ra, chính ðó là Na Tiên. Vì nh¶ h½i th· ðó mà sanh mÕng ðßþc duy trì.

-- Nªu h½i th· kia có ra mà không có vô thì ng߶i có h½i th· ¤y có s¯ng không?

-- Ng߶i ¤y ch¡c ch¡n phäi chªt.

-- H½i th· cüa ng߶i th±i kèn, th±i sáo, hay th±i ¯ng b thþ rèn, h½i th· ðó ra r°i có tr· vô không?

-- Thßa không.

-- Thª thì nhæng ng߶i ¤y s¯ng hay chªt?

A Nång Ta Ca Da sØng s¶ ng½ ngác không biªt nói sao. Giây lâu m¾i bÕch lÕi r¢ng:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, trí tu® cüa ÐÕi ðÑc th§t là siêu vi®t. Tôi không ðü thông minh ð¬ hi¬u th¤u. Xin ÐÕi ðÑc khai th¸ giúp cho.

-- Này ÐÕi quan, h½i th· chÆng qua cûng chï là mµt ph¥n vi®c trong nhi«u ph¥n vi®c cüa thân th¬ mà thôi. Cûng nhß ph¥n vi®c cüa cái lßÞi là nói ra nhæng ði«u gì mình suy nghî, mình cäm hay ph¥n vi®c cüa cái ý là suy tß nhæng ði«u gì xúc,... M²i bµ ph§n trong c½ th¬ ð«u có ph¥n vi®c cüa nó. Ðó là ði«u ðßþc m®nh danh là "thân hành" h¢ng trú trong nåm u¦n, nh¤t là trong S¡c u¦n. Phân tách các hành tß¾ng cüa thân hành thì th¤y toàn là tr¯ng không, vì v§y mà nói r¢ng: Không có Na Tiên.

A Nång Ta Ca Da nghe Na Tiên giäng giäi, tâm ý d¥n sáng tö và thông su¯t. Ông bèn xin th÷ trì nåm gi¾i và tr· thành tín ð° ¿u bà t¡c.

(1) Bän Hán d¸ch phiên âm là Triêm Di LÜ V÷ng Qu¥n, và còn g÷i là Triêm Di LÜ .

5. CÑu cánh ðích thñc cüa b§c xu¤t gia

Sau bu±i trai tång th¸nh soÕn do nhà vua cúng d߶ng toàn th¬ chúng tång, nhà vua yêu c¥u Na Tiên lßu lÕi 10 v¸ cùng ng°i dñ ðàm, còn bao nhiêu xin m¶i tr· lui v« chùa an nghï. Nhà vua cûng truy«n bäo t¤t cä cung phi mÛ næ r¶i khöi h§u cung, tiªn vào ngñ ði®n, ng°i nép sau rèm mà nghe vua lu§n ðÕo v¾i Na Tiên.

Bãy gi¶, vua cho thiªt ngai ng°i trß¾c m£t Na Tiên, r°i lên tiªng höi:
-- Bây gi¶ nên lu§n ðàm v« v¤n ð« gì ðây?

-- V¤n ð« gì mà nhà vua cho là chánh ðáng h½n hªt.

-- BÕch ÐÕi ðÑc, chß v¸ xu¤t gia cho ði«u gì là lành nh¤t trên ð¶i n¥y? Vì c¾ gì các ngài xu¤t gia làm Sa môn?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, anh em b¥n tång chúng tôi s· dî xu¤t gia làm Sa môn là vì mu¯n thoát khöi kh± não trong ð¶i hi®n tÕi, lÕi cûng không mu¯n vß¾ng m¡c kh± não trong ð¶i v¸ lai.

-- Hªt thäy Sa môn ð«u nhß thª cä hay sao?

-- Không hÆn nhß thª. Sa môn có b¯n hÕng. Có kë vì mang công m¡c nþ mà làm Sa môn. Có kë vì sþ lu§t vua, phép nß¾c mà làm Sa môn. Có kë vì nghèo túng kh¯n cùng mà làm Sa môn. — ðây b¥n tång chï mu¯n nói ðªn hÕng thÑ tß, tÑc hÕng mu¯n thoát khöi kh± não, ái døc, tiêu di®t kh± løy trong ð¶i n¥y và ð¶i sau, chí tâm c¥u ðÕo mà xu¤t gia làm Sa môn.

-- Nói v§y thì ÐÕi ðÑc chính vì møc ðích ¤y mà làm Sa môn chång?

-- H°i còn th½ ¤u nào có biªt gì! Nhßng v« sau d¥n d¥n nh¶ th¤u rõ ðÕo lý Ph§t dÕy trong kinh, lÕi nh¶ có chß Sa môn trß·ng lão giáo hóa m¾i th¤y ðßþc møc ðích cüa mình. Vì v§y, b¥n tång quyªt tâm tiêu tr× m÷i kh± não trong ð¶i n¥y và ð¶i sau. Ðó là møc ðích cüa b¥n tång.

-- Lành thay! Lành thay!

6. Nguyên nhân luân h°i và phß½ng pháp giäi thoát

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, có ai chªt r°i mà không sanh tr· lÕi không?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, có kë sanh tr· lÕi mà cûng có kë không sanh tr· lÕi.

-- Nhæng ai sanh tr· lÕi và nhæng ai không sanh tr· lÕi?

-- Ai còn n£ng nþ tham døc ái ân, kë ðó còn sanh tr· lÕi ð¶i sau. Ai ðã thoát khöi vòng tham døc ái ân, ng߶i ðó không còn sanh tr· lÕi næa.

-- BÕch ÐÕi ðÑc, kë nào nh¤t tâm ni®m chánh pháp có thoát khöi luân h°i không?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, nh¤t tâm ni®m chánh pháp mà lÕi còn phäi ðÕt ðßþc trí ru® và các ði«u thi®n khác næa thì m¾i thoát khöi luân h°i.

-- NhÑt tâm và trí tu® có ð°ng nghîa nhau không?

-- Không.

-- Gia súc nhß bò, ngña, chó, mèo... có trí tu® không?

-- Chúng có nhÑt tâm nhßng không có trí tu®.

-- NhÑt tâm và trí tu® khác nghîa nhau nhß thª nào?

-- NhÑt tâm là ð¸nh. Có ð¸nh m¾i hi¬u biªt. Trí tu® là ðoÕn. Nh¶ trí tu® mà c¡t ðÑt ðßþc phi«n não mê l¥m và ch¤t dÑt luân h°i sanh tØ.

-- Xin ví dø cho tr¦m d­ hi¬u.

-- ÐÕi vß½ng t×ng th¤y thþ g£t lúa chÑ? Tay trái h÷ gom bøi lúa lÕi, trong khi ðó thì tay m£t h÷ c¥m lßÞi hái mà c¡t. Cûng gi¯ng nhß thª, nhà tu hành dùng nhÑt tâm gom tß tß·ng lÕi và dùng lßÞi hái trí tu® c¡t ðÑt phi«n não ái døc. Phi«n não ái døc ðã c¡t ðÑt thì vînh vin không còn tái sanh. Lu¥n h°i ch¤m dÑt.

-- Hay thay! Hay thay! Ví dø cüa ÐÕi ðÑc rõ l¡m.

7. Pháp lành

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, ngoài ði«u lành chánh ðáng nh¤t ðã nói, còn nhæng ði«u lành nào khác ðáng nói næa không? Và ðó là nhæng ði«u gì?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, ðó là: Tín tâm, Trì gi¾i, Tinh t¤n, Ni®m thi®n, NhÑt tâm và Trí tu® (1).

a) Tín tâm

-- Tín tâm ra sao và g°m nhæng gì?

-- Tín tâm c·i m· lòng ng¶ vñc. Có tín tâm thì m÷i nghi nan ng¥n ngÕi m¾i tiêu tan. Nhß tin có Ph§t; tin n½i kinh pháp; tin có tÏ kheo tång; tin có ðÕo quä A La Hán; tin có ð¶i n¥y và ð¶i sau; tin phäi ån · hiªu hÕnh v¾i cha m©; tin làm lành hß·ng phß¾c và làm ác b¸ ð÷a. Nh¶ có tín tâm nhß thª, ng߶i ta m¾i tr· nên trong sÕch và tinh t¤n mà lß¾t lên.

-- Trong sÕch ra sao và tinh t¤n lß¾t lên nhß thª nào?

-- Trong sÕch là xa lìa và tr× khØ nåm ði«u ác: tham dâm, sân nµ, l߶i biªng ham ngü, say mê ca nhÕc, nghi kÜ, không dám d¤n thân. H chßa di®t tr× ðßþc nåm ði«u ác ¤y thì tâm ý luôn luôn b¤t ð¸nh. Chï khi nào t§n di®t ðßþc nåm ði«u ác ¤y, tâm ý m¾i tr· nên trong sÕch không chút bþn nh½.

-- Xin cho mµt ví dø cho d­ hi¬u.

-- Ví nhß mµt v¸ ðÕi vß½ng d¡t mµt ðoàn ng߶i ngña xe cµ vßþt qua mµt con rÕch, nß¾c rÕch b¸ qu§y lên ðøc ng¥u. Nhßng khi qua rÕch r°i thì vua khát nß¾c mu¯n u¯ng. Giä sØ b¤y gi¶ nhà vua có mµt viên ng÷c иnh Thüy Châu ném xu¯ng, nß¾c li«n tr· nên trong và nhà vua có nß¾c mà giäi khát. „y, lòng ng߶i v¾i nåm ði«u ác nói trên cûng nhß nß¾c ðøc v§y. Ю tØ Ph§t tñ ðµ thoát ra khöi vòng sanh tØ b¢ng viên ng÷c иnh Thüy Châu làm cho nß¾c trong. Di®t ðßþc tµi ác r°i thì tín tâm thanh t¸nh nhß viên ng÷c sáng rÞ dß¾i ánh trång r¢m.

-- Lúc nãy, ÐÕi ðÑc có bäo r¢ng nh¶ tín tâm mà tinh t¤n lß¾t t¾i là nhß thª nào?

-- Ю tØ Ph§t hàng ngày chÑng kiªn hàng ngû mình sách t¤n nhau tu t§p ð¬ tr· nên thanh t¸nh. Trong s¯ ðó, có kë ð¡c quä Tu Ðà Hoàn, có kë ð¡c quä Tß Ðà Hàm, có kë ð¡c quä A Na Hàm, có kë ð¡c quä A La Hán. Quä nào cûng nh¶ t§n lñc v§n døng tín tâm, tr× khØ các m¯i ác trßþc d½ b¦n, mà thü ð¡c. Nhân ðó, các ngài bèn ra sÑc tinh t¤n, c¯ g¡ng xông lên mãi mãi ð¬ ðÕt ðÕo giäi thoát.

-- Xin cho mµt ví dø ð¬ d­ hi¬u.

-- Ví nhß khi tr¶i ð± mßa to, nß¾c mßa theo tri«n núi chäy xu¯ng, tràn ng§p cä sông h° ao rÕch. Mµt ðoàn bµ hành tr¶ t¾i, ngÕi ngùng không biªt nß¾c nông sâu, d×ng lÕi bên b¶ rÕch chÆng dám bång qua ð¬ tiªp tøc lµ trình ðã dñ ð¸nh. B±ng có mµt ng߶i t× phß½ng xa ðªn. Ng߶i n¥y ng¡m thª rÕch, ðµ ðßþc mñc nß¾c th¤p cao tuÏ t×ng ðoÕn nông sâu, r°i bình thän vßþt qua rÕch. Ю tØ Ph§t cûng thª, th¤y ng߶i ði trß¾c mình nh¶ tâm thanh t¸nh mà ð¡c quä Tu Ðà Hoàn, Tß Ðà Hàm, A Na Hàm, A La Hán, nhæng kë ði sau bèn tinh t¤n lß¾t t¾i ð¬ cùng ð¡c quä nhß nhau. Trong kinh, Ph§t có dÕy r¢ng: "Ai có tín tâm ð«u có th¬ tñ ðµ ðßþc ra khöi luân h°i sanh tØ. Ai có ðü ngh¸ lñc tñ k«m chª lòng mình, di®t tr× ðßþc ngû døc, nh§n chân ðßþc nhæng n²i ðau kh± cüa tñ thân thì có th¬ tñ giäi thoát ðßþc. Và trên con ð߶ng giäi thoát, phäi dùng trí tu® mà mà thành tñu ðÕo ðÑc cüa mình. "

b) Trì gi¾i

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, còn trì gi¾i là nhß thª nào?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, là giæ gi¾i, vì gi¾i là n«n täng cüa t¤t cä các pháp lành, g°m tóm trong ba mß½i bäy ph¦m pháp.

-- Ba mß½i bäy ph¦m pháp ðó là gì?

-- Ðó là b¯n Ý chï, b¯n Ý ðoÕn, b¯n Th¥n túc, nåm Cån, nåm Lñc, bäy Giác ý, tám ÐÕo hành. (2)

-- B¯n Ý chï ra sao và g°m nhæng gì? (3)

-- Là b¯n ði«u ngßng nghï khiªn ý thôi v÷ng ðµng. Ph§t dÕy r¢ng: Mµt là quán tß·ng thân b¤t t¸nh thì thân ngßng nghï. Hai là quán tß·ng b®nh t§t ðau ð¾n thì b®nh t§t ngßng nghï. Ba là quán tß·ng ý nghî vô th߶ng thì ý nghî ngßng nghï. B¯n là quán tß·ng các pháp do duyên sanh thì các pháp ngßng nghï. B¯n ý chï là nhß v§y ðó.

-- Còn b¯n Ý ðoÕn? (4)

-- Là b¯n ði«u dÑt tr×. ÐÕt ðßþc b¯n ði«u ng×ng nghï nói trên, không còn nh¾ nghî ðªn næa, vînh vin dÑt tr× ðßþc chúng, nhß v§y g÷i là Ý ðoÕn. Nh¶ ðoÕn ý mà không còn phÕm tµi l²i m¾i, tiêu tr× ðßþc tµi l²i cû, t§p làm ði«u lành chßa làm, tång trß·ng ði«u lành ðã làm.

-- Còn b¯n Th¥n túc?

-- Là b¯n ði«u thông su¯t t§n ngu°n g¯c. Mµt là m¡t th¤y su¯t vÕn v§t. Hai là tai nghe su¯t m÷i âm thanh. Ba là biªt su¯t tâm ni®m kë khác. B¯n là thân bay lên ðßþc hß không. B¯n Th¥n túc là nhß v§y ðó.

-- Còn nåm Cån?

-- Là nåm ði«u không ð¡m trß¾c cüa Cån. Mµt là nhìn s¡c dù ð©p, dù x¤u, m¡t không ð¡m trß¾c. Hai là nghe âm thanh dù hay dù dÞ, tai không ð¡m trß¾c. Ba là ngØi hß½ng v¸ dù th½m dù th¯i, mûi không ð¡m trß¾c. B¯n là nªm mùi v¸ dù ngon dù dÞ, lßÞi không ð¡m trß¾c. Nåm là ðøng ð° v§t dù m¸n dù nhám, thân không ð¡m trß¾c. Nåm Cån là nhß v§y ðó.

-- Còn nåm Lñc?

-- Là nåm sÑc mÕnh k«m chª nåm Cån, không cho d¤y kh·i các ði«u dæ. Mµt là k«m chª ðßþc con m¡t. Hai là k«m chª ðßþc l² tai. Ba là k«m chª ðßþc l² mûi. B¯n là k«m chª ðßþc l² mi®ng. Nåm là k«m chª ðßþc cái thân. Nh¶ nåm sÑc mÕnh n¥y k«m chª nåm Cån khiªn ý tránh khöi sñ sa ngã. Nåm lñc là v§y ðó.

-- Còn bäy Giác Ý?

-- Là tác døng cüa trí hi¬u biªt trong bäy phß½ng di®n. Mµt là Ý giác ý nghîa là trí tñ giác ngµ. Hai là Phân bi®t giác ý nghîa là trí ch÷n lña chánh pháp, tà pháp. Ba là Tinh t¤n giác ý nghîa là trí chuyên c¥n tu t§p chính pháp. B¯n là Khä giác ý nghîa là ý tr× bö các chß¾ng ngÕi. Nåm là _ giác ý nghîa là trí th߶ng ni®m giäi thoát. Sáu là иnh giác ý nghîa là trí th߶ng · trong ðÕi ð¸nh. Bäy là Hµ giác ý nghîa là trí loÕi bö các tà pháp, bäo v® các pháp lành ðã tu t§p ðßþc. Bäy giác ý là nhß v§y ðó.

-- Còn tám ÐÕo hành? (9)

-- Là tám phß½ng thÑc hành ðÕo, dçn d¡t ðªn ðÕo quä. Mµt là Trñc Kiªn nghîa là kiªn giäi ngay thÆng. Hai là Trñc Ni®m nghîa là nh¾ nghî ngay thÆng. Ba là Trñc Ngæ nghîa là l¶i nói ngay thÆng. B¯n là Trñc Tr¸ nghîa là tr¸ lý công vi®c ngay thÆng. Nåm là Trñc Nghi®p nghîa là ð¶i s¯ng ngay thÆng. Sáu là Trñc Phß½ng Ti®n nghîa là phß½ng ti®n ngay thÆng. Bäy là Trñc Ý nghîa là ý nghî ngay thÆng. Tám là Trñc иnh nghîa là ð¸nh lñc ngay thÆng. Ðó là tám phß½ng thÑc hành ðÕo. T¤t cä ba mß½i bäy ph¦m pháp n¥y ð«u l¤y vi®c trì gi¾i làm g¯c.

-- Xin cho mµt ví dø ð¬ d­ hi¬u.

-- Ví nhß ng߶i mang ð° n£ng ði xa, s· dî ði ðÑng væng vàng ðßþc là nh¶ ð¤t nâng ð·. LÕi ví nhß ngû c¯c và các loÕi thäo mµc thäy ð«u t× ð¤t m÷c lên. LÕi ví nhß tay thþ khéo xây thành, trß¾c hªt phäi ðo l߶ng ðám ð¤t ð¬ thiªt l§p n«n móng r°i m¾i kh·i công xây c¤t. LÕi ví nhß ng߶i mãi võ mu¯n trình di®n ngh® thu§t cüa mình, trß¾c tiên phäi d÷n d©p mµt ðám ð¤t sÕch s¨, b¢ng phÆng nhiên h§u m¾i thi th¯ tài nång ðßþc. Фt là cån bän cüa muôn v§t. Cûng v§y, gi¾i là n«n täng cüa ðÑc hÕnh. Là b§c c¥u ðÕo giäi thoát, ð® tØ Ph§t trß¾c tiên phäi thñc hành gi¾i hÕnh, Ñc ni®m h½n hành, hi¬u rõ sñ c¥n kh± thì m¾i xä bö ðßþc ái døc và tß ni®m tám phß½ng thÑc hành ðÕo.

-- Làm sao xä bö ðßþc ái døc?

-- NhÑt tâm ni®m ðÕo thì ái døc tñ nhiên di®t.

-- Hay thay! Hay thay!

c) Tinh t¤n

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, còn nhß tinh t¤n là nhß thª nào?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, giæ gìn ði«u lành và tán trþ ði«u lành, ðó là tinh t¤n.

-- Xin ví dø cho d­ hi¬u.

-- Ví nhß trong vi®c ngån ng×a mµt bÑc vách s¡p ð± hay mµt ngôi nhà s¡p s§p, ng߶i ta dùng trø ch¯ng ð¬ ðÞ thì vách và nhà khöi xiêu. Cûng thª, tinh t¤n có công nång ch¯ng ðÞ ng߶i tu hành, nh¶ ðó mà lòng lành khöi ngã nghiêng. LÕi ví nhß khi vua sai quân binh ra ngñ gi£c, thª gi£c quá mÕnh, quân binh s¡p thua, vua phäi phái thêm vi®n binh ra tiªp cÑu và trþ chiªn, nh¶ ðó mà th¡ng tr§n ðu±i ðßþc quân gi£c. Ng߶i có ði«u dæ nhß quân ít binh yªu trß¾c thª gi£c mÕnh. Nªu không nh¶ vào tinh t¤n ð¬ níu giæ ði«u lành, làm cho væng và tiêu di®t ði«u dæ cho hªt, thì không sao th¡ng ðßþc ác tâm mà thång tiªn trên con ð߶ng ðÕo. Nhß thª g÷i là gìn giæ ði«u lành và tán trþ ði«u lành.

Nói ðªn ðây, Na Tiên bèn dçn ð÷c mµt bài k®:

Tinh t¤n giúp ði«u lành.
Ð߶ng lành ai ði xong,
Ð߶ng ð¶i s¨ ra khöi.
Ba cõi chÆng tr· lui. -- Hay thay! Hay thay! 

d) Ni®m thi®n

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, còn ni®m thi®n là nhß thª nào?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, ni®m thi®n là ý luôn luôn nh¾ nghî các vi®c lành. Nh¾ nghî b¢ng hai cách: phân ra và hi®p lÕi. Gi¯ng nhß ng߶i hái hoa, trß¾c phäi ch÷n t×ng cánh hoa th½m mà c¡t, c¡t xong lÕi phäi buµc ch£t lÕi thành mµt bó. Bó kÖ thì gió th±i qua không làm chúng tän lÕc hay bay m¤t ði ðßþc. LÕi cûng ví nhß quan giæ kho cüa vua, sau khi ðßþc giao nhi®m vø, trß¾c phäi chia ðªm t×ng món vàng bÕc châu báu, soát xét c¦n th§n; soát xét xong t×ng món m¾i gµp chung lÕi ð¬ biªt t±ng s¯ vàng bÕc châu báu phäi gìn giæ là bao nhiêu. Cûng thª, ng߶i tu hành mu¯n ð¡c ðÕo, phäi th߶ng tâm ni®m 37 ph¦m pháp ð¬ ghi nh¾. Nhß v§y g÷i là ni®m ðÕo lý xu¤t sanh tØ. Ai tß·ng ni®m ðÕo lý nhß thª m¾i biªt ði«u lành ð¬ theo và ði«u dæ nên tránh. Phân bi®t rành r¨ ðâu là tr¡ng, ðâu là ðen, r°i sau ðó m¾i tñ mình quan sát suy tß mà mà bö ác hß¾ng lành. 

-- Xin cho ví dø.

-- Ví nhß quan h¥u giæ cØa cung vua, phäi biªt nhæng ai ðßþc vua ßa chuµng, nhæng ai không ðßþc vua ßa chuµng, nhæng ai có ích cho vua, nhæng ai không có ích cho vua. Ng߶i có ích ðßþc vua ßa chuµng thì m¾i rß¾c vào; kë không có ích cûng không ðßþc vua chuµng hÆn phäi ngån lÕi ho£c xua ðu±i ði. Ng߶i tu hành gìn giæ ni®m thi®n cûng gi¯ng nhß thª. Ði«u lành thì cho vào, ði«u không lành thì xua ra. Giæ gìn cái ý chª ngñ cái tâm, phäi nhß thª ðó.

Ъn ðây Na tiên dçn ð÷c mµt bài k®:

Tu hành c¥n giæ kÖ,
Sáu gi£c và tâm ý.
Ái døc phäi k«m ch£t,
Luân h°i ch¡c ch¡n thoát. -- Hay thay! Hay thay!

e) NhÑt tâm

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, còn nhÑt tâm là nhß thª nào?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, nhÑt tâm là quy cái tâm v« mµt m¯i. TÑc thi«n ð¸nh. Trong các ði«u lành, nhÑt tâm là pháp t¯i th¡ng h½n hªt. Ai quy nhÑt ðßþc tâm mình thì khai thông ðßþc m÷i ði«u lành. Vì m÷i ði«u lành do nhÑt tâm mà ra.

-- Xin cho ví dø.

--Ví nhß nhà phäi có nóc thì rui, mè, kèo, cµt m¾i t× ðó mà trùm xu¯ng làm kín nhà. Cûng thª, ng߶i làm ði«u lành phäi b¡t g¯c t× nhÑt tâm thì ði«u lành m¾i tr÷n v©n. LÕi ví nhß vua xu¤t quân ra tr§n, các binh chüng nhß tßþng binh, mã binh, xa binh, bµ binh thäy ð«u theo m®nh l®nh vua và do vua ði«u khi¬n, thì m¾i tiªn ðánh ðßþc quân gi£c. Nªu không có chü soái thì binh loÕn. Các gi¾i ði«u và các vi®c lành mà Ph§t nói trong kinh ð«u tùy n½i nhÑt tâm hªt. NhÑt tâm là chü soái; gi¾i ði«u và vi®c lành là quân binh.

Ъn ðây Na tiên dçn ð÷c mµt bài k®:

NhÑt tâm là cµi ði«u lành,
Y vào cµi ¤y tu hành m¾i xong.
TØ sanh nß¾c chäy xuôi giòng,
Trß¾c sau tiªp n¯i kh¯n hòng nghï ngßng. f) Trí tu®

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, còn trí tu® là nhß thª nào?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, nhß ðã nói · ðoÕn trß¾c, trí tu® là "ÐoÕn" và "Minh". Ng߶i có trí tu® m¾i c¡t ðÑt ðßþc (ðoÕn) các ði«u nghi ng¶ và làm sáng tö ðßþc (minh) các ði«u lành. Trí tu® là nhß thª ðó.

-- Xin cho ví dø.

-- Ví nhß ðèn sáng th¡p trong phòng t¯i. Ánh sáng ng÷n ðèn v×a toä ra, tÑc kh¡c bóng t¯i tiêu tan, phòng tñ b×ng rÕng, trông rõ m°n mµt. Cûng thª trí tu® soi su¯t cä, nhß ánh sáng ng÷n ðèn soi sáng kh¡p phòng. LÕi ví nhß dao bén ch£t cây, lát dao ðßa ðªn ðâu, c¡t ðÑt ðªn ðó. Cûng thª, trí tu® c¡t ðÑt các ði«u dæ, gi¯ng nhß dao bén ch£t ng÷t. Trên thª gian n¥y, trí tu® là pháp t¯i th¡ng s¯ mµt. Ai có trí tu® m¾i mong ðµ thoát khöi cái kh± sanh tØ luân h°i.

-- BÕch ÐÕi ðÑc, các ði«u lành mà ðÕi ðÑc ðã giäi bày t߶ng t§n cho trçm nghe nãy gi¶ g°m nhi«u loÕi sai khác nhau, nhßng công hi®u cüa chúng trong vi®c xua ðu±i các ði«u dæ có gi¯ng nhau không?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, các ði«u lành nói trong kinh Ph§t thäy ð«u cùng mµt công hi®u nhß nhau là di®t tr× t¤t cä các ði«u dæ.

-- Xin cho ví dø.

-- Ví nhß b¯n binh chüng: Tßþng, mã, xa, bµ mà vua ð¯c thúc ra tr§n ð¬ ngñ ð¸ch, không binh chüng nào gi¯ng binh chüng nào, nhßng t¤t cä ð«u cùng nh¢m mµt møc ðích chung; chiªn th¡ng quân ð¸ch. Cûng thª, các ði«u lành nói trong kinh Ph§t, tuy chüng loÕi có khác nhau, nhßng t¤t cä ð«u hß¾ng ðªn mµt møc ðích chung ðua nhau công phá và t§n di®t các ði«u dæ.

-- Hay thay! Hay thay! L¶i ÐÕi ðÑc nói, quä có ðúng nhß v§y.

(1) Bän Hán d¸ch ghi là: Thành tín, Hiªu thu§n, Tinh T¤n, Ni®m thi®n, NhÑt tâm, Trí tu®. Bän d¸ch Pali ghi là: Trì gi¾i, ÐÑc tin, Tinh t¤n, Trí nh¾, Nh§p ð¸nh, Trí tu®. Trong 6 pháp thi®n n¥y, thÑ tñ và danh xßng cüa 2 bän Hán và Pali có sai khác nhau. Thành tín trong bän Hán tß½ng ðß½ng v¾i ÐÑc tin trong bän Pali. Trì gi¾i trong bän Pali tß½ng ðß½ng v¾i Hiªu thu§n trong bän Hán. LÕi næa xét v« nµi dung thì trong Thành Tín chï nói v« tín tâm hay ðÑc tin, nên · ðây chúng tôi ð±i là Tín tâm. Dß¾i danh xßng Hiªu thu§n, nµi dung chï nói ðªn phß½ng pháp rèn luy®n ðÑc hÕnh, nên · ðây chúng tôi ð±i lÕi là Trì gi¾i.

(2) V« ba mß½i bäy ph¦m pháp n¥y, danh xßng thông døng ngày nay là: Tam th§p th¤t ðÕo ph¦m, hay tam th§p th¤t ph¥n pháp, hay Tam th§p th¤t b° ð« ph¥n pháp, hay Tam th§p th¤t ph¦m. Ðây là lß½ng thñc, là hành trang và ti«n cüa (tß lß½ng) cüa ng߶i tu hành trên con ð߶ng tiªn ðªn niªt bàn giäi thoát. G°m có: TÑ ni®m xÑ, TÑ chánh c¥n, TÑ nhß ý túc, Ngû cån, ngû lñc, Th¤t giác chi, Bát chánh ðÕo ph¥n.

Bän d¸ch Pali ghi theo thÑ tñ và danh xßng: Ngû cån, ngû lñc, Th¤t giác chi, TÑ ni®m xÑ, TÑ chánh c¥n, TÑ th¥n túc, TÑ thi«n, 8 phép giäi thoát, 1 pháp ð¸nh và 3 pháp nh§p ð¸nh; c÷ng thành 45 pháp.

Trong hai bän Hán d¸ch hi®n có trong ÐÕi tÕng kinh (ðánh s¯ 1670 A và s¯ 1670 B) ð«u ghi con s¯ 37 và ð«u cùng g÷i là: Tam th§p th¤t ph¦m kinh. Có sai khác nhau v« chi tiªt, danh xßng và nh¤t là nµi dung.

Bän 1670 A không ghi ðü con s¯ 37 ph¦m, 37 ph¦m trong bài n¥y l¤y trong bän 1670 B.

(3) Bän 1670 A ghi là: Thi®n sñ tâm ý s· ch¸ G°m có: 1) quán sát trong và ngoài thân mình; 2) biªt kh± hay vui cüa ý; 3) biªt ði«u lành hay ði«u dæ cüa tâm; 4) biªt chánh pháp.

(4) Bän 1670 A không có danh xßng riêng, chï nêu lên 4 ði«u ki«m chª ý mình: 1) không cho ði«u dæ l÷t vào tai; 2) tâm lÞ móng ði«u dæ li«n khØ bö ngay; 3) tâm luôn c¥u có ði«u lành vào; 4) tâm có ði«u lành phäi khéo giæ l¤y ch¾ không buông ra.

(5) Bän 1670 A ghi là: Tñ tÕi døc s· tác. G°m có: 1) khß¾c døc; 2) tinh t¤n; 3) chª tâm, 4) tß duy.

(6) Bän 1670 A bö sót không ghi.

(7) Bän 1670 A ghi là: Ngû hi®u sñ. G°m có: 1) thành tín; 2) hiªu thu§n; 3) tinh t¤n; 4) t§n tâm ni®m thi®n; 5) trí tu®.

Nhß v§y là g¥n trùng v¾i sáu pháp lành cån bän nói · ðoÕn ð¥u.

(8) Bän 1670 A ghi là: Th¤t sñ khí tr× chß ác, cûng g÷i là th¤t thi®n hay th¤t giác ý. Nhßng không ghi danh xßng t×ng ði«u mµt.

(9) Bän 1670 A ghi là: Bát chüng ðÕo hành, gi¯ng nhß trong bän 1670 B, nhßng không ghi danh xßng t×ng ði«u mµt.

8. Tß½ng quan giæa thân trß¾c và thân sau.

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, kinh Ph§t nói con ng߶i sau khi chªt, tiªp tøc thác sanh tr· lÕi theo nghi®p lành dæ ðã gây, nhß v§y ðó là con ng߶i cû hay là mµt con ng߶i m¾i nào khác?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, không phäi con ng߶i cû, nhßng cûng chÆng phäi lìa con ng߶i cû ra mà sanh mµt con ng߶i m¾i khác.

-- Nhß thª nghîa là thª nào?

Na Tiên chøp höi lÕi:
-- B® hÕ h°i còn bú vú m© v¾i b® hÕ cai tr¸ tråm h÷ bây gi¶ có khác gì nhau không?

-- Khác chÑ! H°i ðó trçm nhö dÕi, bây gi¶ trçm l¾n khôn.

-- Nhß v§y thì l®nh mçu hoàng h°i ðó không phäi mçu hoàng ngày nay! L®nh phø hoàng cûng thª! Và b® hÕ cûng chÆng có phø ðÕo. Vì ông th¥y ¤y chï dÕy ðÑa bé mß½i m߶i låm tu±i cách ðây m¤y chøc nåm, chÑ ðâu có dÕy b® hÕ bây gi¶! Thân trß¾c thân sau khác nhau thì m© ðÑa bé không phäi là m© nhà vua! Ng߶i h÷c trò thu· trß¾c cûng không phäi nhà vua trong hi®n tÕi! Và kë phÕm tµi giªt ng߶i nåm ngoái không phäi là ng߶i b¸ cáo ra tòa ngày nay! B® hÕ làm sao buµc tµi ðßþc ng߶i ¤y?

-- BÕch ÐÕi ðÑc, không phäi nhß thª. Nhßng có ai höi ÐÕi ðÑc v« khoän n¥y thì ÐÕi ðÑc giäi ðáp ra sao?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, thân b¥n tång lúc nhö v¾i thân b¥n tång bây gi¶ cûng là mµt thân mà thôi. Thân ¤y t× nhö ðªn l¾n, träi qua nhi«u quäng ð¶i khác nhau, nhßng vçn ðßþc liên tøc nuôi dßÞng b·i mµt sinh mÕng.

-- Xin cho thí dø.

-- Ví nhß mµt ng÷n ðèn th¡p t× ð¥u hôm nó có th¬ cháy mãi cho t¾i sáng không?

-- Có th¬.

-- LØa ng÷n ðèn th¡p lên t× ð¥u hôm v¾i lØa ng÷n ðèn lúc nØa ðêm và lØa ng÷n ðèn lúc g¥n sáng có phäi là mµt không?

-- Không.

-- Trong ba khoäng th¶i gian khác nhau ¤y, ng߶i ta có ð¯t ng÷n ðèn nào khác không?

-- V¯n chï mµt ng÷n ðèn v¾i mµt cái b¤c và cùng mµt loÕi d¥u t× ð¥u hôm cho ðªn täng sáng.

-- Trong con ng߶i cûng nhß thª ðó, tâu ÐÕi vß½ng. Pháp n¥y ði thì pháp kia t¾i, trß¾c sau tiªp n¯i nhau, không ng×ng mà nuôi dßÞng tinh th¥n. T× khi sinh ra cho ðªn l¾n lên r°i già chªt, nó lÕi thú hß¾ng ðªn mµt kiªp s¯ng khác, cÑ thª tri¬n chuy¬n tß½ng tøc hoài hoài. Cho nên nói r¢ng thân cû sanh tr· lÕi thì không ðúng, nhßng nói lìa thân cû ra mà có mµt thân m¾i khác cûng không ðßþc. LÕi ví nhß sæa tß½i m¾i v¡t, ð¬ lâu thì thành sæa ôi, thành b½... Nói sæa tß½i là b½ thì hÆn không phäi, nhßng nói b½ không do sæa tß½i mà ra thì cûng sai. Cûng tß½ng tþ nhß thª, con ng߶i sinh ra v¾i tinh th¥n và sau khi sinh thì l¾n, già, r°i chªt. Chªt r°i nó lÕi mang mµt thân m¾i mà sinh tr· lÕi. M¤t thân trß¾c, nó li«n th÷ thân sau. Cho nên nói ng߶i ð¥u thai sinh tr· lÕi và ng߶i ðã chªt là mµt thì không ðúng, mà nói chúng tách lìa khöi nhau cûng chÆng nh¢m.

-- Hay thay! Hay thay!

9. Tñ biªt hªt tái sanh

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, ng߶i không còn tái sanh næa có th¬ tñ mình xác tri vi®c ðó ðßþc không?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, có th¬ ðßþc.

-- B¢ng cách nào?

-- Ai tñ biªt mình không còn ân ái, không còn tham døc, không có døng tâm làm ði«u dæ, ng߶i ðó tñ biªt ch¡c không còn tái sanh trên cõi ð¶i n¥y næa.

-- Xin cho ví dø.

-- Ví nhß ng߶i làm ruµng, ð¥u mùa lo cày b×a, gieo gi¯ng, c¤y mÕ thì ðªn cu¯i mùa thu hoÕch nhi«u lúa c¤t chÑa trong vña. Qua nåm sau nªu ng߶i ¤y không cày b×a, gieo gi¯ng và c¤y mÕ næa, mà chï tiêu dùng s¯ lúa còn dñ træ cüa nåm trß¾c, nhß v§y ng߶i ¤y có th¬ tñ biªt r¢ng mình không g£t lúa næa không?

-- Biªt chÑ! 

-- B¢ng cách nào?

-- Không cày, không gieo, không c¤y, tÑc nhiên không có lúa mà g£t.

-- B§c tu hành ð¡c ðÕo cûng gi¯ng nhß thª. Quên ân ái, xä kh± vui, không tham døc, tÑc nhß không cày, không gieo, không c¤y. Ðß½ng nhiên là s¨ không g£t quä tái sanh. Vì v§y, b§c ð¡c ðÕo biªt ch¡c r¢ng ð¶i sau mình không còn tái sanh trên thª gian n¥y næa.

10. Trí và Minh.

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, ng߶i ð¡c ðÕo không còn tái sanh trong ð¶i sau thì trí tu® ng߶i ¤y trong hi®n tÕi có khác gì ng߶i th߶ng không?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, có khác chÑ!

-- Thª thì có sáng su¯t (minh) không?

-- Có chÑ!

-- Trí tu® và sáng su¯t gi¯ng và khác nhau ch² nào?

-- Ngang b¢ng nhß nhau.

-- Ng߶i có trí tu® và sáng su¯t có biªt hªt vÕn sñ vÕn v§t không? hay là có ði«u còn không biªt?

-- Có ði«u biªt mà cûng có ði«u không biªt.

-- Vì sao thª? V§y nhæng gì trí tu® biªt ðßþc và nhæng gì nó không biªt ðßþc?

-- Nhæng gì trß¾c ðã có h÷c thì nay biªt. Nhæng gì trß¾c chßa h÷c thì nay không biªt. Ðó là l¨ ðß½ng nhiên. Nhßng ng߶i có trí tu® s· dî khác v¾i ng߶i th߶ng là chï · các ði¬m sau ðây: h÷ biªt rõ ng߶i và muôn v§t thäy ð«u quy không, không tñ tÕi; biªt rõ nhæng ham mu¯n cüa con ng߶i gieo tr°ng ðau kh± khiªn n¦y sinh thêm nhi«u ðau kh± khác. Nói tóm lÕi là ng߶i có trí tu® biªt rõ m÷i vi®c thành bÕi vô th߶ng trên cõi ð¶i n¥y.

-- Ng߶i có trí tu® r°i thì bao nhiêu si ám, u mê trß¾c kia ði ðâu?

-- Tñ tiêu tan hªt.

-- Xin cho ví dø.

-- Ví nhß ng߶i c¥m cây ðèn ðang cháy ði vào phòng t¯i, tr÷n phòng li«n sáng, bóng t¯i tñ nó tiêu tan không lßu dß d¤u vªt. „y ng߶i ð¡c ðÕo có trí tu® cûng nhß v§y ðó: Si ám, u mê tñ dÑt tr×.

-- R°i sau ðó trí tu® ði ðâu?

-- Nó lÕi cûng tñ biªn m¤t. Nhßng nhæng gì mà nó tÕo ra nhß sñ hi¬u biªt v« cuµc ð¶i ðau kh±, v« bän ngã hß d¯i..., nhæng cái ¤y thì còn.

-- Xin cho ví dø.

-- Ví nhß ban ðêm th¡p ðèn lên ð¬ chép sách, sau khi ðèn t¡t, chæ trên trang gi¤y vçn còn lßu lÕi d¤u vªt.

-- ÐÕi ðÑc bäo r¢ng trí tu® sau khi thành tñu công vi®c lÕi tñ biªn ði, nhß thª là ra làm sao? Xin ví dø cho nghe.

-- Tâu ÐÕi vß½ng, ví nhß ð¬ ð« phòng mµt tr§n höa tai, ng߶i ta s¡p sÇn nåm chum ð¥y ¤p nß¾c. Kª ðó, höa tai xäy ra nß¾c trong nåm chum ðßþc dùng ð¬ cÑu lØa. Nß¾c vào, lØa t¡t. Tai qua, nÕn khöi, vînh vin không còn sþ din lÕi næa. Bãy gi¶ ng߶i ta có còn ðem ð¬ nåm chum nß¾c ¤y tr· lÕi ch² cû næa không?

-- HÆn là không, vì không còn ích lþi næa.

-- Cûng thª, ng߶i có trí tu® dùng nåm ði«u thi®n ð¬ tiêu tr× các ði«u ác, gi¯ng nhß kë kia dùng nåm chum nß¾c ð¬ di®t tr× ng÷n lØa. Nåm ði«u thi®n ðó là: tín tâm, trì gi¾i, tinh t¤n, ni®m thi®n và nhÑt tâm. Ai phøng hành ðßþc nåm ði«u thi®n ¤y thì ð¡c ðÕo và có trí tu®. Có trí tu® thì biªt rõ thân mình và muôn v§t thäy ð«u vô th߶ng, không tñ tÕi, tr¯ng r²ng, không th§t. Và cái trí tu® sau khi thông ðÕt r°i thì tñ nó lÕi tiêu biªn, nhßng nhæng gì mà nó ðã thông ðÕt thì vçn còn.

-- Xin cho mµt ví dø khác.

-- Ví nhß ông th¥y thu¯c tr¸ b®nh cho ng߶i ¯m, dùng nåm loÕi dßþc thäo mà bào chª r°i cho ng߶i ¯m u¯ng. U¯ng xong, ng߶i ¯m lành b®nh. Sau ðó ông th¥y thu¯c có còn ðem nåm thÑ thu¯c ¤y mà tiªp tøc cho ng߶i kia u¯ng næa không?

-- HÆn là không. Vì không còn ích lþi gì næa.

-- Nåm loÕi dßþc thäo ví nhß nåm ði«u thi®n. Ông th¥y thu¯c ví nhß ng߶i tu hành ð¡c ðÕo. Cån b®nh ví nhß c¡c ði«u ác. Ng߶i ¯m ví nhß kë ngu si. Ng߶i ¯m lành b®nh ví nhß kë ðßþc cÑu ra khöi sanh tØ luân h°i. Sau khi thành tñu sÑ mÕng, trí tu® cüa ng߶i ð¡c ðÕo tñ tiêu biªn, nhßng nhæng gì nó tÕo ra ð«u vçn còn.

-- Xin cho thêm mµt ví dø næa cho rõ nghîa h½n.

-- Ví nhß mµt tß¾ng quân xu¤t tr§n tay c¥m cung tên mà xông ra ch¯ng gi£c. Tß¾ng quân b¡n ra nåm mûi tên, gi£c thua chÕy. V§y sau ðó, ông ta có còn b¡n thêm næa không?

-- HÆn là không, vì không còn c¥n næa.

-- Nåm ði«u thi®n gi¯ng nhß nåm mûi tên. Ng߶i tu hành ð¡c ðÕo gi¯ng nhß tß¾ng quân xu¤t tr§n. Các ði«u ác gi¯ng nhß quân gi£c. Tß¾ng quân nh¶ nåm mûi tên mà chiªn th¡ng quân gi£c. Cûng thª, ng߶i tu hành d¡c ðÕo nh¶ nåm ði«u thi®n mà chiªn th¡ng các ði«u ác, chúng không còn n¦y sanh tr· lÕi næa, mà cái trí tu® di®t tr× các ði«u ác cûng tiêu biªn luôn. Nhßng nhæng gì nó tÕo ra thì vçn th߶ng tÕi, b¤t di®t.

-- Hay thay! Hay thay!

[Møc Løc Kinh Na Tiên TÏ Kheo][Gi¾i Thi®u Kinh][Ph¥n 1][Ph¥n 2][Ph¥n 3]