Kinh Na Tiên TÏ Kheo

Cao Hæu Ðính d¸ch Vi®t

Ph¥n II

11. Сc ðÕo r°i có còn ðau kh± không?

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, b§c tu hành ð¡c ðÕo không còn tái sanh trong ð¶i sau, nhßng trong ð¶i n¥y có còn th¤y mình ðau kh± næa không?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, tùy t×ng vi®c mµt. Có vi®c còn th¤y ðau kh±, có vi®c không.

-- Có vi®c có, có vi®c không, là nhß thª nào?

-- Ðau kh± cüa thân thì còn, ðau kh± cüa tâm thì hªt.

-- Vì sao v§y?

-- S· dî thân còn ðau kh± là vì nhân duyên sinh ra loÕi ðau kh± n¥y là thân, h nhân duyên ¤y còn t°n tÕi thì ðau kh± cüa thân còn. S· dî tâm hªt ðau kh± là vì nhân duyên sinh ra loÕi ðau kh± thÑ hai là lòng tham døc, mµt khi tâm ý ðã dÑt tr× hªt các ði«u dæ, tham døc không còn næa, thì ðau kh± cüa tâm hªt.

-- B§c tu hành ðã ð¡c ðÕo r°i mà không khiªn thân lìa ðßþc kh± ðau, nhß thª là chßa chÑng ð¡c Niªt Bàn chång? Сc ðÕo r°i mà thân còn ðau kh± thì làm sao g÷i là ð¡c ðÕo? Còn nán · lÕi tr¥n thª làm gì ð¬ còn ch¸u kh± ðau?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, b§c ð¡c ðÕo không chuµng mà cûng không ghét, không tìm c¥u mà cûng không xua ðu±i. Bình thän mà s¯ng giæa cõi ð¶i n¥y, không h¤p t¤p, không vµi vä. Ví nhß chu¯i non không c¥n phäi vú ép. LÕi cûng không c¥n ch¶ chu¯i chín ð¬ chñc hái. Vì v§y nên ðÑc Xá Lþi Ph¤t xßa có dÕy r¢ng:

Không c¥n t¸ch di®t,
Cûng không c¥n tr߶ng sanh.
Chßa phäi lúc thì ·,
Th¶i ðªn thì ra ði.

Vua nói:
-- Hay thay! Hay thay!

(1) Theo bän Hán d¸ch ðánh s¯ 1670B trong ÐÕi TÕng ðªn ðây thì hªt quy¬n thßþng.

12. Vui kh± thi®n và b¤t thi®n

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, khi ng߶i ta cäm th¤y vui thì cái ¤y thi®n hay b¤t thi®n? Cûng nhß ng߶i ta cäm th¤y kh± thì cái kh± ¤y là b¤t thi®n chång?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, lÕi cûng tùy tr߶ng hþp. Có khi là thi®n, có khi là b¤t thi®n, không ch×ng.

-- Sao v§y? Ðã là thi®n thì hÆn là không có cái kh±. Và ngßþc lÕi, trong kh± ¡t không có cái thi®n. Thi®n và kh±, hai bên ðâu có xÑng hþp nhau.

Na Tiên nÕn lÕi r¢ng:
-- Ví nhß có ng߶i b¸ ð£t vào bàn tay m£t mµt hoàn s¡t nung ðö và vào bàn tay trái mµt cøc bång ðông cÑng. Hoàn s¡t nóng và cøc bång lÕnh ¤y có cùng nung ð¯t kë kia không?

-- Có, cä hai cùng nung ð¯t kë kia. 

-- Thª thì cä hai cùng nóng chång? Ho£c cä hai cùng lÕnh chång?

-- Thßa không.

-- Mµt nóng, mµt lÕnh khác nhau. Sao lÕi nói cä hai cùng nung ð¯t? Nªu bäo cái nóng nung ð¯t thì cä hai viên ðâu có cùng nóng? Nªu bäo cái lÕnh nung ð¯t thì cä hai viên ðâu có cùng lÕnh?

-- BÕch ÐÕi ðÑc, trí lñ cüa trçm nông cÕn không theo k¸p câu v¤n nÕn n¥y. Mong ÐÕi ðÑc dçn giäi cho trçm lãnh hµi cao kiªn.

Na Tiên dçn l¶i Ph§t dÕy mà giäi ðáp r¢ng:
-- Có sáu sñ vui m×ng thô trßþc, sáu sñ bu°n lo thanh cao; lÕi có sáu sñ không vui không bu°n thô trßþc và sáu sñ không vui không bu°n thanh cao.

Vua höi:
-- Sáu sñ vui bu°n thô trßþc là nhæng gì?

-- Mµt là m¡t nhìn s¡c ð©p r°i móng lòng ham mu¯n. Hai là tai nghe tiªng hay r°i móng lòng ham mu¯n. Ba là ngØi mùi th½m r°i móng lòng ham mu¯n. B¯n là lßÞi nªm v¸ ngon r°i móng lòng ham mu¯n. Nåm là thân chÕm v§t m¸n r°i móng lòng ham mu¯n. Sáu là ý nh§n nhæng cäm th÷ d­ ch¸u r°i móng lòng ham mu¯n. Nhß thª là sáu sñ vui m×ng thô trßþc.

-- Sáu sñ vui m×ng thanh cao là nhæng gì?

-- Mµt là m¡t th¤y s¡c ð©p, nghî r¢ng s¡c ¤y không b«n, chÆng nên lßu luyªn, r°i nhân ðó tß duy l¨ thành bÕi ð¡c th¤t vô th߶ng cüa vÕn hæu khiªn lòng th¤y thanh thoát nh© nhàng. Hai là tai nghe tiªng hay, nghî r¢ng tiªng ¤y không b«n, chÆng nên lßu luyªn, r°i nhân ðó tß duy l¨ thành bÕi ð¡c th¤t vô th߶ng cüa vÕn hæu khiªn lòng th¤y thanh thoát nh© nhàng. Ba là mûi ngØi mùi th½m, nghî r¢ng mùi ¤y không b«n, chÆng nên lßu luyªn, r°i nhân ðó tß duy l¨ thành bÕi ð¡c th¤t vô th߶ng cüa vÕn hæu khiªn lòng th¤y thanh thoát nh© nhàng. B¯n là lßÞi nªm v¸ ngon, r°i nghî r¢ng v¸ ¤y không b«n, chÆng nên lßu luyªn, r°i nhân ðó tß duy l¨ thành bÕi ð¡c th¤t vô th߶ng cüa vÕn hæu khiªn lòng th¤y thanh thoát nh© nhàng. Nåm là thân chÕm v§t m¸n, nghî r¢ng v§t m¸n ¤y không b«n, chÆng nên lßu luyªn, r°i nhân ðó tß duy l¨ thành bÕi ð¡c th¤t vô th߶ng cüa vÕn hæu khiªn lòng th¤y thanh thoát nh© nhàng. Sáu là ý nh§n nhæng cäm th÷ d­ ch¸u, nghî r¢ng nhæng cäm th÷ ¤y không b«n, chÆng nên lßu luyªn, r°i nhân ðó tß duy l¨ thành bÕi ð¡c th¤t vô th߶ng cüa vÕn hæu khiªn lòng thanh thoát nh© nhàng. Nhß thª là sáu sñ vui m×ng thanh cao.

-- Sáu sñ bu°n lo thô trßþc là nhæng gì?

-- Mµt là m¡t th¤y s¡c x¤u, không ßa mà vçn phäi nhìn. Hai là tai nghe tiªng ghê rþn, không thích mà vçn không th¬ b¸t tai. Ba là mûi ngØi mùi tanh hôi, không mu¯n mà mùi th¯i vçn xông lên n°ng nñc. B¯n là lßÞi nªm v¸ cay ð¡ng, không ßng mà mi®ng vçn phäi nhai nu¯t. Nåm là thân ðøng v§t nhám rích, không ch¸u mà xa tránh không ðßþc. Sáu là ý b¸ s¥u kh± ðoanh vây, mu¯n xua ðu±i mà vçn phäi nh¾ nghî hoài. Nhß thª là sáu sñ bu°n lo thô trßþc.

-- Sáu sñ bu°n lo thanh cao là nhæng gì?

-- M¡t nhìn th¤y s¡c tàn tÕ, không bu°n vì cänh tàn tÕ ¤y - vì ðó là sñ thành bÕi ð¡c th¤t ðß½ng nhiên giæa vÕn hæu - nhßng bu°n vì th¤y chúng sinh ðau kh± không ngµ ðßþc l¨ thành bÕi ð¡c th¤t kia nên không xä bö luyªn tiªc trìu mªn. Ðó là mµt sñ bu°n lo thanh cao. Яi v¾i nhæng gì tai nghe, mûi ngØi, lßÞi nªm, thân chÕm và ý nghî, cûng ð«u có mµt tâm trÕng nhß thª. Nhß v§y là sáu sñ bu°n lo thanh cao. 

-- Còn sáu sñ không vui không bu°n thô trßþc?

-- Là khi m¡t th¤y hình s¡c, tai nghe âm thanh v.v., cån tr¥n tiªp xúc nhau mà lòng ngây dÕi dØng dßng nhß v§t vô tri vô giác.

-- Thª còn sáu sñ không vui không bu°n thanh cao là nhß thª nào?

-- Là m¡t nhìn th¤y s¡c, tai nghe âm thanh v.v., bình thän mà th÷ nh§n, cänh vui không ðü sÑc khiªn phäi say mê, cänh bu°n không ðü sÑc khiªn phäi r¥u rî. Nªu có th÷ nh§n cänh gì ði næa là chï vì chúng sanh mà th÷ nh§n (1).

-- Hay thay! Hay thay!

(1) 36 Cäm th÷ n¥y, tÕng Lu§n ðem ph¯i hþp v¾i 3 ð¶i chia thành 108 loÕi cäm th÷.

13. Danh thân tái sanh

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, con ng߶i sau khi chªt r°i, cái gì sanh tr· lÕi?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, ðó là Danh (tên g÷i) và Thân (hay S¡c, tÑc là ð¤t, nß¾c, lØa, gió).

-- Phäi chång dó là danh và thân cüa ng߶i cû sanh tr· lÕi?

-- Thßa không phäi danh cû cûng không phäi thân cû. Cái danh thân cüa ð¶i n¥y làm các vi®c thi®n ác, do nghi®p thi®n ác ¤y, mµt danh thân khác chuy¬n sanh ð¬ th÷ lãnh phß¾c báo hay tµi báo dã gây ra.

-- Nhß v§y là không phäi cái danh thân cû sanh tr· lÕi. Thª thì ð¶i n¥y làm ði«u ác, ð¶i sau ðâu có ch¸u quä báo? Và không sanh tr· lÕi næa thì tÑc là ðã thoát khöi luân h°i!

-- Không phäi nhß v§y. Nªu s¯ng · ð¶i mà chï toàn làm ði«u thi®n thì sau khi chªt có th¬ không sanh tr· lÕi. Nhßng th߶ng th߶ng thì làm ði«u thi®n cûng có mà gây ði«u ác cûng nhi«u, vi®c lành vi®c dæ tiªp n¯i xen nhau không ng×ng, cho nên phäi sanh tr· lÕi mà th÷ báo. Làm sao thoát khöi luân h°i ðßþc.

-- Xin cho thí dø v« sñ liên h® giæa danh thân cû v¾i danh thân m¾i.

-- Ví nhß ng߶i hái trµm xoài cüa kë khác. Chü v߶n xoài b¡t ðßþc quä tang ðem ðªn ð¥u cáo v¾i ÐÕi vß½ng, y«u c¥u ÐÕi vß½ng xØ tr¸. Trß¾c m£t ÐÕi vß½ng b¸ cáo cãi r¢ng: "Tôi không hái xoài cüa anh ¤y. Cây xoài cüa anh ¤y tr°ng h°i trß¾c là cây m¥m tí xíu. Còn nhæng trái xoài mà tôi hái bây gi¶ n¢m trên mµt cành cây to l¾n sum sê. Tôi ðâu có ån trµm!". Trß¾c nhæng lý l¨ vi®n ra nhß thª, ÐÕi vß½ng có cho r¢ng anh ta vô tµi và xØ cho anh ta ðßþc ki®n không?

-- Không, anh ta có tµi. Tr¦m s¨ xØ cho ng߶i tr°ng xoài ðßþc ki®n. Vì trß¾c kia nh¶ ng߶i n¥y ra công tr°ng tr÷t bón x¾i cây m¥m, cho nên ngày nay m¾i có cây xoài to l¾n ð½m hoa kªt trái.

-- Tâu ÐÕi vß½ng, con ng߶i tái sanh tr· lÕi cûng gi¯ng nhß thª. V¾i cái danh thân n¥y, ng߶i ta s¯ng trên ð¶i mà làm các vi®c thi®n ác. Nghi®p thi®n ác ¤y n¯i tiªp không ng×ng, tri¬n chuy¬n hình thành mµt danh thân m¾i s¨ sanh ra. Cûng nhß do công phu ðào l² bö hµt và vun bón cây m¥m nên v« sau m¾i có cây xoài sum sê cành lá v¾i trái chín trîu cây. Làm vi®c thi®n ác trong ð¶i n¥y tÑc là gieo hµt xu¯ng ð¤t và bón x¾i cây m¥m. жi sau không sao không th÷ báo ðßþc!

-- Xin cho ví dø khác.

-- Ví nhß có ng߶i g£t trµm lúa cüa kë khác. B¸ b¡t, anh ta cãi r¢ng lúa anh ta g£t hi®n nay so v¾i cây mÕ kë kia tr°ng m¤y tháng trß¾c, không liên quan gì nhau. Nhß v§y ðâu có ðßþc!

-- Xin cho ví dø khác.

-- Ví nhß có ng߶i mùa ðông ra ð°ng không ch¸u n±i lÕnh, ð¯t lØa lên sß·i. Xong vi®c y bö ra v«, quên d§p t¡t lØa. G£p gió, lØa cháy lan qua cánh ð°ng kª c§n, thiêu ð¯t hªt mùa màng. B¸ ð¥u cáo lên ÐÕi vß½ng, y khång khång cãi r¢ng tí xíu lØa nhö y ð¯t lên ð¬ sß·i không phäi ng÷n lØa l¾n ð¯t cháy cä cánh ð°ng kia. Nhß v§y ÐÕi vß½ng xØ ai thua ki®n?

-- Ng߶i ð¯t lØa ð¬ sß·i.

-- Vì sao v§y?

-- Vì ngu°n g¯c tai h÷a chính là y. Y có ð¯t lØa ð¬ sß·i r°i quên t¡t, thì m¾i có höa hoÕn sanh ra.

-- Danh thân cû v¾i danh thân m¾i cûng nhß v§y ðó.

-- Xin cho ví dø khác.

-- Ví nhß có ng߶i tr¶i t¯i c¥m ðu¯c lên l¥u ån c½m. Vô ý y ð¬ tàn lØa bay ra cháy nóc nhà mình. LØa lan sang nhà kª c§n, cu¯i cùng thiêu røi cä làng. Dân làng b¡t tµi y. Y cãi r¢ng: "Tôi không ð¯t làng, tôi chï ð¯t ðu¯c ån c½m mà thôi. Ng÷n lØa ðu¯c cüa tôi ð¯t lên ð¬ ån c½m khác v¾i ng÷n lØa cüa c½n höa hoÕn thiêu ð¯t cä làng". Cãi nhau chán chê, h÷ ðßa nhau ðªn trß¾c ÐÕi vß½ng, yêu c¥u xét xØ. V§y ÐÕi vß½ng s¨ xØ ai ðßþc ai thua?

-- Dân làng ðßþc, ng߶i kia thua.

-- Vì sao v§y?

-- Vì ngu°n g¯c tai h÷a chính do y gây. Y có ð¯t ðu¯c lên ån c½m mà không c¦n th§n, thì m¾i có ðÕi höa hoÕn sanh ra. LØa cháy làng b¡t g¯c t× ng÷n ðu¯c cüa y.

-- Danh thân cû v¾i danh thân m¾i cûng lÕi nhß v§y.

-- Xin cho ví dø khác.

-- Ví nhß có ng߶i ðàn ông n÷ ðã nÕp ðü l­ ð¬ xin cß¾i mµt cô bé (1). B¤t ð° sau ðó, anh ta ra ði r°i bi®t tích luôn. Khi cô n¥y ðªn tu±i trß·ng thành, có mµt ng߶i ðàn ông khác xin cß¾i và cûng nÕp ðü l. Thình lình ng߶i ðàn ông trß¾c tr· v«, qu· trách ng߶i ðàn ông sau sao dám l¤y vþ mình. Ng߶i sau cãi lÕi: "Tôi ðâu có cß¾i vþ anh. Cô bé mà anh trä l­ trß¾c kia là khác. Còn thiªu næ mà tôi trä l­ xin cß¾i ngày nay là khác". Không ai ch¸u ai, h÷ dçn nhau ðªn xin ÐÕi vß½ng phân xØ. V§y ÐÕi vß½ng s¨ xØ ai ðßþc ki®n?

-- Ng߶i ðàn ông trß¾c.

-- Vì sao v§y?

-- Vì cô bé thu· trß¾c và thiªu næ ngày nay cûng chï là mµt. Thân thiªu næ ngày nay là do thân cô bé thu· trß¾c mà ra. Ai cß¾i trß¾c, ng߶i ¤y ðßþc.

-- Danh thân cû v¾i danh thân m¾i cûng nhß v§y ðó.

-- Xin cho ví dø næa.

-- Ví nhß có ng߶i ðªn chü nuôi bò, höi mua mµt bình sæa. Mua xong, ng߶i ¤y gØi bình sæa lÕi, h©n sau khi ra chþ v«, s¨ ghé lÕi l¤y. B¤t ð° tr· vi®c không v« k¸p. Hôm sau m¾i t¾i höi l¤y sæa thì sæa ðã ôi. Anh ta cñ nñ ðòi l¤y sæa m¾i, vi®n l¨ r¢ng anh ta không mua sæa ôi. Cãi vä nhau không ai ch¸u ai, h÷ d¡t nhau ki®n ðªn ÐÕi vß½ng. V§y ÐÕi vß½ng s¨ xØ ai ðßþc ki®n.

-- Chü nuôi bò.

-- Vì sao v§y?

-- Sæa trong bình chính là sæa ng߶i kia ðã mua hôm trß¾c. Vì ð¬ cách ðêm cho nên nó m¾i tr· nên ôi. Chü nuôi bò vô can.

-- Tâu ÐÕi vß½ng, ng߶i tái sanh tr· lÕi cûng nhß v§y ðó. Nß½ng n½i danh thân, ng߶i ta s¯ng · ð¶i mà làm các vi®c thi®n ác. Nghi®p thi®n ác ¤y tiªp n¯i không ng×ng, chiêu cäm mµt danh thân m¾i sau khi chªt, ð¬ th÷ quä kh± vui hªt ð¶i n¥y sang ð¶i khác. Nghi®p thi®n ác chính là ngu°n g¯c cüa sñ tái sanh v§y. Cho nên ai bäo r¢ng ð¶i n¥y làm ác mà ð¶i sau không tái sanh ð¬ ð«n trä là không th¬ ðßþc.

(1) „n е xßa có tøc täo hôn. Con gái khi m¾i sanh ra ðã gã ch°ng, nhßng ðþi ðªn khi trß·ng thành m¾i thành hôn.

14. Ðã höi r°i không nên höi lÕi

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc ngay nhß ÐÕi ðÑc hi®n nay có s¨ còn tái sanh næa không?

--Tâu ÐÕi vß½ng, vi®c này b¥n tång ðã có trình bày rõ ràng v¾i ÐÕi vß½ng r°i. Nªu b¥n tång chßa dÑt hªt ân ái thì ð¶i sau vçn còn phäi tái sanh. Còn nªu ân ái ðã dÑt hªt thì tái sanh cûng ch¤m dÑt.

Vi®c ÐÕi vß½ng tái c§t v¤n b¥n tång nhß thª n¥y gi¯ng nhß có kë hªt lòng th¶ vua giúp nß¾c, ðã ðßþc vua ban thß·ng và an hß·ng phú quý r°i mà còn trách ngßþc lÕi r¢ng vua chÆng nghî gì ðªn công lao mình. L¶i trách cüa ng߶i ¤y li®u có ðúng hay không?

-- Th§t không ðúng.

-- ÐÕi vß½ng cûng lÕi nhß thª. Trß¾c kia ÐÕi vß½ng ðã höi b¥n tång v« v¤n ð« này và b¥n tång cûng ðã giäi ðáp c£n k¨ r°i. Gi¶ ðây ÐÕi vß½ng lÕi ðem ra gÕn höi l¥n næa, nhß thª khác gì ng߶i kia ðã ðßþc ban thß·ng nhi«u ân hu® mà còn buông l¶i trách móc!

15. Danh và thân tß½ng liên

Vua höi: 

-- BÕch ÐÕi ðÑc, trong mµt ðoÕn trß¾c, ÐÕi ðÑc ðã nói v« Danh (tên g÷i) và Thân (s¡c ch¤t). V§y nhæng gì là Thân và nhæng gì là Danh?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, nhæng gì m¡t th¤y ðßþc là thân; nhæng gì tâm cäm ni®m ðßþc là danh.

-- Vì sao chï riêng danh là có tÕo tác ðªn ð¶i sau mà sanh tr· lÕi, còn thân thì không?

-- Tuy thân không tÕo tác, nhßng danh phäi nß½ng vào thân m¾i tÕo tác ðßþc. Cûng nhß thân phäi nß½ng vào danh m¾i có trß¾c sau tß½ng liên nhau. Cä hai luôn luôn nß½ng nhau, ch¾ không r¶i nhau.

-- Xin cho ví dø.

-- Ví nhß gà con. Nªu không có cái m¥m s¯ng ph¯i hþp v¾i s¡c ch¤t cüa gà thì làm sao kªt thành trÑng và n· ra gà con cho ðßþc? M¥m s¯ng và s¡c ch¤t nß½ng nhau và cùng sanh ra v¾i nhau. Cûng gi¯ng nhß thª , danh và thân cüa con ng߶i tß½ng liên nhau, nß½ng tña nhau, cùng sanh ra v¾i nhau và khiªn có sanh tØ luân h°i kéo dài vô cùng vô t§n trong th¶i gian.

-- Hay thay! Hay thay!

16. Th¶i gian

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, ÐÕi ðÑc v×a nói th¶i gian dài vô cùng vô t§n, v§y th¶i gian là gì?

-- Quá khÑ, hi®n tÕi và v¸ lai. Quá khÑ dài vô cùng vô t§n. V¸ lai cûng dài vô cùng vô t§n. Chï hi®n tÕi là không dài.

-- Xét cho cùng lý, có th¶i gian hay không?

-- Có khi có, có khi không.

-- Khi nào thì có và khi nào thì không?

-- V¾i nhæng v¸ tu hành ð¡c ðÕo vào Niªt Bàn thì không có th¶i gian. V¾i nhæng kë chßa ð¡c ðÕo, còn ra vào trong sanh tØ, thì còn có th¶i gian. Khi th¶i gian còn có, thì nªu ð¶i n¥y thích làm vi®c b¯ thí và ån · hiªu thu§n v¾i cha m©, ð¶i sau hÆn phäi ðßþc hß·ng phß¾c báo.

-- Ngu°n g¯c cüa th¶i gian quá khÑ hi®n tÕi và v¸ lai là cái gì?

-- „y là cái ngu si mê muµi. Vì ngu si mê muµi sanh ra nên li«n sanh th¥n. Th¥n sanh thân. Thân sanh danh. Danh sanh s¡c. S¡c sanh løc tri tÑc sáu cái biªt. Mµt là biªt cüa m¡t, hai là biªt cüa tai, ba là biªt cüa mûi, b¯n là biªt cüa lßÞi, nåm là biªt cüa thân, sáu là biªt cüa tâm. Cä sáu cái biªt này ð«u hß¾ng ngoÕi. M¡t hß¾ng s¡c, tai hß¾ng thanh, mûi hß¾ng hß½ng, lßÞi hß¾ng v¸, thân hß¾ng tr½n nhám, tâm hß¾ng tham døc. Li«n hß¾ng ðªn là li«n hi®p lÕi, mà biªt kh± biªt vui. Do biªt kh± biªt vui m¾i sanh ân-ái. Do ân ái sanh tham døc. Do tham døc m¾i hình thành cái nguyên nhân tái sanh (hæu). Do tái sanh nên có già chªt, khóc lóc, lo r¥u, khiªn nµi tâm b¸ bi th¯ng. T¤t cä nhæng c¥n kh± bi th¯ng ¤y hi®p lÕi mà thành con ng߶i. Vì v§y mà con ng߶i chªt ði sanh lÕi hªt ð¶i này sang ð¶i khác, không bao gi¶ ch¤m dÑt. Trong cái th¶i gian dài vô t§n và không th¬ phanh ra ð¥u m¯i ¤y, tìm tr· lÕi cái bän thân trß¾c kia cüa con ng߶i quä th§t là mµt vi®c b¤t khä ð¡c.

-- BÕch ÐÕi ðÑc, ÐÕi ðÑc v×a nói không th¬ phanh ra ð¥u m¯i cüa th¶i gian, v§y xin ví dø cho nghe.

-- Nhß trong vi®c tr°ng lúa. Hµt lúa gieo xu¯ng ð¤t, tñ nó nçy m¥m, ðâm r, lên cây, tr± lá, ð½m bông, ng§m sæa, ph½i mao, kªt hµt. Hµt lúa m¾i, gieo tr· lÕi xu¯ng ð¤t, sanh ra nhæng hµt lúa m¾i khác næa. Nªu cÑ gieo tr°ng nhß thª hªt nåm n¥y sang nåm khác, sñ liên tøc cüa hµt lúa có bao gi¶ ngßng nghï ðßþc không?

-- Không.

-- Con ng߶i sanh ra qua th¶i gian cûng nhß v§y ðó. Trß¾c sau tri¬n chuy¬n tß½ng sanh không dÑt. Trong dòng kiªt sanh tß½ng tøc ¤y, tìm cho ra ð¥u m¯i cüa sanh tØ là mµt vi®c b¤t khä ð¡c.

-- Xin cho ví dø khác.

-- Ví nhß gà ðë trÑng. TrÑng gà ¤p n· ra gà con. Gà con l¾n lên, lÕi ðë trÑng m¾i, lÕi n· gà con. T× trÑng n· ra gà, t× gà ðë lÕi trÑng, cÑ nhß thª tiªp tøc mãi không bao gi¶ ng×ng. Con ng߶i sanh ra r°i lÕi chªt ði, chªt xong lÕi sanh tr· lÕi, lµn lui lµn t¾i trong vòng sanh tØ, cûng gi¯ng nhß thª. Không th¬ nói ðâu là ð¥u m¯i và ðâu là t§n cùng.

-- Xin cho ví dø khác.

Na-Tiên cúi xu¯ng v¨ mµt hình bánh xe dß¾i ð¤t, r°i chï vào hình v¨ mà höi vua r¢ng:
-- Trên cái vòng tròn này, ÐÕi vß½ng có th¤y ðâu là ði¬m b¡t ð¥u không?

-- Thßa không.

-- Cûng nhß thª ðó. Trong vòng sanh tØ, không th¬ nào biªt ðßþc ðâu là thüy, ðâu là chung. Ph§t dÕy r¢ng con ng߶i sanh tØ tØ sanh, lµn ði lµn lÕi, lµn t¾i lµn lui, nhß bánh xe lån, tri¬n chuy¬n tß½ng sanh, không bao gi¶ ng×ng nghï, b·i thª mà ðau kh± kéo dài mãi chÆng bao gi¶ ng×ng. TÕng lu§n giäi thích sñ-ki®n n¥y nhß sau:

Do con m¡t và hình s¡c tiªp giáp nhau nên thÑc li«n th¤y biªt. Ba cái ¤y hi®p lÕi g÷i là xúc. B¶i có xúc nên có cäm th÷ kh± vui. B·i cäm th÷ kh± vui nên sanh ra ân ái. B·i ân ái nên sanh ra tham døc. B·i tham døc nên mµt nghi®p m¾i ðßþc un ðúc và hình thành d¥n d¥n: ðó là hæu. B·i hæu nên m¾i có sanh. B·i sanh nên có các vi®c làm thi®n ác. R°i do các vi®c làm thi®n ác cho nên m¾i phäi tái sanh tr· lÕi ð¬ th÷ báo.

Do l² tai và âm thanh tiªp giáp nhau nên thÑc li«n nghe biªt. Ba cái ¤y hi®p lÕi g÷i là xúc. B·i có xúc nên có cäm th÷ kh± vui nhß trên và cûng trß¾c sau tiªp n¾i nhau cho ðªn quä tái sanh.

Cûng gi¯ng nhß thª, v¾i mûi là hß½ng, lßÞi là v¸, thân và v§t tr½n nhám, ý và ði«u nh¾ nghî. Và h có cäm th÷ kh± vui thì có tác ðµng dây chuy«n ðßa ðªn quä tái sanh. T¤t cä ð«u tri¬n chuy¬n tß½ng sanh và trß¾c sau tß½ng tøc, không bao gi¶ dÑt nghï. Cho nên trong th¶i gian dài d¢ng d£c, tìm cho ra ð¥u m¯i cüa sanh tØ là mµt vi®c b¤t khä ð¡c.

17. Ð¥u m¯i cüa sanh tØ

Vua höi:
-- ÐÕi ðÑc v×a nói tìm ð¥u m¯i cüa sanh tØ là vi®c b¤t khä ð¡c. Nghîa ¤y nhß thª nào?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, nªu có ð¥u m¯i thì không có tái sanh. Vì không có ð¥u m¯i cho nên ng߶i ta m¾i phäi tÕm mßþn quá khÑ ð¬ làm ð¥u m¯i ð¤y thôi.

-- Theo trçm, không có ð¥u m¯i m¾i không có sanh tØ chÑ! Nhßng theo ÐÕi ðÑc, phäi có ð¥u m¯i thì m¾i không có tái sanh. Mà ðã tÕm cho r¢ng ð¥u m¯i ¤y b¡t ð¥u trong quá khÑ thì nhß thª cûng ðã là có r°i. Và vçn theo ÐÕi ðÑc, ðã có ð¥u m¯i tÑc không có tái sanh. Cái g÷i là tái sanh ðó, chÆng qua là vì cái ð¥u m¯i kia chßa dÑt mà thôi.

-- Nhßng nó ðã · trong quá khÑ! (ý nói: tiªp tøc cái ð¥u m¯i ¤y trong hi®n tÕi, tÑc là tái sanh v§y. )

Vua lÕi höi:
-- Trong dòng sanh tØ, con ng߶i có nh¶ nhæng trþ giúp nào bên ngoài ð¬ m²i ngày m²i tång nên nhi«u thêm không?

Na-Tiên höi lÕi:
--Trong loài bò hay máy cña trong thª gian có nh¶ sñ trþ giúp nào bên ngoài mà tång lên nhi«u thêm không?

-- Trçm không höi các loài kia. Trçm chï höi ð¥u m¯i sanh tØ cüa loài ng߶i mà thôi.

-- Cây do cây sanh. Lúa do lúa sanh. VÕn v§t trong thª gian, gi¯ng nào sanh ra gi¯ng ¤y theo t×ng chüng loÕi. Con ng߶i thì b¡t g¯c t× løc tình ân ái. Là con ng߶i thì có m¡t, tai, mûi, lßÞi, thân, ý. M¡t v¾i hình s¡c và thÑc hþp lÕi, ðó là xúc. Tai v¾i âm thanh và thÑc hþp lÕi, ðó là xúc. Mûi v¾i hß½ng và thÑc hþp lÕi, ðó là xúc. LßÞi v¾i v¸ và thÑc hþp lÕi, ðó là xúc. Thân v¾i v§t tr½n nhám và thÑc hþp lÕi, ðó là xúc. Ý v¾i ði«u nh¾ nghî và thÑc hþp lÕi, ðó là xúc. Do xúc sanh ra cäm th÷ kh± vui. T× cäm th÷ kh± vui sanh ra ân ái. T× ân ái sanh ra tham døc. T× tham døc hình thành mµt nghi®p m¾i, dçn d¡t ðªn tái sanh ð¬ ch¸u bao nhiêu ßu bi ch°ng ch¤t do già nua b®nh t§t và chªt chóc gây nên.

Nªu m¡t v¾i hình s¡c và thÑc không hþp lÕi thì không có xúc. Nªu tai v¾i âm thanh và thÑc không hþp lÕi thì không có xúc. Nªu mûi v¾i hß½ng và thÑc không hþp lÕi thì không có xúc. Nªu lßÞi v¾i v¸ và thÑc không hþp lÕi thì không có xúc. Nªu thân v¾i v§t tr½n nhám và thÑc không hþp lÕi thì không có xúc. Nªu ý v¾i ði«u nh¾ nghî và thÑc không hþp lÕi thì không có xúc. Ðã không có xúc thì không có cäm th÷ kh± vui. Không kh± vui thì không khát khao ân ái. Không ân ái thì không tham døc. Không tham døc thì không hình thành nghi®p m¾i (hæu). Không nghi®p m¾i thì không tái sanh và không già chªt. Không già chªt thì không rên khóc lo r¥u. Không lo r¥u than khóc thì lòng thanh thän an vui. Nhß thª tÑc là ðµ thoát sanh tØ, ð¡c ðÕo Niªt Bàn.

18. Nhân duyên sanh

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, trên thª-gian này có v§t nào b²ng dßng mà tñ nhiên sanh ra không?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, không có v§t nào b²ng dßng mà tñ nhiên sanh ra cä. Hªt thäy ð«u phäi có s· nhân.

Nhân ðó, Na-Tiên höi ngßþc lÕi nhà vua r¢ng:
-- Cái cung ði®n mà nhà vua ðang ngñ ðây, phäi chång là do tñ nhiên sanh ra hay do tay ng߶i kiªn tÕo?

-- Do tay ng߶i kiªn tÕo. Cây thì ð¯n trong r×ng v« ð¬ làm kèo cµt v.v. , ð¤t sét thì gánh ngoài ð°ng vào ð¬ xây t߶ng. Nhân công cä ðàn ông lçn ðàn bà xúm lÕi, kë cßa ng߶i ð¨o, kë ð¡p ng߶i tô, ai lo tròn vi®c ¤y, m¾i kiªn tÕo xong tòa cung ði®n này.

-- Cûng nhß thª ðó, con ng߶i cûng do yªu t¯ hòa hþp lÕi mà thàmh. M÷i v§t không th¬ b±ng không mà sanh ra ðßþc. Hªt thäy ð«u có s· nhân, chÑ không do tñ nhiên mà có.

-- Xin cho ví dø.

-- Ví nhß thþ g¯m làm ð° g¯m. Trß¾c hªt là l¤y ð¤t sét v«, hòa v¾i nß¾c mà nh°i cho nhuyn. Nh°i xong cho lên khuôn mà vo r°i ch¤t vào lò mà h¥m. Có nhß thª m¾i tÕo thành chén bát ch§u b°n ðü cÞ. ChÑ ðâu phäi tñ nhiên mà sanh ra! Chén bát ch§u b°n ¤y ð«u có sÞ nhân: ðó là ð¤t sét, nß¾c, công thþ, cüi, lØa v.v. Trên thª gian n¥y không có v§t nào do tñ nhiên sanh ra.

-- Xin cho ví dø khác.

-- Ví nhß nhÕc công khäy ðàn. Nªu không có dây, phiªm và tay ng߶i khäy v.v. thì khiªn phát ra âm thanh tr¥m b±ng nh£t khoan ðßþc không?

-- Thßa không .

-- Bây gi¶, nªu v¾i mµt cây ð¥y ðü dây phiªm và có nhÕc công ng°i khäy thì có phát tiªng ðßþc không?

-- Thßa ðßþc.

-- Con ng߶i và vÕn v§t trong thª gian này cûng nhß thª ðó. Không th¬ b²ng dßng mà có sinh ra. Hªt thäy ð«u phäi có s· nhân. 

Na-Tiên lÕi höi tr· lui nhà vua r¢ng:
-- Nªu mu¯n cßa cây l¤y lØa không có hai thanh g², lÕi cûng chÆng có bùi nhùi, thì có tÕo ra lØa ðßþc không?

-- Thßa không.

-- LÕi ví nhß nªu có kính thüy tinh và có ánh sáng m£t tr¶i ðß½ng nóng, lÕi thêm có ng߶i ch¸u khó ng°i c¥m kính mà thâu sÑc nóng ¤y cho chiªu xu¯ng ð¯ng cö khô hay r½m khô thì có tÕo ra ðßþc lØa không?

-- Thßa ðßþc.

-- LÕi ví nhß không có gß½ng, không có ánh sáng , không có ng߶i ðÑng soi thì có hình ng߶i lµ ra trong gß½ng không?

-- Thßa không. Phäi có gß½ng, có ánh sáng, có ng߶i ðÑng soi thì m¾i có hình ng߶i lµ ra trong gß½ng.

-- Con ng߶i và vÕn v§t · trong thª gian cûng nhß thª ðó. Không mµt v§t nào b²ng dßng sanh ra. Hªt thäy ð«u phäi có s· nhân. Các s· nhân ¤y kªt hþp lÕi v¾i nhau, tÕo thành sñ sñ v§t vât ngàn sai muôn khác. Ðó là nhân duyên sanh v§y. Không th¬ nào có tñ nhiên sanh.

-- Hay thay! Hay thay!

19. Linh h°n

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, trong con ng߶i cái gì làm chü? Phäi chång ðó là linh h°n th߶ng tÕi?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, cái linh h°n th߶ng tÕi ¤y nhß thª nào?

-- Nó th߶ng · trong ta, dùng m¡t mà nhìn hình s¡c, dùng tai mà nghe âm thanh, dùng mûi mà ngØi mùi, dùng lßÞi mà nªm v¸, dùng thân mà s¶ mó nhám tr½n, dùng ý mà hi¬u biªt và nh¾ nghî. Nó nhß ÐÕi ðÑc và trçm hi®n ðang · trong cung ði®n này nhßng vì b¯n m£t ð«u có cØa s±, nên ngang qua cØa s± ¤y, chúng ta th¤y ðßþc phong cänh bên ngoài.

-- Nhß v§y, ý ÐÕi vß½ng là mu¯n ví các giác quan n½i con ng߶i v¾i các cØa s± cüa cung ði®n n¥y chång? Ngang qua b¤t cÑ cØa s± nào, ta cûng th¤y ðßþc cänh v§t bên ngoài. Thª thì ngang qua b¤t cÑ giác quan nào, linh h°n th߶ng tÕi cûng phãi th¤y ðßþc ngoÕi cänh gi¯ng nhß thª ch¾ gì? V§y linh h°n th߶ng tÕi có th¤y ðßþc hình s¡c b¢ng tai, mûi, lßÞi, thân và ý chång?

-- Thßa không.

-- Linh h°n th߶ng tÕi có nghe ðßþc âm thanh b¢ng m¡t, mûi, lßÞi, thân và ý chång?

-- Thßa không.

-- Linh h°n th߶ng tÕi có ngØi ðßþc mùi b¢ng m¡t, tai, lßÞi, thân và ý chång?

-- Thßa không.

-- Linh h°n th߶ng tÕi có s¶ biªt nhám tr½n b¢ng m¡t, tai, mûi, lßÞi và ý chång?

-- Thßa không.

-- Linh h°n th߶ng tÕi có suy nghî b¢ng m¡t, tai, mûi, lßÞi, và thân chång? 

-- Thßa không.

-- Nhß v§y th¶i l¶i l¨ cüa ÐÕi vß½ng trß¾c sau không xÑng hþp nhau! LÕi næa, trong khi ÐÕi vß½ng và b¥n tång cùng ng°i trong cung ði®n n¥y, nªu phá bö hªt t¤t cä các cØa s± · b¯n phía thì t¥m m¡t cüa chúng ta rµng xa thêm ra không?

-- Thßa có.

-- V§y, phá bö mµt cái cØa n½i thân ta là c£p m¡t chÆng hÕn, thì linh h°n th߶ng tÕi có th¤y rµng xa thêm không?

-- Thßa không.

-- Và nªu phá bö thêm m¤y cái cØa khác n½i thân ta là tai, mûi, lßÞi, thân, ý, thì linh h°n th߶ng tÕi có nh¶ ðó mà nghe rµng thêm, ngØi nhi«u h½n, nªm tång lên, s¶ nhi«u ra và suy nghî rµng h½n không?

-- Thßa không.

-- Nhß v§y là l¶i l¨ cüa ÐÕi vß½ng trß¾c sau lÕi không xÑng hþp nhau! LÕi còn ði«u này næa: giä sØ có quan giæ kho vào cung, tiªn t¾i trß¾c m£t ÐÕi vß½ng, cái linh h°n th߶ng tÕi cüa ÐÕi vß½ng có biªt y ðã lui v« không?

-- Thßa biªt.

-- Nªu ch¥u xong, y lui tr· v« kho, linh h°n th߶ng tÕi cüa ÐÕi vß½ng có biªt y ðã lui v« không?

-- Thßa biªt y ðã lui v«.

-- Ng߶i ta khi ð¬ ð° ån vào lßÞi, linh h°n th߶ng tÕi cüa ng߶i ¤y có biªt v¸ chua, ð¡ng, m£n, ng÷t cüa ð° ån không?

-- Thßa biªt.

-- Khi ð° ån ðã vào ðªn bao tØ, linh h°n th߶ng tÕi cüa ng߶i ¤y có còn nh§n ra mùi v¸ nhß thª nào không?

-- Thßa không.

-- Nhß v§y, l¶i l¨ cüa ÐÕi vß½ng trß¾c sau lÕi cûng không xÑng hþp nhau! LÕi còn ði«u này næa: giä sØ có ng߶i gánh ð± h¢ng tråm hû rßþu ngon vào mµt cái b°n l¾n. б rßþu xong lÕi b¡t mµt ng߶i nghi«n rßþu trói lÕi bö vào b°n v¾i mÑc rßþu không lên cao t¾i c¢m. Nhß v§y y có biªt ðßþc rßþu trong b°n là ngon hay d· không?

--Thßa không?

-- Vì sao v§y? 

-- Vì y ðâu có u¯ng vào mi®ng, ðâu có nªm b¢ng lßÞi mà biªt ðßþc rßþu ngon hay ð·.

-- Nhß vâÜ, thêm mµt l¥n næa, l¶i l¨ cüa ÐÕi vß½ng trß¾c sau không xÑng hþp nhau!

-- BÕch ÐÕi ðÑc, trçm tài s½ trí thi¬n, không ðü sÑc ðß½ng ð¥u v¾i ÐÕi ðÑc. Kính mong ÐÕi ðÑc giäi thích cho nghe.

Na-Tiên bèn giäi r¢ng:
-- Con m¡t và hình s¡c g£p nhau khiªn tâm th¥n kích ðµng. Tâm th¥n kích ðµng thì li«n sanh cäm th÷ kh± vui. V¾i l² tai và âm thanh, ho£c v¾i mûi và hß½ng, lßÞi và v¸, thân và nhám tr½n, ý và ði«u nh¾ nghî, cûng lÕi nhß thª. Tâm th¥n kích ðµng thì li«n sanh cäm th÷ kh± vui. Do cäm th÷ kh± vui li«n sanh ý ni®m. Do ý ni®m tri¬n chuy¬n thành tñu cho nhau mà tÕo nên mµt ông chü vô th߶ng là cái Giä Ngã. Cái g÷i là linh h°n th߶ng tÕi dính dáng gì · ðây!

-- Hay thay! Hay thay!

20. Liên h® giæa cån và tâm th¥n

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, khi con m¡t th¤y thì tâm th¥n có cùng th¤y không?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, có.

-- Nhßng cái nào th¤y trß¾c?

-- Con m¡t th¤y trß¾c. Tâm th¥n th¤y sau.

-- Phäi chång con m¡t ðã nói v¾i tâm th¥n r¢ng: "Này tâm th¥n! Tôi th¤y ch² nào thì anh cÑ nß½ng theo ch² ðó mà th¤y sau"? Ho£c, tâm th¥n ðã nói v¾i con m¡t: "Này m¡t! Anh hãy nhìn trß¾c ði, tôi s¨ nß½ng theo anh mà th¤y sau"?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, hai bên ðâu có giao h©n gì v¾i nhau.

-- Thª thì vì sao ÐÕi ðÑc lÕi nói r¢ng cái n÷ th¤y trß¾c cái kia? Nªu không giao h©n v¾i nhau thì làm sao x¦y ra nhß thª ðßþc?

-- „y là vì b¯n sñ ki®n sau ðây khiªn cho chúng cùng nhau nh§n th¤y mà không có giao ß¾c gì hªt. Mµt là ð߶ng lài (hÕ hành), hai là mµt chi«u (hß¾ng môn), ba là vªt cû (hành tri®t), b¯n là quen ch×ng (xúc).

-- Ð߶ng lài là nhß thª nào?

-- ÐÕi vß½ng có biªt khi tr¶i mßa thì nß¾c mßa t× trên núi cao chäy xu¯ng ra sao không?

-- Nß¾c mßa chäy theo ð߶ng d¯c lài.

-- Nhæng l¥n mßa khác, nß¾c mßa chäy xu¯ng nhß thª nào?

-- LÕi cûng theo ð߶ng d¯c lài nhß trß¾c.

-- V§y ch¾ nß¾c cüa tr§n mßa trß¾c có nói v¾i nß¾c cüa tr§n mßa sau r¢ng: "H tôi chäy ch² nào thì anh chäy theo ch² ðó" không? Ho£c nß¾c cüa tr§n mßa sau có giao h©n v¾i nß¾c cüa tr§n mßa trß¾c r¢ng: "Ch² nào anh chäy qua, tôi s¨ chäy theo" không?

-- Thßa không. Chúng nó không h« h©n nhau. Chúng nó chï theo ð߶ng lài mà chäy thôi.

-- Con m¡t và tâm th¥n cûng nhß thª ðó. Chúng nó cÑ theo ð߶n lài mà nh§n biªt, chÑ không h« có giao ß¾c gì v¾i nhau. Tai, mûi, lßÞi, thân và ý ð¯i v¾i tâm th¥n cûng ð«u có ð߶ng lài riêng mà nh§n biªt, gi¯ng nhß thª.

-- BÕch ÐÕi ðÑc, còn mµt chi«u là nhß thª nào?

-- Ví nhß ð°n lûy · ch¯n biên thùy có t߶ng cao hào sâu, nhßng vào ra chï do mµt c±ng l¾n duy nh¤t mà thôi. Ng߶i · trong ð°n mu¯n ði ra ngoài phäi ði cách nào?

-- Phäi do c±ng l¾n ¤y.

-- Nªu có ng߶i thÑ hai, thÑ ba, v.v. mu¯n ði ra ngoài næa, thì phäi ði cách nào?

-- Cûng chï do mµt c±ng ¤y.

-- H÷ có giao h©n v¾i nhau trß¾c không?

-- Thßa không. H÷ chï theo mµt chi«u mà ði ra. Vì chi«u ¤y có c±ng.

-- Con m¡t và tâm th¥n cûng nhß thª ðó. Chúng nó cÑ theo mµt chi«u mà nh§n biªt, chÑ không h« giao ß¾c gì v¾i nhau. Tai, mûi, lßÞi, thân và ý ð¯i v¾i tâm th¥n cûng lÕi gi¯ng nhß thª.

-- BÕch ÐÕi ðÑc, còn vªt cû là nhß thª nào?

-- Ví nhß có mµt xe bò ði qua, ð¬ lÕi mµt vªt ð¤t lúa trên ð߶ng. Tiªp theo, xe sau ði t¾i phäi ði nhß thª nào?

-- Theo vªt cû ðã có mà ði.

-- Hai xe có giao h©n trß¾c v¾i nhau không?

-- Thßa không.

-- Con m¡t và tâm th¥n cûng nhß thª ðó. Chúng nó cÑ theo vªt cû mà nh§n biªt, không h« giao ß¾c gì v¾i nhau. Tai, mûi, lßÞi, thân và ý ð¯i v¾i tâm th¥n lÕi cûng gi¯ng nhß thª.

-- BÕch ÐÕi ðÑc, còn quen ch×ng là nhß thª nào?

-- Trong các môn h÷c nhß làm toán, t§p viªt, v.v. ban ð¥u thì ai cûng vøng v«. Nhßng v« sau, nh¶ c¯ g¡ng và chú ý, ng߶i ta tñ tÕo cho mình mµt thói quen ðan mau và tr· nên nh§m l©, tính nh¦m ðßþc nhi«u con s¯ cûng nhß ð£t bút xu¯ng là viªt ngay, không c¥n phäi nghî ngþi. Ðó chính là sñ quen ch×ng. Con m¡t và tâm th¥n cûng nhß thª ðó. Nh¶ sñ quen ch×ng ¤y, chúng nó cùng nh§n biªt r¤t l©, không h« giao h©n gì v¾i nhau hªt. Tai, mûi, lßÞi, thân và ý ð¯i v¾i tâm th¥n cûng nhß thª ðó.

21. Xúc

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, khi con m¡t th¤y thì cái gì cäm th÷ kh± vui có ð°ng th¶i n¦y sanh v¾i tâm th¥n không?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, có. H tâm th¥n nh§n biªt thì có cån cùng hi®p m¾i n¦y sanh cäm th÷.

-- Hi®p là thª nào?

-- Là hai ð¢ng chÕm nhau, xúc nhau.

-- Xin cho ví dø.

-- Ví nhß hai con dª giao ð¤u v¾i nhau, hay nhß hai bàn tay v² vào nhau. Hay nhß hai cái x§p xöa áp vào nhau. Mµt con dª trong hai con dª ví nhß con m¡t; con dª kia ví nhß hình s¡c. Яi v¾i hai bàn tay ho£c hai cái x§p xöa, cûng gi¯ng nhß thª. Phàm hai ð¢ng chÕm vào nhau, hi®p v¾i nhau, thì g÷i là Xúc. Con m¡t v¾i hình s¡c, l² tai v¾i âm thanh, l² mûi v¾i mùi hß½ng, cái lßÞi v¾i mùi v¸, thân th¬ v¾i v§t nhám tr½n, ý nghîa v¾i tß tß·ng, h có va chÕm nhau, có hi®p lÕi v¾i nhau thì thäy ð«u g÷i là Xúc hªt. Do ðó m¾i sanh ra cäm th÷ kh± vui cüa tâm th¥n, Xúc chính là cái gÕch n¯i giæa hai bên.

22. Cäm th÷

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, cäm th÷ vui là nhß thª nào?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, là tñ mình nh§n biªt và hß·ng thø cái vui ¤y.

-- Xin cho ví dø.

-- Ví nhß có ng߶i l§p ðßþc nhi«u công trÕng l¾n lao v¾i ÐÕi vß½ng, ÐÕi vß½ng l¤y làm b¢ng lòng và ban cho nhi«u vàng bÕc cüa cäi và phong cho chÑc tß¾c cao sang. Ðßþc hß·ng vinh hoa phú quý, ng߶i ¤y tñ l¤y làm vui thích, bèn suy nghî r¢ng: "Nh¶ tôi ra công giúp vua, ðßþc vua ban cho quy«n cao b±ng h§u, nên nay m¾i ðßþc hß·ng lÕc thú n¥y, lÕc thú kia."

LÕi vì nhß có ng߶i bình sanh tâm th߶ng ni®m ði«u lành, mi®ng th߶ng nói ði«u lành, thân th߶ng làm ði«u lành. S¯ng mµt ð¶i s¯ng hi«n hòa nhß thª, sau khi chªt ðßþc thác sanh lên cõi tr¶i. TÕi ðây, ng߶i ¤y toÕi chí ðªn cñc ðµ, nªm hªt m÷i ði«u khoái lÕc, bèn suy nghî r¢ng: "H°i còn · thª gian, nh¶ ån · hi«n ðÑc cho nên bây gi¶ m¾i ðßþc sanh lên ðây và ðßþc hß·ng t¤t cä các lÕc thú nhß thª này."

Cäm th÷ vui tÑc là tñ mình nh§n biªt và hß·ng thø l¤y cái vui ¤y.

23. Giác

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, giác là nhß thª nào?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, cái ði theo cái biªt là giác (tùng tri vi giác), tÑc là nh§n rõ sñ v§t.

-- Xin cho ví dø.

-- Ví nhß ông quan giæ kho, sau khi nh§n lãnh chÑc vø, bß¾c vào kho vua, tñ mình soát xét ki¬m ði¬m t×ng món vàng bÕc châu báu g¤m vóc trong kho. Ki¬m ði¬m xong thì nh§n biªt món nào ð¬ ðâu, hình dáng ra sao, màu s¡c thª nào, s¯ lßþng bao nhiêu. Nhß v§y g÷i là giác.

24. S· ni®m

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, S· ni®m là nhß thª nào?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, là ði«u suy tß toan tính. S· ni®m tÑc tß tß·ng. Vì phäi có tß tß·ng ðã r°i m¾i có làm ác hay làm lành.

-- Xin cho ví dø.

-- Ví nhß có ng߶i chª ra mµt ch¤t thu¯c ðµc. Sau khi chª xong, tñ mình u¯ng thu¯c ðµc ¤y và khiªn ng߶i khác b¡t chß¾c u¯ng theo. Nhß thª không nhæng chï tñ mình làm kh± mình mà còn làm kh± kë khác. Chª thu¯c ðµc ví nhß tß tß·ng ác. Mình u¯ng và khiªn ng߶i khác b¡t chß¾c u¯ng theo, ðó là làm vi®c ác. Ng߶i có tß tß·ng ác, toan tính ði«u ác và làm ði«u ác, ðªn khi chªt, ch¡c ch¡n phäi ð÷a ð¸a ngøc. Nhæng ng߶i b¡t chß¾c làm theo cûng ð«u không tránh khöi ác báo ¤y. B·i v§y ng߶i ta th߶ng hay nói: "H tß-tß·ng ðµc ác thì ðßa ðªn hành ðµng ðµc ác."

Ngßþc lÕi, nªu có ng߶i chª ra thÑc u¯ng ng÷t ngon b± dßÞng, r°i tñ mình u¯ng l¤y mµt cách säng khoái. Kë khác b¡t chß¾c làm theo cûng ðßþc säng khoái nhß thª. Chª thÑc u¯ng ng÷t ngon b² dßÞng ví nhß tß tß·ng thi®n. Mình u¯ng và khiªn kë khác b¡t chß¾c làm theo, ðó là vi®c làm thi®n. Ъn khi chªt, cä hai ð«u ðßþc hß·ng phß¾c báo · cõi tr¶i. B·i v§y cho nên ng߶i ta cûng th߶ng hay nói: "H tß tßÞng lß½ng thi®n thì ðßa ðªn hành ðµng lß½ng thi®n."

25. Nµi ðµng

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, nµi ðµng là nhß thª nào?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, là cái tß tß·ng mong c¥u xao xuyªn trong nµi tâm.

-- Khi có nµi ðµng thì phát hi®n ra nhß thª nào? Xin cho ví dø.

-- Ví nhß mµt chiªc tr¯ng ð°ng mà ng߶i ta ðánh. Khi ðánh, lòng tr¯ng rung lên và phát ra tiªng kêu cho ðªn khi hªt ðánh mà dß âm vçn còn ngân vang. LÕi ví nhß cái chäo ð°ng mà ng߶i ta dùng ð¬ n¤u. Khi n¤u, lòng chäo sôi b÷t lên, nhßng khi b¡c xu¯ng khöi lÑa, tåm b÷t còn sûi lån tån. Con ng߶i cûng thª. Sñ mong c¥u khiªn nµi tâm rung ðµng, do ðó tâm ni®m d¤y kh·i. Lòng tr¯ng rung lên ho£c lòng chäo sûi b÷t; ðó là nµi ðµng. Nhßng khi ngßng ðánh, thôi n¤u, mà dß âm còn ngân, tåm b÷t còn süi lån tån. Con ng߶i cûng thª, sñ mong c¥u khiªn nµi tâm rung ðµng, do ðó tâm ni®m d¤y kh·i. Lòng tr¯ng rung lên ho£c lòng chäo süi b÷t; ðó là nµi ðµng. Nhßng khi ngßng ðánh, thôi n¤u, mà dß âm còn ngân, tåm b÷t còn süi, ðó tÑc nhß dòng tâm ni®m còn tiªp tøc sau cuµc nµi ðµng do mong c¥u n¤u nung.

26. N²i lòng

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, t¤t cä nåm cái nói trên là xúc, th÷, giác, s· ni®m, và nµi ðµng, mµt khi dung hþp thành n²i lòng r°i thì có cách gì phân tách riêng r¨ chúng ra mà vçn giæ ðßþc ð£c tánh riêmg cüa m²i cái không? ChÆng hÕn nhß sau khi phân tách riêng r¨ t×ng cái, r°i nói: ðây là cái xúc, ðây là cái th÷, ðây là cái giác, ðây là cái s· ni®m, ðây là cái nµi ðµng. Có th¬ nhß thª ðßþc chång?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, ðã khiªn chúng dung hþp v¾i nhau r°i thì không có cách gì chia cách chúng ra ðßþc.

-- Xin cho ví dø.

-- Ví nhß ng߶i ð¥u bªp cüa ÐÕi vß½ng n¤u mµt món ån dâng lên cho ÐÕi vß½ng. Trong món ån ¤y có nªp, có sæa và có các ð° gia v¸ nhß mu¯i, g×ng, tiêu, ¾t v.v. Nªu th¤y món ð° ån r°i mà ÐÕi vß½ng li«n phán v¾i ng߶i ð¥u bªp kia r¢ng: "Anh häy l¤y riêng t×ng món: nªp, sæa, tiêu, mu¯i v.v. · trong món ð° ån này mà ðßa lên cho trçm" thì thØ hõi ng߶i ð¥u bªp có cách gì thi hành ðßþc l®nh ÐÕi vß½ng chång? Làm sao có th¬ rút riêng t×ng món gia v¸ ð¬ có th¬ nói ðßþc, ðây là ch¤t v¸ chua, kia là ch¤t v¸ m£n, n÷ là ch¤t v¸ cay v.v.?

-- Thßa không, ðã dung hþp r°i thì không l¤y riêng ra ðßþc næa.

-- N²i lòng g°m xúc, giác, s· ni®m, và nµi ðµng cûng gi¯ng nhß thª.

27. Mu¯i

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, ng߶i ta có th¬ nhìn mu¯i mà biªt ðßþc v¸ m£n cüa nó chång?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, ÐÕi vß½ng có nªm mu¯i b¢ng m¡t ðßþc không?

-- Thßa không.

-- Vâng, ng߶i ta có th¬ dùng lßÞi mà nªm m¾i biªt v¸ m£n, chÑ không ai dùng m¡t mà làm vi®c ¤y.

-- BÕch ÐÕi ðÑc, thª thì bò kéo xe ch· mu¯i, có nh§n biªt ðßþc v¸ m£n cüa mu¯i không?

-- Không.

-- Có th¬ dùng cân mà cân v¸ m£n cüa mu¯i ð¬ biªt v¸ m£n ¤y n£ng bao nhiêu không?

--Không, h÷a chång chï có trí nhà vua m¾i cân ðßþc v¸ m£n cüa mu¯i. Vì v¸ m£n không có tr÷ng lßþng. Chï có nhæng gì có tr÷ng lßþng m¾i có th¬ dùng cân mà cân.

28. Duyên nghi®p cüa tri giác

Vua höi:

-- BÕch ÐÕi ðÑc, trong thân con ng߶i, sñ nh§n biªt cüa nåm giác quan là do nhi«u duyên nghi®p tñu thành hay chï do mµt duyên nghi®p mà thôi?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, mµt duyên nghi®p làm sao tñu thành ðßþc!

-- Xin cho ví dø.

-- Ví nhß trong mµt cánh ð°ng tr°ng ngû c¯c. Khi ngû c¯c m÷c m¥m ðâm ch°i, gi¯ng nào hi®n ra gi¯ng ¤y, không th¬ lçn lµn nhau ðßþc. Trong con ng߶i cûng thª. Sñ nh§n biªt cüa nåm giác quan do nhi«u duyên nghi®p khác nhau mà có sanh ra.

29. Nguyên nhân b¤t bình ðÆng giæa loài ng߶i

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, ng߶i ta sanh ra trên ð¶i, ai cûng có thân th¬ v¾i ð¥u, trán, râu, tóc, da, m£t, tai, mûi, lßÞi v.v. nhß nhau. Ai cûng có tÑ chi g°m hai tay hai chân không khác nhau. Nhßng vì c¾ gì mà có kë chªt y¬u, ng߶i s¯ng lâu; kë hay ¯m ðau, ng߶i th߶ng mÕnh khöe; kë giàu, ng߶i nghèo; kë quý, ng߶i ti®n; kë ngu d¯t, ng߶i thông minh; kë x¤u hình, ng߶i t¯t tß¾ng; kë nói cuµi nói trång, ngß·i th§t thà nhß ðªm v.v. và v.v. TÕi sao v§y?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, chÆng có gì là lÕ. Kìa xem nhß trái cây trong v߶n. Cûng t× cây lá sanh ra, nhßng có cây trái ån ngon, có cây trái ån d·. Trong s¯ ðó, lÕi có thÑ ð¡ng, thÑ ng÷t, thÑ chua, thÑ cay, thÑ chát, thÑ bùi v.v. Cûng ð°ng th¶i là trái cây, tÕi sao chúng chÆng gi¯ng nhau?

-- Chï tÕi hµt gi¯ng không ð°ng.

-- Tâu ÐÕi vß½ng, con ng߶i cûng thª. B·i tß ni®m và nghi®p duyên m²i ng߶i m²i khác, cho nên cån c½ không ð°ng, ð¸a v¸ không ð°ng, và hßÞng thø cûng không ð°ng. Do ðó m¾i có kë x¤u ng߶i ð©p, kë sang ng߶i hèn, kë ngu d¯t, ng߶i thông minh v.v. Theo l¶i Ph§t dÕy thì chï vì các tÕo tác lành dæ ðã thñc hi®n trong quá khÑ có sai khác mà m²i ng߶i tñ có báo Ñng riêng. Trß¾c kia làm lành thì nay ðßþc phß¾c; trß¾c kia làm ác thì nay g£p h÷a. Nhân nào sanh quä n¤y; quä nào theo nhân n¤y; mãy may không sai.

-- Lành thay! Lành thay!!

30. Phäi s¾m làm ði«u lành

Vua höi:
-- BÕch ÐÕi ðÑc, nhß có ng߶i mu¯n làm ði«u lành thì nên làm s¾m hay ðþi v« sau s¨ làm?

-- Tâu ÐÕi vß½ng, phäi làm t× trß¾c. Càng s¾m càng ðßþc nhi«u lþi ích. Nªu ð¬ quá muµn thì chÆng có công hi®u gì. Ví dø nhß ðþi cho khi khát nß¾c böng c±, r°i ÐÕi vß½ng m¾i ch¸u sai ng߶i ðào giªng thì làm sao có k¸p nß¾c nhï ra ð¬ ÐÕi vß½ng giäi khát? Có phäi nhß thª không?

-- Vâng. Phäi ðào giªng t× trß¾c. 

-- Con ng߶i cûng v§y ðó. Ðã ð¸nh làm thì nên làm s¾m ði. Ch¥n ch¶ không ích gì mà còn có hÕi. LÕi ví nhß ðþi ðªn khi ðói, ÐÕi vß½ng m¾i ch¸u sai ng߶i cày c¤y gieo tr°ng thì làm sao có lúa k¸p chín ð¬ ÐÕi vß½ng dùng?

-- Vâng, phäi gieo tr°ng t× trß¾c.

-- Con ng߶i cûng v§y ðó. Phäi làm ði«u lành khi còn có thì gi¶. Ch¾ nên ð¬ b¸ thúc bách quá g¤p r°i m¾i ch¸u làm, thì nào có ích gï? LÕi ví nhß ðþi có gi£c ðªn, ÐÕi vß½ng m¾i ch¸u sai quân binh luy®n t§p ngña voi, rèn ðúc khí gi¾i, thao dßþt binh mã, thØ höi nhß thª thì có k¸p Ñng phó v¾i gi£c không? Hay là phäi lo toan s¡p ð£t t× trß¾c?

-- Phäi lo toan t× trß¾c mà còn chßa ch¡c ðã k¸p.

-- Tâu ÐÕi vß½ng, chính vì v§y mà Ph§t có dÕy r¢ng: "Phäi nên tñ mình s¾m nh¾ nghî làm ði«u lành. Ch¾ ð×ng ð¬ ch§m tr­ v« sau, không ích lþi gì hªt."

Na-Tiên lÕi nói tiªp:
-- Ð×ng bö ð߶ng l¾n phÆng phiu mà ði vào ð߶ng cong queo g§p gh«nh. Ch¾ b¡t chß¾c kë ngu bö lành theo dæ, ð¬ r°i khóc lóc nï non khi lâm nÕn. Phàm nhæng ai bö ði«u trung chánh, chÕy theo ði«u vÕy cong, ðªn ch×ng cái chªt rình bên lßng, biªt h¯i h§n thì ðã quá tr­.

[Møc Løc Kinh Na Tiên TÏ Kheo][Gi¾i Thi®u Kinh][Ph¥n 1][Ph¥n 2][Ph¥n 3]